Ọnwa Ụwa dị ihe dị ka 1/4 obosara Ụwa. Nke a nwere ike iyi ihe nkịtị ruo mgbe i jiri mbara ala ndị ọzọ tụnyere ọnwa ha: ọbụna ọnwa ndị buru ibu nke Jupita na Saturn bụ naanị obere akụkụ nke dayameta mbara ala ha. N’ime mbara ala 8, Ụwa nwere ọnwa kacha buru ibu ma e jiri ya tụnyere nha mbara ala ọ na-agba gburugburu.
Ihe pụrụ iche a nwere ihe abụọ a ga-eburu n’uche. Ọnwa anyị abụghị satịlaịtị kacha buru ibu n’ozuzu ya, ma Ụwa na Ọnwa abụghịkwa ụzọ abụọ kacha yie nha ma ọ bụrụ na etinye mbara ala nta na ntụnyere ahụ. Charon, onye so Pluto, buru nnọọ ibu ma e jiri ya tụnyere Pluto. Ya mere, ajụjụ na-adọrọ mmasị abụghị naanị “Ọnwa hà buru ibu?” kama ọ bụ “Buru ibu ma e jiri ya tụnyere gịnị?”
Oke nha na-eme ka ajụjụ a bụrụ ntụnyere bara uru. Ọ na-enyekwara aka ikewapụ echiche atọ a na-agwakọtakarị: nha anụ ahụ, mkpa ndọda, na nha ihe a na-ahụ na mbara igwe. Maapụ usoro anyanwụ a na-emekọrịta ihe na-egosi ọnọdụ mbara ala ugbu a; ntụnyere ndị dị n’okpuru na-akọwa akụkụ ọzọ nke usoro ahụ—otu nha mbara ala na ọnwa ha si dị iche.
Ọnwa karịrị 1/4 obosara Ụwa
Radius Ọnwa bụ 1,737.4 km. Ọ bụrụ na anyị ewere nkezi radius Ụwa dị ihe dị ka 6,371 km, ma kee radius Ọnwa na nke Ụwa, anyị ga-enweta ihe dị ka 0.273. N’ikwu ya n’ụzọ ọzọ, Ọnwa dị ihe dị ka 27.3% nke dayameta Ụwa. Otu oke nha ahụ na-arụkwa ọrụ maka radius na dayameta, n’ihi na ịmụba nha abụọ ahụ ugboro abụọ anaghị agbanwe oke dị n’etiti ha.
Were ya na Ụwa bụ bọọlụ obosara ya dị 30 cm. N’ogo ahụ, Ọnwa ga-adị ihe dị ka 8.2 cm n’obosara: ọ ga-adị ka oroma buru ibu karịa obere mkpụrụ bọọlụ. Ọ bụ onye ibe buru nnọọ ibu. Ma ihe atụ a na-ekpughekwa njehie a na-emekarị n’ihe osise. N’ebe etiti Ụwa na Ọnwa dị n’ogologo nkezi 384,400 km, ebe etiti bọọlụ abụọ ahụ ga-adị ihe dị ka mita 9.1 iche. Ihe osise nke na-egosi ha ka ọ fọrọ obere ka ha metụ ibe ha aka nwere ike igosi nha ha n’otu oke ziri ezi, ma kpagide oghere dị n’etiti ha nke ukwuu.
Dayameta bụ naanị otu ụzọ e si atụ njikọ a. Ọnwa nwere ihe dị ka 1/81 nke oke Ụwa, ma ọ bụ ihe dị ka 1.2%, ọ bụghị 27.3%. Olu na-abawanye dịka cube nke dayameta: ihe dị obosara 0.273 ugboro nke ihe ọzọ nwere naanị ihe dị ka 0.020 nke olu ya ma ọ bụrụ na ọdịdị ha bụ otu. Nke ahụ bụ ihe dị ka 2%.
Ihe kpatara ọdịiche fọdụrụnụ bụ njupụta. Nkezi njupụta Ọnwa dị ala karịa nke Ụwa, nke nnukwu isi ya bara ụba n’ígwè na-enye aka nke ukwuu n’oke ya. Ya mere, ọnwa nwere ike iyi nnukwu n’akụkụ mbara ala ya n’agbanyeghị na ọ naghị eru nso ịbụ onye ibe hà nhata n’ihe gbasara ndọda. Ọ dị mkpa ikewapụ dayameta na oke mgbe a na-atụle ma Ụwa na Ọnwa hà yiri mbara ala abụọ.
Ọnwa ndị buru ibu nwere ike ịbụ ndị ibe pere mpe
Ganymede nke Jupita bụ ọnwa kacha ibu na Usoro Anyanwụ, dayameta ya dị ihe dị ka 5,268 km. Titan nke Saturn na-esote, dayameta ya dị ihe dị ka 5,149 km. Ha abụọ obosara karịa Mercury, ha abụọ bukwara nnọọ ibu karịa Ọnwa anyị, nke dayameta ya bụ 3,474.8 km. Ma nke ọ bụla n’ime ha anaghị eme ka mbara ala ọ na-agba gburugburu yie obere.
Ọ bụrụ na anyị ejiri nkezi dayameta, Ganymede dị naanị ihe dị ka 3.8% obosara Jupita. Titan dị ihe dị ka 4.4% obosara Saturn. Ya mere, oke nha 27.3% nke Ụwa karịrị nke ọ bụla n’ime ha ihe karịrị ugboro 6. Nke a apụtaghị na Ọnwa anyị ji okpukpu 6 buru ibu; ọ pụtara na nha ya ma e jiri ya tụnyere mbara ala nke ya karịrị nke ha ihe karịrị ugboro 6.
Neptune na-enye ntụnyere ọzọ bara uru. Triton, ọnwa ya kacha ibu, dị ihe dị ka 5.5% dayameta Neptune. Nke a bụ oke nha karịrị nke Ganymede ma ọ bụ Titan, ma ọ ka dị nnọọ ala karịa nke Ụwa na Ọnwa. Mars nọ n’akụkụ nke ọzọ: ọnwa ya abụọ pere mpe ma nwee ọdịdị na-adịghị ahazi, ha pere nnọọ mpe ma e jiri ha tụnyere mbara ala ahụ.
Ntụnyere ndị a na-akọwa ihe mere ịhazi ọnwa dịka dayameta ha si dị anaghị aza ajụjụ nke usoro mbara ala nwere onye ibe kacha pụta ìhè. Ọnwa anyị nọ n’ọkwa 5 n’ime ọnwa Usoro Anyanwụ ma a hazie ha dịka nha anụ ahụ si dị, ma ọ nọ n’ọkwa 1 ma e jiri ya tụnyere mbara ala ya n’ime mbara ala 8. Maka ndepụta ọnwa ndị ọzọ, lee ntuziaka banyere ọnwa ndị dị na Usoro Anyanwụ; ihe dị mkpa ebe a bụ ọdịiche dị n’etiti ọkwa nha zuru ezu na oke nha.
Nke a ọ na-eme ka Ụwa na Ọnwa bụrụ mbara ala abụọ?
“Mbara ala abụọ” bụ nkọwa na-adọrọ mmasị, ma o nweghị nkọwa iwu kwadoro nke mmadụ niile nakweere. Otu ule a tụrụ aro na-ajụ ebe etiti oke ha jikọrọ ọnụ dị. Ahụ abụọ ahụ na-agba gburugburu ebe a, nke a na-akpọ barycenter; ahụ pere mpe anaghị agba gburugburu nnukwu ahụ nke na-anọ otu ebe kpamkpam.
Maka Ụwa na Ọnwa, barycenter dị n’ime Ụwa. Ị nwere ike ịkọ ọnọdụ ya site n’iji oke nha ha. Ọ bụrụ na oke Ụwa dị ihe dị ka ugboro 81 nke nke Ọnwa, barycenter dị ihe dị ka 1/82 nke anya dị n’etiti etiti ahụ abụọ site n’etiti Ụwa. Ọ bụrụ na anyị eji nkezi anya dị 384,400 km, nke ahụ bụ ihe dị ka 4,700 km. Nke a erughị radius Ụwa nke dị ihe dị ka 6,371 km, ya mere, n’ime ngụkọta dị mfe a, ebe ahụ dị ihe dị ka 1,700 km n’okpuru elu ya.
Ugbu a, tụlee Pluto na Charon. Charon dị ihe dị ka ọkara obosara Pluto ma nwee ihe dị ka 1/8 nke oke ya. Barycenter ha dị n’èzí Pluto, nke mere ka ha bụrụ ihe atụ ka mma nke ụzọ abụọ nwere njikọ. A na-ekewa Pluto dị ka mbara ala nta, ya mere nke a anaghị agbanwe ihe pụrụ iche Ụwa nwere n’ime mbara ala 8.
Ule barycenter bara uru, ma ọ bụghị iwu nhazi zuru ezu. Ebe ọ dị dabere n’ebe ahụ abụọ nọ n’ebe ibe ha nọ yana oke ha: ọ bụrụ na e mee ka ahụ abụọ ahụ dịrị n’ebe dị anya karịa, barycenter ga-apụkwu n’etiti nke ọ bụla. Ya mere, naanị na ebe ahụ dị n’èzí nnukwu ahụ ezughị iji gosi na ha bụ “mbara ala abụọ” dịka nkọwa mmadụ niile kwadoro. Dịka ọ na-adịkarị, a ka na-ewere Ụwa dịka mbara ala, Ọnwa ya dịka satịlaịtị eke ya, n’agbanyeghị dayameta Ọnwa nke buru ibu n’ụzọ pụrụ iche ma e jiri ya tụnyere Ụwa.
Ihe na-egosi otú Ọnwa si malite
Nnukwu nha Ọnwa bụ otu n’ime ọtụtụ ihe echiche banyere mmalite ya ga-akọwarịrị. Nkọwa ndị ọkà mmụta kacha akwado bụ echiche nke nnukwu nkukota: n’oge mbụ nke akụkọ Ụwa, nkukota dị ukwuu tụbara ihe n’ime orbit, Ọnwa wee si n’ihe mkpofu ahụ na-agba gburugburu kpụọ. Nkọwa izugbe a nwere nkwado siri ike, ma kpọmkwem ọnọdụ nkukota ahụ na mgbanwe ndị sochirinụ ka bụ ihe ndị a na-eme nnyocha na ha.
Nha naanị ya anaghị egosi na akụkọ ahụ bụ eziokwu. Ndị ọkà mmụta na-atụlekwa oke ngagharị angular nke usoro ahụ, obere isi ọla Ọnwa, na myirịta kemịkalụ na isotọpụ dị n’etiti ihe ndị dị n’elu Ụwa na ihe ndị dị n’Ọnwa. Nkọwa ga-aga nke ọma ga-akọwa ihe ndị a niile ọnụ, kama ịmepụta naanị satịlaịtị buru ibu n’ime mmemme kọmputa.
Nke a dị iche na echiche izugbe banyere ọnwa ndị buru ibu ma na-agba n’usoro nke ọma nke mbara ala ndị buru ibu. A ghọtara na ha malitere n’ime diski gas na ihe siri ike gbara mbara ala ha na-etolite gburugburu. Ebe dị iche iche e si malite nwere ike ime ka oke nha dị n’etiti mbara ala na ndị ibe ya dị iche. Ọ dịghị iwu na-ekwu na usoro mbara ala niile ga-abụrịrị mbipụta nke ibe ha n’ogo dị iche.
E kwesịkwara ikewapụ mmalite na mgbanwe ndị mechara. Mmekọrịta mmiri na ebili mmiri agbanweela usoro Ụwa na Ọnwa ka oge na-aga, Ọnwa na-agakwa n’ebe dị anya site na Ụwa n’ọsọ ihe dị ka 3.8 cm kwa afọ. Nke a na-agbanwe anya dị n’etiti ha, ọ bụghị oke dayameta ha. Otu mmekọrịta ndị a na-enyekwa aka ịkọwa mmekọrịta ha nke orbit na ntụgharị na-adakọ, nke a kọwara na ihe mere anyị ji ahụ otu akụkụ Ọnwa mgbe niile.
Ihe mere onye ibe buru ibu ka ji dị obere na mbara igwe
Nha Ọnwa ma e jiri ya tụnyere Ụwa abụghị otu ihe na nha ọ na-adị n’anya onye nọ n’Ụwa. Ihe dị mkpa n’ihe a na-ahụ bụ dayameta Ọnwa e kewara ya na anya dị n’etiti gị na ya. Ọ bụrụ na anyị eji dayameta ya bụ 3,474.8 km na nkezi anya etiti ruo etiti Ụwa na Ọnwa nke dị 384,400 km, dayameta nkuku ya bụ ihe dị ka 0.52 degrees. Nke a bụ atụmatụ izugbe bara uru, ọ bụghị amụma ziri ezi maka ebe a ga-ekiri ya kpọmkwem.
Ọ bụ ya mere onye ibe nke karịrị 1/4 obosara Ụwa ji ka na-ejupụta naanị obere akụkụ mbara igwe. Oghere dị n’etiti ahụ abụọ ahụ buru nnọọ ibu ma e jiri ya tụnyere dayameta nke ọ bụla. Ọ bụrụ na Ọnwa adịkwuo anya, ọ ga-adị obere n’anya, ma ọ gaghị adị obere n’anụ ahụ, oke nha Ọnwa na Ụwa ya nke pụrụ iche agaghịkwa efu.
Ọdịiche a na-enye ụzọ bara uru e si ele foto Ọnwa anya nke ọma. Foto e sere site n’ogologo focal dị iche iche, nke e kpụchapụrụ n’ụzọ dị iche iche, ma ọ bụ nke nwere ihe dị n’ihu n’ụzọ dị iche iche enweghị ike igosi na nha anụ ahụ Ọnwa agbanweela. Iji tụnyere dayameta a na-ahụ anya nke ọma, a ga-eji otu ogo nha onyonyo. Dashboard Ọnwa maka obodo dị iche iche na-enye anya, ịdị elu na azimuth yana usoro ọdịdị Ọnwa na ìhè ya, na-enye gị ozi bara uru ị ga-edekọ mgbe ị na-ekiri ya. Debe nhazi igwefoto otu, detuo anya dị n’etiti, ị ga-enwe ike inyocha mgbanwe nha Ọnwa a na-ahụ anya n’ejighị ya agwakọta na ajụjụ bụ isi karịa banyere etu onye ibe anyị si buru ibu ma e jiri ya tụnyere Ụwa.