Ekizikiza kiyinza okuba n’ekirala ekifaanagana nakyo nga kiri wala nakyo emyaka nga 18. Ebintu bino byombi biyinza okuba n’entegeka y’ebintu efaanagana, ebanga erifaanagana wakati w’Ensi n’Omwezi, n’engeri efaanagana gye biyitamu mu ngeri ekisiikirize ky’Ensi oba eky’Omwezi gye kitondekebwamu. Enkolagana eno eyitibwa enzirkanya ya Saros, era y’emu ku ngero ezisinga okuba ez’omugaso mu by’emmunyeenye eziraga engeri enkola gy’esobola okukolamu olw’enkola ez’enjawulo ezitali ntuufu ddala okumpi okukkiriziganya.
Enzirkanya ya Saros emala emyaka nga 18, ennaku 11 n’essaawa 8. Si kiragiro ky’ekizikiza kye kimu okubaawo nate waggulu w’ekibuga kye kimu. Essaawa ezisigadde zikyusa engeri ebintu gye bikwatagana n’Ekibuga ky’Ensi, ate enjawulo entono zeeyongera okuva ku kuddamu okumu okudda ku kulala. Buli kizikiza kiba mu lulyo olukyukakyuka, so si mu lunyiriri olutaggwaawo olw’ebizikiza ebiddamu okufaanana ddala.
Eterekero ly’ebizikiza by’omwezi liwa ebikwata ku bikolwa eby’enjawulo, n’engeri yaabyo, essaawa ez’enkolagana, ebbanga bye bimala n’ebifo gye birabikira. Saros enyonyola enkolagana ey’omu nda wakati w’ebimu ku bikolwa ebyo: lwaki enteekateeka ey’enjawulo ey’ebintu esobola okuddamu emyaka mingi oluvannyuma.
Enzirukanya z’omwezi ssatu zirina okumpi okukwatagana
Omwezi gulina enzirukanya ezisukka mu emu ezeetaagisa. Enzirukanya y’embala y’omwezi, oba omwezi ogw’emitendera, eba ennaku 29.53059 ku kigero. Eno ye bbanga wakati w’omwezi omuggya ogumu n’omulala, oba wakati w’omwezi omujjuvu ogumu n’omulala. Ebizikiza by’enjuba byetaaga omwezi omuggya; ebizikiza by’omwezi byetaaga omwezi omujjuvu. N’olwekyo okudda mu mutendera ogutuufu kye kisooka okwetaagisa ekizikiza okuddamu.
Enzirukanya ey’okubiri ekwata ku nkulungo y’Omwezi eyawukana n’ey’ensi. Enkulungo yaagwo yeesuddeko diguli 5.14 okuva ku nteekateeka y’enzirukanya y’Ensi okwetooloola Enjuba, eyitibwa ecliptic. Enteekateeka zino ebbiri zisalagana ku layini emu, era ebifo Omwezi we gusala layini eyo biyitibwa nodes. Ekizikiza kyetaaga Omwezi okuba okumpi ne node, awamu n’okuba mu mutendera ogutuufu. Ekiseera okuva Omwezi lwe guyita mu node emu okutuuka lwe guddamu okuyitamu kye kiyitibwa omwezi ogwa draconic, era kiba ennaku nga 27.21.
Enzirukanya ey’okusatu epima Omwezi okudda mu perigee, ekifo kyagwo ekisinga okuba okumpi n’Ensi. Omwezi ogwa anomalistic guno gumala ennaku nga 27.55. Ebbanga likosa obunene bw’Omwezi bwe gulabika ng’obufaananyi n’embiro ze gutambuliramu mu nkulungo yaagwo, n’olwekyo okuddamu kw’enzirukanya eno kuyamba okuleeta ebizikiza ebirina engeri ezifaanagana.
Emyezi gino gyawukana kubanga obulagirizi bwa nodes ne perigee bukyuka mpola. Omwezi ogwa bulijjo ogumu tegusobola kuteekateeka nzirukanya zino zonna ssatu bupya.
Okubala okuleeta emyaka 18
Saros ekola kubanga emyezi 223 egy’emitendera gy’omwezi giba kumpi okwenkana emyezi 242 egy’e draconic n’emyezi 239 egy’e anomalistic. Oluvannyuma lw’ekiseera ekyo, Omwezi gudda kumpi mu mutendera gwe gumu, kumpi mu kifo kye kimu okusinziira ku node, era kumpi mu kifo kye kimu mu nzirukanya y’ebanga lyagwo eriva okumpi okudda ewala.
Okukozesa obuwanvu obw’ekigero obw’enzirukanya y’embala y’omwezi kiwa ekyokulabirako ekirungi eky’okubala: 223 × 29.53059 days = 6,585.32157 days. Ekitundu ekisigaddewo, 0.32157 eky’olunaku, kiba kumpi essaawa 7 n’eddakiika 43. Eyo ye nsibuko y’ekinnyonnyola ekimanyiddwa ennyo eky’okubala nti, “emyaka 18, ennaku 11 n’essaawa 8.” Ennaku ezisigala mu kalenda zikyuka okusinziira ku nnaku ez’okwongerako eziba zisaliddwa; ziyinza okuba nga 10 mu kifo kya 11.
Kino kukwatagana kwa kumpi, si kugatta kwa namba okutuufu ddala. Enteekateeka ya node n’ebanga tebiddamu kutandika bupya mu butuufu, era y’ensonga lwaki ekizikiza kikyuka ng’olulyo lwakyo lukula. Ebiseera ebirina okuba wakati w’ebizikiza ebikwatagana nabyo byawukana katono, n’olwekyo okugattako obuwanvu bwa Saros obw’ekigero tekudda mu kifo ky’okubala obudde bw’enkolagana z’ekizikiza.
Waliwo n’enjawulo endala ey’omugaso: okubala emyezi 223 kugatta ekizikiza ky’enjuba n’ekizikiza ky’enjuba ekirala, oba ekizikiza ky’omwezi n’ekirala. Tekufuula kizikiza kya mwezi muggya ekizikiza kya mwezi mujjuvu. Ebika bino ebibiri birina enz series za Saros ez’enjawulo.
Lwaki ekizikiza ekiddako kisenguka okugenda ebugwanjuba
Ekitundu ky’olunaku ekisigaddewo kireeta enkyukakyuka ennene mu bifo. Ensi yeetooloola nga ekiseera kya Saros ekiddako kiwedde. Essaawa nga 8 zenkanankana kumpi n’ekitundu kimu eky’okwetooloola, n’olwekyo ekitundu ky’Ensi ekiraba ekizikiza kisenguka nga diguli 120 mu longitude okwolekera ebugwanjuba okuva ku kizikiza ekimu eky’olulyo okudda ku kidako.
Ku kizikiza ky’enjuba, kino kiyamba okunnyonnyola ensonga lwaki ekizikiza ekiddako mu lulyo olumanyiddwa kitera okuyita mu kitundu kya Ensi ekirala. Ne bwe kiba nti Enjuba n’Omwezi bisengekeddwa mu ngeri efaanagana ennyo n’ekizikiza ekyasooka, ekifo kyo eky’okulabiramu kiba kyesudde ku kifo kye kimu ekyali wansi w’ekisiikirize kubanga Ensi yeetoolodde. Olugendo lw’ekizikiza era lusenguka okugenda mu bukiikakkono oba mu bukiikaddyo ng’enteekateeka y’ebintu ekyuka.
Ku kizikiza ky’omwezi, tewali mukka muto ogw’ekizikiza ekyonna oguyita ku ngulu y’Ensi. Ekibuuzo ekikulu kiri nti bifo ki ebirina Omwezi waggulu w’olutimbe mu buli mutendera. Enkyukakyuka ya longitude ekyusa ebitundu by’ensi ebiyinza okulaba ekizikiza, wadde ng’ebitundu ebinene eby’okulabiramu biyinza okubaamu ebifaanagana.
Enzirukanya za Saros ssatu zikola exeligmos, ey’emyaka nga 54 n’omwezi gumu. Essaawa ezisigadde mu buli nzirukanya bwe zigattibwa ziba kumpi olunaku lulamba, ne zireeta ekiseera ky’olunaku okumpi n’ekiseera ekyasooka. Kino kyongera okufaanana kw’ebifo, naye era tekiddamu kukola kizikiza kye kimu ddala.
Olulyo lw’ekizikiza lulina ebyafaayo byalwo
Olunyiriri lwa Saros ye famire etondebwawo ng’ogoberera ebizikiza ebikwatagana ebyo, nga buli kimu kyawuddwamu ekiseera kya Saros kimu. Enzirkanya kye kiseera ekiddamu; olunyiriri kye lunyiriri lw’ebikolwa ebigattibwa enzirkanya eyo. Enz series nnyingi zikola mu kiseera kye kimu, nga ebizikiza byazo biba mu bifo eby’enjawulo mu kalenda y’ebizikiza. N’olwekyo ebizikiza bibiri ebiddiring’ana tebibaamu buli kiseera mu lulyo lumu.
Buli lunyiriri lumala ebyasa bingi kubanga enjawulo entono mu nteekateeka ya node yeeyongera mpola. Olunyiriri lw’ekizikiza ky’omwezi lutandika ng’Omwezi guyingira katono nnyo mu penumbra y’Ensi, ekitundu eky’ebweru eky’ekisiikirize kyayo. Ebizikiza ebiddako biyinza okuyita wansi mu kusiikirize, ne bifuuka ebizikiza ebimu, ate mu nz series ezimu ne biba ebizikiza byonna. Oluvannyuma, Omwezi guddamu okuyita mu bitundu ebitono eby’ekisiikirize era olunyiriri ne lukoma. Si buli lulyo nti lutuuka ku kizikiza kyonna.
Enjawulo wakati w’ebizikiza by’omwezi eby’ekitundu kya penumbra, ebimu n’ebijjuvu ziwa eby’okulabirako ebirabika eby’omutendera ogwo. Saros eyongerako okulaba ekiseera ekiwanvu: ebika ebyo biyinza okuba emitendera egy’enjawulo egy’okukula kw’olulyo, so si bika by’ebikolwa ebitali bifaanagana.
N’enz series z’ebizikiza by’enjuba zitandika ne zimalira ku bizikiza ebimu, nga ebizikiza ebisomoka wakati biyinza okubaawo wakati w’emitendera egyo. Enteekateeka yaabyo ekyuka n’esobola okuvaamu ebizikiza ebijjuvu, eby’ensonga oba ebya kyenkanyi. Okufaanagana kw’olulyo kuba kwa ddala, naye tekukakasa nti ekika ky’ekizikiza tekijja kukyuka.
Abalabi ab’edda bye baali basobola okulagula
Abakugu mu by’emmunyeenye mu Babulooni baategeera enkola eziddamu mu bizikiza by’omwezi dda nnyo nga tewannabaawo kunnyonnyola kwa sayansi ow’omulembe ku ntambula y’enkulungo. Ebiwandiiko ebyakuŋŋaanyizibwa mu mirembe mingi byasobozesa okugatta ebikolwa ebyawukana emyaka mingi. Ekikulu kye baakola kwe kutegeera nti olunyiriri oluwanvu lwalimu enkola, mu kifo ky’okutwala buli kizikiza ng’akabonero akatali kakwatagana n’ebirala oba ekintu ekyewuunyisa.
Ebizikiza by’omwezi byali n’enkizo ey’omugaso mu kunoonya enkola ezo. Birabikira mu kitundu kinene eky’ebbanga Ensi we kiba mu kiro, n’olwekyo omuntu alaba okuva mu kifo ekimu aba n’emikisa mingi egy’okubiraba okusinga ekizikiza ky’enjuba ekijjuvu, ekigoberera olugendo olufunda. Wadde kiri kityo, empewo embi, obudde obw’emisana n’Omwezi okuba wansi w’olutimbe byandirese ebituli mu biwandiiko eby’ekifo ekimu.
Enzirkanya eddamu yasobola okulaga akakisa k’ekizikiza awatali kuwa buli kimu omuntu alaba mu mulembe guno ky’asuubira. Okulagula olugendo lw’ekizikiza ky’enjuba mu kitundu ekimu, oba ekiseera entuufu ekizikiza ky’omwezi lwe kitandika okuba ekijjuvu, kyetaaga okumanya engeri ebintu gye bitegekeddwamu mu bujjuvu. N’olwekyo amaanyi ga Saros mu byafaayo tegaali ga butuufu obutuukiridde: gaali nkolagana eyeesigika eyali esobola okuzuulibwa mu kwekenneenya awatali kuba na ndowooza enzijuvu ku maanyi ag’ekisikirize.
Kozesa enzirkanya naye tosuubiza kisukkiridde
Okugerageranya okw’omugaso, londa ekizikiza ky’omwezi mu tterekero ly’ebizikiza, onoonye ekirala ekyaliwo emyaka nga 18 nga kino tekinnabaawo oba oluvannyuma lwakyo. Singa eterekero lyo liwa namba za Saros, zikozese okukakasa enkolagana mu kifo ky’okwesigama ku bbanga lya kalenda lyokka. Gerageranya ekika ky’ekizikiza n’obuwanvu bwakyo: okufaanana ennyo bukakafu obw’enteekateeka y’ebintu eddiddwamu, ate enjawulo ziraga enkyukakyuka ya mpola ey’olulyo.
Totandika kubala olunaku lwe lumu ku kalenda nga wayise emyaka 18. Ennaku ezisigaddewo n’essaawa ezisigaddewo nabyo bikulu. Kozesa kalenda y’emitendera gy’omwezi okumanya obudde obutuufu omwezi omujjuvu lwe gubaawo, oluvannyuma weebuuze ku tterekero ly’ebizikiza okumanya obudde ekisiikirize lwe kituukako. Omwezi omujjuvu gulaga mutendera ogwetaagisa, naye tegukakasa nti Omwezi gujja kuyingira mu kusiikirize ky’Ensi.
Ekisembayo, yawulamu okubaawo kw’ekizikiza n’obusobozi bwo okukiraba. Ebipande by’omwezi eby’ebibuga biwa obudde Omwezi lwe guvaayo n’obw’okubulira, obugulumivu bwagwo n’obulagirizi bwagwo, okusobola okukebera embeera y’olutimbe mu kitundu kyo. Ekizikiza kiyinza okuba mu kifo ekirungi okusinziira ku nteekateeka y’ebintu, naye ne kibaawo nga Omwezi guli wansi w’olutimbe lwo, oba ne kitandika nga gukyali wansi nnyo ng’amayumba agugufudde. Saros ekubuulira lwaki ekintu ekikwatagana nakyo kiddamu okubaawo; obudde bw’ekifo kyo n’olutimbe bye bisalawo oba osobola okukiraba.