Omwezi omugonvu ogw’ekitundu oguba wansi mu ggulu ery’akawungeezi guyinza okutegeeza enkyukakyuka enkulu mu kalenda y’Obusiraamu: okutandika kwa Ramadan, okutuuka kwa Eid al-Fitr, oba okutandika kw’omwezi omulala ogugoberera omwezi. Naye omwezi omugonvu si kabonero ka lunaku mu bwengula abantu bonna ku Nsi kye basobola okulaba mu kiseera kye kimu. Okusobola okugulaba kisinziira ku kifo Omwezi we guli, ekifo omutunuulizi ky’alimu, embeera y’empewo n’amateeka ekitundu kye kigoberera.
Kalenda y’Obusiraamu, era eyitibwa kalenda ya Hijri, erimu emyezi 12 egy’omwezi. Obutafaananako kalenda ezikuuma emyezi nga gikwatagana ne sizoni, yo teeyongeramu mwezi mulala buli luvannyuma lwa kiseera okusobola okutuuka ku mwaka ogubalibwa Okusinziira ku Njuba. N’olwekyo, ebintu bibiri eby’enjawulo bye bitegeka ennaku zaayo: omwezi omugonvu guyamba okutegeka entandikwa y’omwezi, ate omwaka omuwanvu gw’omwezi gukyusa emyezi egyo mu sizoni. Eby’emmunyeenye binnyonnyola enkyukakyuka eyo ey’omusingi, naye enkola z’eddiini n’ez’obukulembeze ze zisalawo engeri gy’efuukamu kalenda.
Omwezi omuggya si gwe guba omwezi omugonvu ogusooka okulabika
Mu by’emmunyeenye, omwezi omuggya kiba kiseera kya kugattika, enjuba n’Omwezi bwe biba n’obuwanvu obumu ku lusegere lw’eggulu nga bitunuuliddwa okuva ku Nsi. Mu kiseera ky’okugattika kuno, kitundu ky’Omwezi ekitangaala kitunuulira nnyo ebbali yaffe. Era Omwezi gulabika okuba kumpi n’Enjuba mu ggulu, ekifuula ennyiriri entono ezitangaala okuba enzibu ennyo oba ezitasobola kulabika.
Omwezi omugonvu ogutandikisa omwezi gw’Obusiraamu kiba kintu kirala: Omwezi oguto ogweyongera okwaka gutandika okulabika oluvannyuma lw’okugattika, era gutera okunoonyezebwa mu ggulu ery’ebugwanjuba Enjuba ng’egudde. Omwezi guno guyitibwa nnyo hilal. Okugattika kiba kiseera ekibaliriddwa era kye kimu eri ensi yonna; naye okulabika kw’omwezi omugonvu kisinziira ku kifo ky’omutunuulizi era kutandika oluvannyuma.
Enjawulo eyo kikulu okugitegeera ng’osoma kalenda y’emitendera gy’Omwezi eraga obudde obutuufu obw’omwezi omuggya. Obudde bw’omwezi omuggya obuli ku kalenda tebutegeeza nti omwezi omugonvu gulabika akawungeezi ako, era tebutegeka bwokka lunaku olusooka olw’omwezi gw’eddiini. Ekiseera eky’ekigero wakati w’emyezi emiggya egy’omuddiring’anwa mu by’emmunyeenye kiba ennaku 29.53059. Emyezi egya kalenda girina okubaamu ennaku enzijuvu, kale emyezi gy’Obusiraamu gibaamu ennaku 29 oba 30 so si kitundu kya lunaku.
Ensonga emyezi emito egy’omugonvu egimu gye giba eminze okugiraba
Ekiseera ekiba kiyise okuva lwe wagattika, ekitera okuyitibwa emyaka gy’Omwezi, kinnyonnyola kitundu kyokka eky’engeri Omwezi gye gulabikamu. Omwezi bwe gugenda ebuvanjuba bw’Enjuba, ekitundu kyagwo ekiri mu musana kyeyongera okulabika era n’ebanga lyagwo erirabika okuva ku Njuba ne lyeyongera. Naye omutunuulizi era yeetaaga omwezi omugonvu okuba waggulu we gumala okulabika obulungi ku bbanga, eggulu ery’akawungeezi nga likyali mu kizikiza.
Enkokola y’ekkubo ly’Omwezi eri ku bbanga ekola enjawulo nnene. Omwezi omugonvu guyinza okuba waggulu nnyo okuva we Enjuba eggwiira ku mulundi gumu, ate ku mulundi omulala ne gubeera kumpi nnyo n’ebbanga. Obugazi n’ekiseera ky’omwaka bikyusa engeri ekyo gye kibaamu. N’olwekyo, emyezi emigonvu ebiri egy’emyaka egy’enkanankana ziyinza okuba enzibu ennyo okulaba mu ngeri ez’enjawulo, ne bwe tuba nga tetunnalowooza ku bire.
Era waliwo empaka wakati w’ekizikiza eky’akawungeezi ekigenda kikendeera n’Omwezi ogenda wansi. Amangu ddala Enjuba ng’egudde, eggulu liyinza okuba nga likyali lyaka nnyo; oluvannyuma omwezi omugonvu guyinza okuba nga guseeredde mu kifu oba nga gugudde. Ekiseera wakati w’okugwa kw’Enjuba n’okugwa kw’Omwezi kiyamba, naye tekikakasa nti omwezi gulabika. Enfuufu, obunnyogovu mu mpewo, ebire ebigonvu, obutangaavu bw’empewo n’obumanyirivu bw’omutunuulizi byonna bikulu. Tewali kkomo limu ery’emyaka gy’Omwezi erikakasa nti omuntu alaba omwezi omugonvu n’eriiso obwereere buli wamu.
Ekiseera ky’akawungeezi n’ennaku ez’enjawulo ez’okutandika
Mu kusinza kw’eddiini, olunaku olw’Obusiraamu lutandika Enjuba ng’egudde so si mu ttumbi. N’olwekyo, akawungeezi akatandika olunaku olusooka olwa Ramadan kajja olunaku olwo lwe lunnaku lw’okusiiba okutandika ku makya okutuuka Enjuba lw’egwa. Mu ngeri y’emu, ekirango ekifulumizibwa oluvannyuma lw’okwetegereza omwezi omugonvu mu kawungeezi kiba kikwata ku lunaku oluba lutandise dda ng’okubala kw’ennaku okusinziira ku kugwa kw’Enjuba bwe kuli, newankubadde ennaku mu kalenda y’abasajja tekyuka okutuusa mu ttumbi.
Mu nkola emanyiddwa ennyo ey’okulaba omwezi, abawerera omwezi omugonvu omuggya oluvannyuma lw’Enjuba okugwa ku lunaku olw’29 olw’omwezi ogusembayo. Singa okulaba okukkirizibwa kukakasa nti omwezi omuggya gutandise, gutandika akawungeezi ako. Bwe kiba tekisobose, omwezi ogusembayo gujjuza ennaku 30. Ebyetaagisa okukkiriza obujulizi n’okussa mu nkola etteeka lino byawukana okusinziira ku bakulembeze b’eddiini.
Ebitundu biyinza n’okwawukana ku kitundu ky’ensi okwetegereza kw’omwezi gye kukkirizibwa. Ebimu bigoberera okulaba okw’omu kitundu oba okw’omu kitundu ekinene; ebirala bikkiriza okulaba okuva ewala okusinziira ku mateeka ge bigoberera. Era biyinza okwawukana ku kukozesa ebyuma ebiyamba okulaba oba ku mugaso gw’okubalirira. N’olwekyo, ennaku ez’enjawulo ez’okutandika teziraga nti waliwo eyabalirira Omwezi mu ngeri enkyamu. Ebibinja biyinza okuba nga bikozesa emitindo egy’enjawulo mu mbeera ez’enjawulo ez’okwetegereza.
Lwaki Ramadan ekyusa ebiseera by’omwaka
Okukyuka kw’ebiseera by’omwaka kuva butereevu ku kubala kwa kalenda. Bwe tukozesa ekiseera eky’ekigero eky’enzirukanya y’Omwezi, 12 × 29.53059 ziba ennaku 354.36708. Emyezi gy’Obusiraamu egya kalenda ebaamu ennaku enzijuvu 354 oba 355, okusinziira ku nsengeka y’emyezi n’enkola ya kalenda. Mu ngeri yonna, giba migufi okusinga omwaka ogubalibwa okusinziira ku Njuba, oguba ennaku nga 365¼.
Enjawulo eyo eri nga nnaku 11 buli mwaka ogubalibwa okusinziira ku Njuba. N’ekivaamu, Ramadan etera okutandika nga yasooka ennaku 10 oba 11 mu kalenda ya Gregorian buli lwe eddamu okutuuka. Mu myaka nga 33 egy’omwaka ogubalibwa okusinziira ku Njuba, eyita mu sizoni zonna. Enkyukakyuka eno eba ya mpola, si kudduka kwa bwangu: Ramadan eyabaddemu mu biseera by’obutiti eddirirwa endala etandika nga bukyali katono mu kalenda y’Enjuba.
Ensonga eri nti tewongerwamu mwezi okusobola okutuusa kalenda ku sizoni. Kalenda ezigatta omwezi n’Enjuba zongeramu omwezi omulala mu myaka egimu okusobola okukuuma emyezi gyazo okumpi ne sizoni ezimu; kalenda y’eddiini ey’Obusiraamu yo tekikola. Emyezi gyayo gisigala nga gyekuusa ku Mwezi.
Ekyo kirina kye kikyusa mu bitundu by’ensi eby’enjawulo. Ramadan bwe kiba mu biseera by’obutiti mu kitundu ky’ensi eky’obukiikakkono, kiba mu biseera by’obutiti obw’empewo ennyogovu mu kitundu ky’ensi eky’obukiikaddyo. N’olwekyo, omwezi ogulina erinnya lye limu guyinza okuleeta essaawa nnyingi ez’omusana ez’okusiiba mu kitundu ekimu, ate mu kirala ne ziba ntono. Omwezi gw’Obusiraamu gulina ekifo ekitakyuka mu nsengeka ya kalenda, naye tegusigala mu sizoni emu.
Kalenda ezesigama ku kulaba omwezi n’ezibaliriddwa
Ekigambo «kalenda y’Obusiraamu» kiyinza okutegeeza enkola eziwerako ez’okutegeka ennaku mu nsengeka y’emyezi 12 y’emu. Enkola ezesigama ku kulaba zisinziira ku kulaba omwezi omugonvu okukkiriziddwa. Enkola endala zikozesa okubala kw’eby’emmunyeenye, oluusi okuteebereza oba omwezi omugonvu gulina okulabika ate oluusi okussa mu nkola etteeka eritegeerekese erikwata ku kugattika, okugwa kw’Enjuba oba okugwa kw’Omwezi. Enkola zino zonna tezenkana.
Kalenda y’Obusiraamu ey’enteekateeka ey’omuwendo egoberera enkola endala: ekozesa ensengeka ey’okubalirira ey’obuwanvu bw’emyezi n’ennaku ez’emyaka egy’ebbibiro, mu kifo ky’okusalawo ku buli mwezi nga bakozesa okwetegereza okupya. Kalenda ng’ezo ziyamba okukyusa ennaku n’okukola ku byafaayo, naye olunaku olukyusiddwa teruba lwakika kye kimu n’olunaku ekitundu ekimu lwe kyatunuulira. Ebiwandiiko eby’edda nabyo biyinza okuba n’obutali bukakafu ku kifo oba enkola eyakozesebwa.
Okubalirira n’okwetegereza tebyetaaga kutwalibwa ng’ebintu ebikontana. Okubalirira kw’eby’emmunyeenye kuyinza okulaga ekifo Omwezi kye gwandibaddemu n’okuyamba okwekenneenya okulaba okutegeezeddwa. Ekibuuzo eky’eddiini kiri nti bukakafu ki obukulembeze bwe bukkiriza okuba obumala okutandika omwezi.
Olw’ensonga eyo, olunaku lwa Hijri olwa pulogulamu ya kalenda, maapu eyateeberezebwa ey’okulabika kw’omwezi n’ekirango ky’ekitundu binnaabyo biddamu ebibuuzo ebikwatagana naye eby’enjawulo. Nga tonnabigeraageranya, manya oba buli kimu kiraga okukyusa olunaku mu kubala, etteeka ery’eby’emmunyeenye oba okulaba okukkiriziddwa.
Engeri y’okutegekamu okulinda omwezi omugonvu nga tossa kintu ku mutindo gwakyo
Tandika n’ekifo ky’ogenda okwetegerezamu mu kifo ky’okwesigama ku kabonero ka mutendera ogwa bulijjo. Kozesa okunoonya ekibuga ofune omuko gw’Omwezi ogw’ekifo kyo okukebera obudde Omwezi lwe gugwera, obugulumivu bwagwo, azimuth n’engeri eggulu gye lirabikamu ng’olina n’obudde bw’omu kitundu. Bino biyamba okuddamu ebibuuzo eby’omugaso: oteekwa kutunula ludda ki, Omwezi guli waggulu w’ebbanga, era obudde buyinza okukuziyiza okugulaba? Bino tebitegeeza mu butongole nti omwezi omugonvu gulabika oba nedda.
Okugeza, omuko gw’Omwezi ogwa London guwa ebikwata ku kulaba kw’omu kitundu ekyo mu London. Tewandisuubidde nti engeri Omwezi gye gulabikamu eyo y’emu n’eyo mu kibuga ekiri ewala. Ekifo ekirungi eky’okwetegerezamu kiba n’ebbanga ery’ebugwanjuba erirabika obulungi, nga tewali bizimbe oba busozi obumpi buziba ggulu erya wansi. Lindako Enjuba okuggwa ddala nga tonnatandika kunoonya, era tosobola kutunuuliza binoculars oba telescope ku Njuba.
Bw’oba oyagala okumanya ensonga ekifaananyi ky’Omwezi ekitangaala gye kikyukira, ekitabo ekinnyonnyola emitendera gy’Omwezi kinnyonnyola enzirukanya. Bw’oba owandiika lipoota y’okulaba omwezi, wandiika ekifo kyo, obudde bw’okwetegereza, embeera y’eggulu era oba wakozesa ekyuma ekikuyamba okulaba. Ebikwata ku bintu ebyo bifuula okwetegereza okuba okw’omugaso okusinga ekifaananyi ekitaliiko kunnyonnyola.
Ekisembayo, yawulamu okulaba eggulu nga ggwe kennyini n’okusalawo olunaku lw’eddiini. Okulemererwa okulaba omwezi kikakasa nti ggwe tonnalaba mwezi omugonvu mu mbeera ezo zokka. Okulabako ekintu ekitono nakwo kwetaaga okwekenneenyezebwa okusinziira ku nkola z’ekitundu ekikwatibwako. Bw’oba oyagala okumanya entandikwa y’okusiiba oba ey’embaga, goberera ekirango ky’obuyinza oba ekitundu kye weeyambisa kalenda yaakyo.