Кечки асмандагы жука ай орогу ислам календарындагы чоң өзгөрүүнү белгилеши мүмкүн: Рамазан айынын башталышын, Орозо айттын келишин же башка айдын башталышын. Бирок ай орогу — Жердеги бардык адамдар бир убакта көрө ала турган асман датасынын белгиси эмес. Аны көрүүгө Айдын орду, байкоочунун жайгашкан жери, атмосфералык шарттар жана жамаат карманган эрежелер таасир этет.
Хижрий календарь деп да аталган ислам календары 12 ай айынан турат. Айларын жыл мезгилдерине шайкеш кармаган календарлардан айырмаланып, ал күн жылын кууп жетүү үчүн мезгил-мезгили менен кошумча ай киргизбейт. Ошондуктан анын даталарын эки башка көрүнүш аныктайт: ай орогу айдын башталышын белгилөөгө жардам берет, ал эми кыскараак ай жылы бул айларды жыл мезгилдери аркылуу жылдырат. Астрономия бул айлампанын негизин түшүндүрөт, бирок аны календарга айландыруу диний жана административдик эрежелерге жараша болот.
Жаңы ай — көзгө биринчи көрүнгөн ай орогу эмес
Астрономияда жаңы ай — Күн менен Ай Жерден караганда эклиптикалык узундугу бирдей болгон кошулуу учуру. Бул тегизделүүгө жакын маалда Айдын жарык түшкөн жарым шары негизинен бизден тескери карап турат. Ошондой эле Ай асманда Күнгө жакын көрүнгөндүктөн, анын жарык түшкөн кууш чети өтө кыйынчылык менен же таптакыр айырмаланбайт.
Ислам айын баштоодо колдонулган ай орогу — башка көрүнүш: кошулуудан кийин жаш өсүп жаткан Айдын көрүнүшү. Аны адатта күн баткандан кийин батыш асмандан издешет. Бул орокту көбүнчө хилал деп аташат. Кошулуу — дүйнө жүзүндө бирдей убакта боло турган эсептелген учур; ал эми ай орогунун көрүнүшү — андан кийин пайда болгон жергиликтүү байкоо шарты.
Бул айырмачылык так жаңы ай убакыттары көрсөтүлгөн Ай фазаларынын календарын окуганда маанилүү. Календарда көрсөтүлгөн жаңы айдын убактысы ошол эле кечте ай орогу көрүнөт дегенди билдирбейт жана диний айдын биринчи күнүн өзүнөн өзү аныктабайт. Кезектеги астрономиялык жаңы айлардын ортосундагы орточо убакыт 29.53059 күн. Календардык айлар бүтүн күндөрдөн турушу керек, ошондуктан ислам айлары бөлчөк узундукта эмес, 29 же 30 күнгө созулат.
Эмне үчүн жаш ай орогун көрүү кээде кыйыныраак
Кошулуудан бери өткөн убакыт, көп учурда Айдын жашы деп аталат, көрүнүү шарттарынын бир бөлүгүн гана түшүндүрөт. Ай Күнгө салыштырмалуу чыгышты көздөй жылган сайын анын күн тийген бети көбүрөөк көрүнүп, Күндөн бурчтук алыстыгы өсөт. Бирок байкоочу кечки асман караңгылап жатканда ай орогун горизонттон жетиштүү бийик көрө алышы керек.
Айдын жолу горизонтко карата кандай бурчта жатканы чоң айырма жаратат. Бир учурда ай орогу күн баткан жерден кыйла бийик болушу мүмкүн, ал эми башка учурда горизонтко такалып турат. Кеңдик менен жыл мезгили бул геометрияны өзгөртөт. Ошондуктан жашы окшош эки ай орогун көрүү, булуттар тоскоол боло электе эле, ар башка деңгээлдеги кыйынчылыкты жаратышы мүмкүн.
Ымырттын өчүшү менен Айдын батышынын ортосунда да жарыш болот. Күн батар замат асман өтө жарык болушу мүмкүн; кийинчерээк ай орогу тумандын арасына кирип же батып кетиши ыктымал. Күн баткандан Ай батканга чейинки убакыт пайдалуу көрсөткүч, бирок көрүнүүгө кепилдик бербейт. Чаң, нымдуулук, жука булут, атмосферанын тунуктугу жана байкоочунун тажрыйбасы да маанилүү. Айдын жашы боюнча бардык жерде жөнөкөй көз менен көрүүгө кепилдик берген бирдиктүү чек жок.
Кечки чек жана ар башка башталуу күндөрү
Диний ырым-жырымдарда ислам датасы түн ортосунда эмес, күн батканда башталат. Демек, Рамазан айынын биринчи күнүн ачкан кеч ошол күндүн таңдан күн батканга чейинки орозосунан мурда келет. Ошол сыяктуу эле, кечки ай орогун көргөндөн кийин жарыяланган дата күн батууга негизделген эсеп боюнча башталып калган күнгө тиешелүү, бирок жарандык календарда дата түн ортосуна чейин өзгөрбөйт.
Кеңири тараган көрүү салтында айы бүтүп жаткан айдын 29-күнү күн баткандан кийин жаңы ай орогун издешет. Кабыл алынган байкоо жаңы ай башталганын тастыктаса, ал ошол кечте башталат. Эгер орок көрүнбөсө, бүтүп жаткан ай 30 күнгө толтурулат. Күбөлүктү кабыл алуу жана бул эрежени колдонуу талаптары ар башка диний органдарда айырмаланат.
Жамааттар кайсы географиялык аймактагы байкоону эсепке алуу керектиги боюнча да айырмаланышы мүмкүн. Айрымдары жергиликтүү же аймактык байкоолорду колдонсо, башкалары өз эрежелерине ылайык алысыраак жерден көрүлгөн ай орогун кабыл алышат. Оптикалык каражаттарды колдонуу же эсептөөлөрдүн ролу боюнча да пикирлери ар башка болушу мүмкүн. Ошондуктан башталуу күндөрүнүн айырмасы кимдир бирөө Айды туура эмес эсептегенин билдирбейт. Топтор ар башка байкоо шарттарына ар башка талаптарды колдонуп жатышы мүмкүн.
Рамазан эмне үчүн жыл мезгилдерин аралап жылат
Мезгилдерге карата жылыш календардын арифметикасынан түздөн-түз келип чыгат. Орточо ай циклин колдонгондо, 12 × 29.53059 = 354.36708 күн. Айлардын кезегине жана календарь ыкмасына жараша ислам календарынын чыныгы жылдары 354 же 355 бүтүн күндөн турат. Кандай болгон күндө да, алар болжол менен 365¼ күндүк күн жылынан кыскараак.
Күн жылына салыштырмалуу айырма болжол менен 11 күн. Натыйжада Рамазан, адатта, Григориан календарында кийинки келген сайын болжол менен 10 же 11 күнгө эртерээк башталат. Болжол менен 33 күн жылында ал бардык мезгилдерди толук айланып чыгат. Бул кескин секирик эмес, акырындык менен жүргөн өзгөрүү: жайда өткөн Рамазандан кийин күн календарында бир аз эртерээк башталган Рамазан келет.
Мунун себеби — кошумча ай киргизүү менен мезгилдерге карата оңдоо жасалбаганы. Ай-күн календарлары айларын белгилүү мезгилдерге жакын кармоо үчүн айрым жылдары кошумча ай киргизет; исламдын диний календары андай кылбайт. Анын айлары Айга байланып калат.
Мунун географиялык кесепети бар. Рамазан Түндүк жарым шарда жайга туш келгенде, Түштүк жарым шарда кыш болот. Демек, бир эле аталыштагы ай бир аймакта күндүзгү узак орозону, башка аймакта кыскараак орозону билдириши мүмкүн. Айдын календардагы орду туруктуу, бирок анын кайсы мезгилге туш келери туруктуу эмес.
Ай орогун байкоого негизделген жана эсептелген календарлар
«Ислам календары» деген сөз айкашы ошол эле 12 айлык түзүлүштүн ичинде даталарды белгилөөнүн бир нече ыкмасын билдириши мүмкүн. Байкоого негизделген ыкмалар кабыл алынган ай орогун көрүүгө таянат. Башка ыкмалар астрономиялык эсептөөлөрдү колдонуп, кээде ай орогу көрүнүшү керекпи-жокпу алдын ала аныктайт, кээде кошулуу, күндүн батышы же Айдын батышы тууралуу белгилүү бир эрежени колдонот. Бул ыкмалардын баары бирдей эмес.
Таблицалык ислам календары башкача ыкманы колдонот: ар бир айды кайрадан байкоо аркылуу аныктоонун ордуна, айлардын узактыгы жана кошумча күндөрдүн арифметикалык үлгүсүнө таянат. Мындай календарлар даталарды которууга жана тарыхый изилдөөлөргө пайдалуу, бирок которулган дата белгилүү бир жамаат байкаган датага сөзсүз дал келбейт. Тарыхый жазмаларда колдонулган жер же календардык салт боюнча да бүдөмүк жагдайлар болушу мүмкүн.
Эсептөөлөр менен байкоолорду бири-бирине карама-каршы коюу зарыл эмес. Астрономиялык эсептөөлөр Айдын кайсы жерде болушу керектигин аныктап, билдирилген байкоону баалоого жардам берет. Диний маселе — айды баштоо үчүн кайсы далилди тиешелүү орган жетиштүү деп кабыл алары.
Ошондуктан календарь колдонмосундагы хижрий дата, көрүнүү мүмкүнчүлүгүнүн болжолдуу картасы жана жамааттын жарыясы бири-бирине байланыштуу, бирок өз-өзүнчө суроолорго жооп берет. Аларды салыштыруудан мурда ар бири арифметикалык которууну, астрономиялык критерийди же кабыл алынган байкоону билдирерин аныктап алыңыз.
Ай орогун байкоого даярдануу жана ашыкча жыйынтык чыгарбоо
Жалпы фазалар белгисинен эмес, байкоо жүргүзө турган жерден баштаңыз. Жергиликтүү аба ырайын эске алуу менен Айдын батышын, бийиктигин, азимутун жана асмандын көрүнүшүн текшерүү үчүн шаарды издөө аркылуу жергиликтүү Ай панелин ачыңыз. Бул маалыматтар практикалык суроолорго жооп берет: кайсы жакты караш керек, Ай горизонттон жогорубу жана шарттар көрүүгө тоскоол болушу мүмкүнбү? Бирок алар ай орогунун көрүнүшү боюнча расмий чечим болуп эсептелбейт.
Мисалы, Лондондун Ай панели Лондондо байкоо жүргүзүүгө тиешелүү жергиликтүү маалыматтарды берет. Анын геометриясын алыскы шаарга тиешелүү деп эсептөөгө болбойт. Байкоо жүргүзүүгө ылайыктуу жерде батыш горизонту ачык болуп, жакынкы имараттар же дөңсөөлөр төмөнкү асманды тосуп калбашы керек. Издөөнү Күн толук баткандан кийин баштаңыз жана дүрбүлөрдү же телескопту эч качан Күнгө багыттабаңыз.
Айдын жарык түшкөн формасы эмне үчүн өзгөрөрүн билгиңиз келсе, Ай фазалары жөнүндөгү колдонмону окуңуз. Көргөнүңүз тууралуу маалымат берсеңиз, жайгашкан жериңизди, байкоо убактысын, асман шарттарын жана оптикалык каражат колдонгонуңузду жазыңыз. Бул маалыматтар сүрөттүн өзүнө караганда байкоону көбүрөөк маанилүү кылат.
Акырында, асманга жеке байкоо жүргүзүүнү диний датаны аныктоодон айырмалаңыз. Ай орогун көрө албаганыңыз ошол шарттарда аны байкабаганыңызды гана билдирет. Көрүнгөндөй болгон нерсени да тиешелүү жамааттын тартибине ылайык баалоо керек. Орозонун же майрамдын башталышы үчүн календарын карманган диний органдын же жамааттын жарыясына баш ийиңиз.