Көгүлтүр күндүзгү асманда Айды көрүү карама-каршылык сыяктуу сезилиши мүмкүн: Күн чыгып турса, Ай кантип көрүнөт? Жооп жөнөкөй: Ай жарык чачышы үчүн караңгы болушу шарт эмес. Ал күн нурун чагылдырат жана Күн да горизонттон жогору турганда Ай да горизонттон жогору болушу мүмкүн. Аны байкай алышыңыз Айдын жайгашкан ордуна, фазасына, асмандын ачыктыгына жана Айдын жарык бетинин айланадагы асманга карата канчалык айырмаланып көрүнгөнүнө байланыштуу.
Эң маанилүү белги — Ай менен Күндүн ортосундагы бурч. Ай айынын ичинде бул бурч өзгөрүп, Айдын көрүнүшүнө да, аны көрүүгө ыңгайлуу болгон күндүн убактысына да таасир этет. Бул геометрияны түшүнгөн соң, күндүз көрүнгөн Ай таң калыштуу көрүнүш болбой калат жана аны атайын издеп таба аласыз.
Ай башкалардан айырмаланып көрүнүүгө жетиштүү жарык
Ай Күн сыяктуу жарык булагы эмес. Күн нуру анын таштак бетин жарыктандырат, ал эми жарыктын бир бөлүгү Жерди көздөй чагылат. Ошол эле учурда абадагы молекулалар күн нурун ар тарапка чачыраткандыктан, күндүз асман жарык көрүнөт. Бул чачыраган жарык Ай көрүнүп турган фонду түзөт.
Муну жарык дубалдын фонундагы бозомук нерсеге салыштырууга болот: ал жетиштүү жарык болуп, четтери даана болсо, оңой эле көрүнөт. Айдын чоң көрүнгөн тегерек диски жана күн тийген бети көп учурда ушундай айырмачылыкты камсыздайт. Айрыкча аба ачык болуп, Ай горизонттон бийик турганда аны көрүү оңой. Туман, жука булут жана көздү уялткан жарык айырмачылыкты азайтышы мүмкүн, ал эми горизонтко жакын Айды атмосферанын калыңыраак катмары аркылуу көрүүгө туура келет.
Фазасы маанилүү, бирок жалгыз эле фактор эмес. Ичке орок Айдын жарык тийген аянты томпок Айдыкынан азыраак болгондуктан, күндүз асмандан аны байкоо кыйыныраак болушу мүмкүн. Жарык фазадагы Ай да горизонтко жакын болсо же булуттардын арасынан бүдөмүк көрүнсө, аны табуу кыйын. Тескерисинче, жарым Ай ачык асманда бийик турганда күндүз даана көрүнүшү мүмкүн.
Фаза Ай менен Күндүн ортосундагы бурчка байланыштуу
Айдын фазалары Жердин көлөкөсүнөн улам пайда болбойт. Алар Ай Жерди айланып, Күн анын бир жарымын жарыктандыргандыктан келип чыгат. Жерден караганда ошол жарык тийген жарымдын ар башка бөлүктөрүн көрөбүз. Жаңы Ай Күн менен дээрлик бир багытта, ал эми толгон Ай ага дээрлик карама-каршы багытта жайгашат. Биринчи жана акыркы чейрек фазаларында Ай менен Күн асманда бири-биринен болжол менен 90 градус алыстыкта көрүнүп, Айдын дискинин жарымы жарык болот.
Бул бурч фаза менен күндүз көрүнүүнүн байланышын түшүндүрөт. Ай орок же томпок фазада турганда Күнгө так карама-каршы болбойт, ошондуктан күндүзгү сааттардын айрым бөлүгүндө горизонттон жогору турушу мүмкүн. Биринчи чейректе Ай асманда Күндөн чыгыш тарапта болот; адатта аны түштөн кийин көрүү ыңгайлуу жана ал кечке чейин көрүнүп турат. Акыркы чейректе Ай Күндөн батыш тарапта болуп, көбүнчө эртең менен көрүнөт. Так көрүү убактысы күнгө жана жайгашкан жериңизге жараша болот.
Бир жаңы Айдан кийинки жаңы Айга чейинки толук цикл 29.53059 күнгө созулат. Бул цикл учурунда Айдын орду тынымсыз өзгөрүп тургандыктан, фаза анын Күнгө карата абалын көрсөтөт, бирок Ай белгилүү бир учурда көрүнөт деген кепилдик бербейт. Жарык тийген формалардын өзгөрүшү тууралуу кеңири маалымат үчүн Айдын фазалары кандайча пайда болорун караңыз.
Биринчи жана акыркы чейрек фазалары байкоо үчүн ыңгайлуу
Күндүз Айды биринчи жолу издеп көрүү үчүн биринчи же акыркы чейрекке жакын күндөрдү тандаңыз. Жарымы жарык Айдын формасы даана жана кеңири көрүнөт, ал эми Күндөн алыстыгы аны өтө ичке орок Айга караганда оңой табууга шарт түзөт. Биринчи чейрек фазасында Айды түштөн кийин жана кеч киргенде көрүү ыңгайлуу; акыркы чейректе болсо эртең менен жана түшкө жакын көрүүгө болот. Бирок булар белгилүү сааттарга байланган так убакыт эмес: жергиликтүү горизонт, жыл мезгили жана Айдын жайгашкан орду анын асман сызыгынан жогору турган убактысына таасир этет.
Томпок фазалар да күндүз байкоого ылайыктуу болушу мүмкүн. Өсүп жаткан томпок Ай көбүнчө түштөн кийинки асманда, ал эми кемип жаткан томпок Ай эртең менен көрүнөт. Дискинин көбүрөөк бөлүгүнө жарык тийгендиктен, аны таануу оңой болушу мүмкүн, бирок жарыктыгы туман же булут аркылуу көрүнөт дегенди билдирбейт. Күндүн багытынан башка тарапты карап, асмандын ачык бөлүгүн жай көз чаптырып издөө Айды табууга жардам берет.
Орок Айды табуу кыйыныраак. Өсүп жаткан орок Ай кечки асманда Күнгө жакын, ал эми кемип жаткан орок Ай эртең менен ага жакын турат. Жарык тийген ичке ийри сызыгы көз жоосун алышы мүмкүн, бирок жарыктанган аянтынын аздыгы жана Күндүн көз уялткан жарыгына жакын жайгашканы аны табууну кыйындатат. Күндү эч качан дүрбү же телескоп аркылуу карабаңыз жана анын жанындагы орок Айды издегенде өзгөчө этият болуңуз.
Толгон Ай эмне үчүн чак түш маалында сейрек көрүнөт
Толгон Ай асманда Күнгө карама-каршы жайгашат. Ошондуктан ал түндүн көп бөлүгүндө горизонттон жогору болуп, күн баткан маалда чыгып, күн чыкканда батат. Күндүз да эртең менен же кечинде көрүнүшү мүмкүн, бирок чак түш маалында адатта горизонттон төмөн болот. Демек, толгон Айдын жарык көрүнүшү анын күн тийип турган түштөн кийинки асманда болот дегенди билдирбейт.
Жаңы Айда тескери көрүнүш болот: Ай Күндүн багытына жакын жайгашып, бизге караган тарабы негизинен жарык тийбеген абалда болот. Күндүз горизонттон жогору турса да, адатта Күндүн көз уялткан жарыгынан улам көрүнбөй калат. Жаңы Айдан кийин же ага чейин өтө ичке орок Айды күн батканда же чыкканда кээде көрүүгө болот, бирок бул оңой байкоо эмес. Этият болуунун негизги себеби — күндүзгү жарыктын өзү эмес, Айдын Күнгө жакын турушу.
Ошондуктан «Ай күндүз көрүнөт» деген сөз белгилүү бир фаза жөнүндө эмес. Көптөгөн фазаларда Ай менен Күн асманда бир убакта болушу мүмкүн. Фаза бизге Айдын бизге караган тарабынын канча бөлүгү жарык экенин, бурчтук аралык Күндөн кайсы багытта жана канчалык алыстан издөө керектигин, ал эми жергиликтүү горизонт Айдын такыр горизонттон жогору-жогун көрсөтөт.
Күндүз Айды издөө үчүн жайгашкан жериңизди эске алыңыз
Айды издегенде болжолдогондон көрө убакытты жана багытты аныктап алуу пайдалуу. Шаарлар боюнча Ай тууралуу маалымат панелдеринен жайгашкан жериңизди тандап, Айдын учурдагы фазасын жана жарыктанган бөлүгүн, чыгуу жана батуу убактысын, бийиктигин жана азимутун, алыстыгын, ошондой эле жергиликтүү аба ырайын эске алган асман көрүнүшүн текшере аласыз. Күндүз байкоо жүргүзгөндө бийиктик өзгөчө пайдалуу: асманда жогору турган Айды горизонтко жакын тумандуу абадан айырмалоо көп учурда оңой. Азимут анын компас боюнча багытын көрсөтүп, Күн тарапты көздөй издебестен, асмандын туура бөлүгүн кароого жардам берет.
Байкоо планын түзүү үчүн биринчи чейрекке жакын ачык түштөн кийинки убакытты тандаңыз. Жергиликтүү маалымат панелинен Ай горизонттон жогору-жогун жана асмандын кайсы жеринде болорун текшериңиз, андан соң Күндөн алыс, көгүлтүр асмандын бөлүгүндө анын жарымы жарык дискин издеңиз. Дароо таба албасаңыз, Ай бийигирээк турганда же булут менен туман тараганда кайра карап көрүңүз. Башка фазаны байкоо үчүн Ай фазаларынын календарын колдонуп, биринчи жана акыркы чейрек күндөрүн таап, андан кийин байкоо убактысындагы жергиликтүү шарттарды текшериңиз.
Белгилүү бир күндөгү көрүнүш менен аны байланыштырууга датаны киргизип издөө жардам берет: Туулган күндөгү Ай куралы тандалган күндөгү Айдын фазасын, жарыктанган бөлүгүн жана Айдын жашын көрсөтөт. Бул куралдар ар башка суроолорго жооп берет, бирок чогуу колдонгондо асмандагы геометрияны текшерүү оңой болот. Негизги байкоо жөнөкөй: айырмаланып көрүнүүгө жетиштүү жарыктанган жана коопсуз издөөгө Күндөн жетиштүү алыс турган Айды табыңыз.