Omwezi ogujjuvu guyinza okuba n’amannya agasukka mu limu, era amannya agasinga okumanyibwa mu Lungereza si ge bakozesa buli wamu. Omwezi gw’Embooko (Wolf Moon), Omuzira (Snow Moon) n’Ogwo Obuwuka bw’Ettaka (Worm Moon) bitera okukwataganyizibwa n’embeera y’ebiseera by’omwaka oba ebikolwa by’ebisolo, ate Omwezi gw’Ebyamakungula (Harvest Moon) gulina amakulu ag’enjawulo agakwata ku kalenda. Engero zaago zivudde mu kutunuulira ebintu, empisa n’okuddamu okunnyonnyolwa mu biseera ebyaddirira—si nkola emu entongole ey’okutuuma Omwezi.
Enjawulo eno nkulu kubanga okunnyonnyola okunyuma si bulijjo nti kwe nsibuko ekakasiddwa. Amannya agamu galina okunnyonnyolwa okuteeberezebwa okuwerako, era erinnya erikozesebwa mu kitundu oba mu kalenda y’abalaguzi b’emyezi liyinza obutakiikirira bantu bonna ababeera mu kitundu kye kimu. Okutunuulira amannya gano ng’obubonero bw’obuwangwa, so si ng’ebika bya sayansi eby’ebyenjigiriza by’emmunyeenye, kiyamba okutegeera obungi bwago.
Omwezi gumu, empisa nnyingi ez’okugutuuma
Enkula z’Omwezi zigoberera enkyukakyuka eziteeberezebwa, naye emyezi gya kalenda tegigoberera nkola eyo. Omwezi ogujjuvu guddamu oluvannyuma lw’ennaku nga 29.53059, n’olwekyo olunaku lwe gulabikako lukyuka okuva ku mwezi ogumu okudda ku mulala. N’olwekyo enkula y’Omwezi y’emu eyinza okunnyonnyolwa n’erinnya erikwata ku sizoni, erinnya ly’omwezi gwa kalenda, embaga y’eddiini oba ey’obuwangwa, oba erinnya ery’omu kitundu erikwatagana n’ebintu abantu bye balaba ebweru.
Olukalala lw’amannya mu Lungereza lutera okugatta amannya agava mu nsonda ez’enjawulo ne lugalaga ng’olukalala olutegeke obulungi, erinnya limu buli mwezi. Enkola eyo nnyangu, naye eyinza okulaga empisa ez’enjawulo ng’ezifaanagana okusinga bwe biri. Amannya gayinza okwawukana okusinziira ku bantu, era erinnya lye limu liyinza okunnyonnyolwa mu ngeri ez’enjawulo. N’ebikwata ku sizoni bisinziira ku kifo: obubonero bw’obutiti mu kitundu ky’ensi ekimu bukwatagana n’obudde bw’ekyeya mu kitundu ekirala.
Ekitabo ekinnyonnyola amannya g’Omwezi ogujjuvu kiraga amannya okusinziira ku mwezi mu mpisa ez’enjawulo, omuli eza Amerika ey’Abakoloni, ez’Abacelt, ez’Abachina, ez’Abahindu, ez’Abayapani, ez’Obusiraamu, ez’AbaOjibwe n’ez’Abacree. Okulaba enkola ez’enjawulo ez’okutuuma Omwezi wamu kijjukiza nti olukalala lw’amannya amanyiddwa mu Lungereza lwo lutunuulira obuwangwa obumu bwokka, so si kalenda ya Mwezi eya bonna.
Omwezi gw’Embooko: erinnya ly’obutiti eririna ensibuko etamanyiddwa bulungi
Mu ntegeka z’amannya ez’Olungereza, Omwezi gw’Embooko gutera okuba erinnya ly’Omwezi ogujjuvu ogwa Jjanwali. Ennyonnyola emanyiddwa ennyo ekwataganya erinnya lino n’embooko ez’awulirwa nga zirira mu kiseera ky’obutiti. Ekyo kiyinza okuba eng’ero esaanira sizoni: ekiro ky’obutiti kiba kiwanvu, era mu bitundu bingi eby’obukiikakkono embooko bisobola okwawulirwa obulungi. Naye ennyonnyola esikiriza bw’etyo tekakasa nsibuko emu entuufu ey’ebyafaayo, era teraga nti buli kitundu ekyakozesa erinnya erifaananako n’eryo kyali kitegeeza ekintu kye kimu.
Omwezi ogujjuvu teguleetera mbooko okukaaba. Okukaaba ngeri embooko gye z’empuliziganya, era enneeyisa y’ekisolo kino tefugibwa nkula ya Mwezi nga erinnya bwe liyinza okulaga. Erinnya lino litegeerekeka bulungi ng’engeri abantu gye bannyonnyolamu sizoni—engeri y’okugattako ekiseera ekiddamu mu kalenda y’Omwezi n’amaloboozi oba engero ezikwatagana n’obutiti.
Eno y’engeri ennungi ey’okutegeeramu amannya g’Omwezi okutwalira awamu. Gayinza okutubuulira ebyo abantu bye baalabanga, bye batyanga, bye bajagulizanga oba bye baali beetaaga okujjukira, ne bwe kiba nti engeri ekigambo eky’edda gye kyafuukamu ennyonnyola ey’omulembe guno tekunnyonnyoddwa mu bujjuvu. Okutwala Omwezi gw’Embooko ng’erinnya ly’obuwangwa so si k वर्ग ya sayansi kukuumira amakulu gaalyo agasikiriza awatali kufuula folklore ekigambibwa ku nneeyisa y’ebisolo.
Omwezi gw’Omuzira n’Ogwo Obuwuka bw’Ettaka biraga enkyukakyuka mu sizoni
Omwezi gw’Omuzira gutera okukwataganyizibwa ne Fेबwali, era n’omuzira omungi ogubaawo mu bitundu by’Obukiikakkono bw’Ensi. Erinnya lino liraga ekintu abantu kye basuubira mu sizoni, so si kuteebereza mbeera ya budde: Omwezi gw’Omuzira guyinza okwaka ekiro ekitaliiko bire era ekitangalijja, era erinnya lino teritegeeza mbeera ya budde mu kibuga kyonna ekigere. Okufaanana n’amannya g’Omwezi amangi, eritegeeza bingi nnyo bwe litegeerwa mu mbeera y’obudde n’obuwangwa gye lyavaamu.
Omwezi gw’Obuwuka bw’Ettaka gutera okukwataganyizibwa ne Maatisi. Ennyonnyola emu emanyiddwa egamba nti erinnya lino liva ku buwuka bw’ettaka obulabika ettaka bwe libuguma oluvannyuma lw’omuzira okusaanuuka; endala erikwataganya n’obubonero bw’enkyukakyuka mu sizoni, omuli n’okudda kw’ebinyonyi ebirya ebisolo ebirabika ku ttaka. Ennyonnyola zino zikkaatiriza ekintu ekisoboka, naye tezirina kutegeezebwa ng’ensibuko emu ey’amakulu ekakasiddwa. Erinnya liyinza okufuna ennyonnyola ez’enjawulo nga liddibwamu era likyusibwa.
Olugendo okuva ku muzira okutuuka ku buwuka bw’ettaka lufaanana olugero olw’enkyukakyuka okuva mu butiti okudda mu biseera by’omwaka eby’obutiti obutono mu bitundu eby’obudde obw’ekigero eby’omu bukiikakkono. Si nteekateeka ya sizoni ey’ensi yonna. Mu kitundu ky’Obukiikaddyo bw’Ensi, Maatisi aba mu biseera by’omusana oguggwaako, era sizoni, embeera y’obudde ne kalenda eby’omu kitundu bye biraga ebikwatagana n’Omwezi ebirina amakulu. Ne mu kitundu kimu, erinnya liyinza okuba akabonero akalaga ekintu, so si nnyonnyola ntuufu ey’embeera y’obudde ekiro Omwezi ogujjuvu lwe gubaawo.
Omwezi gw’Ebyamakungula gulina amakulu agakwata ku kalenda
Omwezi gw’Ebyamakungula gwawukana ku mannya agasinga okuleetera omuntu okulowooza ku sizoni oba akabonero ak’obutonde. Okusinziira ku nnyinyonnyola y’omukutu guno, gwe Mwezi ogujjuvu oguba okumpi ennyo n’ekiseera ky’obudde bw’emisana n’ekiro okwenkana mu Ssebutemba (September equinox). Erinnya lino litera okunnyonnyolwa nga likwatagana n’emirimu gy’amakungula: mu kiseera kino, Omwezi ogujjuvu guziba kumpi n’obudde bw’enjuba okugwa okumala akawungeezi akawerako okugobereragana, ne guleeta ekitangaala eky’obutonde ekiyamba oluvannyuma lw’emisana. Ekiseera ekituufu n’engeri ekitangaala kino gye kiyambamu bisinziira ku kifo n’olunaku, naye enkolagana wakati w’ekitangaala ky’Omwezi n’emirimu egy’akawungeezi y’ensibuko y’okusikiriza kw’erinnya lino okutasaanawo.
Omwezi gw’Ebyamakungula si bulijjo nti gwe Mwezi ogujjuvu ogubaawo mu Ssebutemba. Singa Omwezi omulala ogujjuvu guba kumpi n’ekiseera ky’obudde bw’emisana n’ekiro okwenkana mu Ssebutemba, ogwo gwe guweebwa erinnya lino okusinziira ku nnyinyonnyola eno. Era erinnya lino teritegeeza nti ekirime ekimu kiba kyengese okukungulwa buli wamu. Ligatta ekintu eky’omu bwengula n’ekiseera ekigere mu kalenda, ate amakungula ag’omugaso gakyuka okusinziira ku kitundu n’empisa z’ebyobulimi.
Kalenda y’enkula z’Omwezi eraga ebiseera ebituufu eby’Omwezi omuggya, ogw’ekitundu ekisooka, ogujjuvu n’ogw’ekitundu eky’enkomerero buli mwezi. Okugatta ebiseera ebyo n’embeera y’omu kitundu kiyamba okunnyonnyola lwaki Omwezi ogujjuvu ogulina erinnya guyinza okulabika ku nnaku za kalenda ez’enjawulo mu bitundu eby’enjawulo, era lwaki erinnya lyokka terikubuulira kiseera Omwezi we gunaalinnya mu kifo gy’obeera.
Kozesa amannya ng’obubonero obuyamba, so si kuteebereza bya kulaba mu ggulu
Erinnya liyinza okukuyamba okujjukira ddi lw’olina okutunuulira Omwezi, naye terikubuulira oba Omwezi gunaaba waggulu w’olulombo lw’eggulu lyo, obugulumivu bwe gunaalabika nga gulina, oba ebire bijja kugubikka. Ebintu ebyo bisinziira ku lunaku n’ekifo. Ku lunaku olugenda mu maaso oba olunaku olw’ebyafaayo, ekikozesebwa okunoonya Omwezi ku lunaku lw’amazaalibwa kiraga enkula y’Omwezi, ekitangaala kyagwo n’emyaka gyagwo mu nkula z’Omwezi ku nnaku eziva mu 1900 okutuuka mu 2100. Okufuna ebikwata ku ggulu ery’omu kitundu, olupapula lw’amawulire g’Omwezi mu London lulaga enkula n’ekitangaala ky’Omwezi ebiriwo kati, obudde Omwezi lwe gulinnya n’obudde lwe gugwa, obugulumivu ne azimuthu, ebbanga, n’ekifaananyi ky’eggulu awamu n’embeera y’obudde ey’omu kitundu.
Abakubi b’ebifaananyi n’amaka basobola okukozesa erinnya ery’obuwangwa ng’omulamwa gw’ekiro eky’okutunuulira Omwezi, olwo ne bakebera embeera y’eggulu ey’omu kitundu mu butuufu mu kifo ky’okwesigama ku linnya. Olunaku n’obudde Omwezi ogujjuvu lwe gulinnya bisobola okugwa ku nnaku za kalenda ez’enjawulo mu bitundu eby’enjawulo okusinziira ku kitundu ky’obudde, era Omwezi ogumasamasa guyinza okubikka emmunyeenye ezitangaala katono ne bwe kiba nti eggulu teririko bire. Erinnya lituwa olugero lw’abantu; kalenda n’eggulu ery’omu kitundu bituwa ebikwata ku ngeri y’okukozesaamu ebiseera.
Okugatta olugero, ekifo n’okutunuulira kye kiviirako amannya g’Omwezi ogujjuvu okusigala nga ga mugaso ne bwe kiba nti ensibuko yaago ekyogerwako. Omwezi gw’Embooko, Omuzira n’Ogwo Obuwuka bw’Ettaka binnyonnyola ebintu abantu bye baakwata ku sizoni eziddamu. Omwezi gw’Ebyamakungula era gulaga enkolagana ey’enjawulo wakati w’Omwezi ogujjuvu n’ekiseera ky’obudde bw’emisana n’ekiro okwenkana mu Ssebutemba. Tewali ku mannya gano kukyusa nkulungo y’Omwezi, naye buli limu liwa engeri y’okugatta enkyukakyuka ey’omu bwengula etegeerekeka n’engeri abantu gye bawuliraamu omwaka mu ngeri ez’enjawulo.