Omwezi omutono gwe mwezi ogujjudde ogubaawo ng’Omwezi guli wala katono okuva ku Nsi, okumpi n’ekitundu ekisingayo okuba ewala mu nkulungo yaagwo. Omwezi gwennyini tegukendeera mu bunene. Disiki yaagwo yokka efuna ekifo kitono mu bbanga, nga bwe kiba nti omupiira oguli ewala gulabika mutono okusinga omupiira gwe gumu oguli okumpi.
Kino kifuula omwezi omutono ekinyume ky’omwezi omunene ennyo: ogumu gussa essira ku nkomerero y’ebbanga ly’Omwezi esinga okuba ewala, ate omulala ku nkomerero esinga okuba okumpi. Tewali ku gyo mutendera gwa mwezi gwa njawulo, era tewali gukyusa nkola emanyiddwa ey’ebifo ebirimu ebifo ebirabika ebirimu amayinja agakaayakana n’ebifo ebiddugavu ku maaso g’Omwezi.
Ekibuuzo ekikulu si oba enjawulo mu bunene eriwo—eriwo—wabula nti nnene kwenkana wa era oba osobola okugiraba. Ekifaananyi ekifaanagana bulungi kisobola okulaga enkyukakyuka esobola okuba enzibu okutegeera ng’otunuulira omwezi ogujjudde gwokka.
Kiki ekifuula omwezi omutono?
Tewali kkomo lya bbanga eryakkirizibwa mu ngeri y’emu bannassaayansi bonna eritegeeza ekigambo omwezi omutono. Kino kigambo ekikozesebwa okunnyonnyola, so si kika ky’ekintu eky’omu bwengula ekyategeezebwa mu butongole. N’olwekyo, osobola okusanga ebipimo eby’enjawulo eby’ebbanga oba amateeka ag’enjawulo agakwata ku kiseera mu bitabo eby’enjawulo. Abamu era bakozesa ekigambo kino ku mwezi omuggya oguli ewala, newankubadde omwezi omuggya ogwa bulijjo tegulabika nga disiki eyakaayakana.
Ku mukutu guno, omwezi omutono gwe mwezi ogujjudde oguba ewala okusinga 405,000 km okuva wakati w’Ensi. Ekipimo kino okuva wakati okutuuka wakati kiyitibwa ebbanga ery’ensi ng’ewera wakati. Kiwa ekifo ekimu eky’okugeraageranya ekitakyuka, mu kifo ky’ebbanga erikyuka okusinziira ku ekifo ky’omulabi ku ngulu kw’Ensi.
Ekyokulabirako eky’olunaku olugere, omwezi ogujjudde ogwa 18 July 2027 guba n’ebbanga ery’ensi ng’ewera wakati lya 406,220 km era gusaanira amakulu ago. Okufuna ennaku z’emigirire gy’Omwezi egiriwo kati n’ebiseera ebituufu omwezi lwe gujja, kozesa kalenda y’emigirire gy’Omwezi.
Ebigambo omwezi ogujjudde ku apogee binnyonnyola embeera esinziirwako: omwezi ogujjudde oguba okumpi n’ekifo ekisingayo okuba ewala mu nkulungo y’Omwezi. Tekitegeeza nti ekiseera omwezi lwe gujja n’ekiseera kya apogee biba kye kimu. Ekigambo omwezi omutono kisobola okukozesebwa ku mwezi ogujjudde oguli kumpi nnyo ne apogee ne gusukka ekkomo ly’ebbanga eryateekebwawo.
Lwaki apogee n’omwezi ogujjudde tebibaawo mu kiseera kye kimu bulijjo
Omwezi gugoberera enkulungo ey’ekiringi, so si nkulungo ntuufu. Ekifo ekisingayo okuba okumpi n’Ensi ye perigee; ekisingayo okuba ewala ye apogee. Ebbanga lyagwo ery’awakati lya 384,400 km, ate ebbanga lya perigee n’apogee erya bulijjo liri 363,300 km ne 405,500 km. Ebipimo ebyo ebya bulijjo si kkomo linywevu: amaanyi g’ekisikirize ky’Enjuba gayamba okuleetera ebbanga eryennyini okukyuka okuva ku nkulungo emu okudda ku ndala.
Ebbanga n’omutendera gw’Omwezi binnyonnyola ebintu eby’enjawulo. Ebbanga likubuulira ekifo Omwezi we guli mu nkulungo yaagwo ewanvu. Omutendera gukubuulira obungi bw’ekitundu kyagwo ekimulisiddwa Enjuba ekitwolekedde. Omwezi gujja nga Omwezi guli kumpi okwolekera Enjuba mu bbanga erirabika okuva ku Nsi, ka kibe nti Omwezi guba kumpi ne perigee, apogee oba wakati waabyo.
Enkulungo eya wakati okuva ku mwezi omuggya okutuuka ku mwezi omuggya oguddako, eyitibwa omwezi ogw’enjuba, eweza ennaku 29.53059. Enkulungo okuva ku apogee emu okutuuka ku ndala ye nkola ey’enkulungo ey’enjawulo. Olw’okuba enkola zino tezikwatagana, Omwezi tegudda mu bbanga lye limu ku buli mwezi ogujjudde.
Eno ye nsonga lwaki emyezi emijjuvu egy’omuddiring’anwa gisobola okweyongera okuva ku giri okumpi okutuuka ku giri ewala. Omwezi omutono kiba kutuukirizibwa kwa mbeera bbiri—omutendera ogujjudde n’ebbanga eddene—so si mutendera mulala ogwongerwa mu nkulungo y’emigereka.
Gulabika mutono kwenkana wa?
Ku kintu ekiri ewala ng’Omwezi, obugazi obulabika bugeraageranye mu ngeri ey’okulawuna n’ebbanga. Ebbanga bwe lyeyongerako emirundi ebiri, disiki yaagwo yandibadde erabika ng’eyingiddwaamu obugazi ekitundu. Ebbanga ly’Omwezi terikyuka nnyo bwetyo, kale enkyukakyuka eyennyini ntono.
Ng’okozesa ebanga erya bulijjo eryogeddwako waggulu, gabanya 363,300 ne 405,500. Ekyavaamu kiri nga 0.896. Kino kitegeeza nti Omwezi oguba ku apogee eya bulijjo gulabika nga mutono mu bugazi ebitundu 10.4 ku buli 100 okusinga bwe gulabika ku perigee eya bulijjo. Okugeraageranya kuno kwawula ekikosa ky’ebbanga; tekikwetaagisa bifo byombi okubaawo ng’omwezi gujjudde.
Okugeraageranya emyezi ebiri emijjuvu egy’ennaku ezigere kuwa ekivaamu eky’enjawulo katono. Omwezi omunene ennyo ogwa 24 December 2026 guli ku bbanga lya 356,927 km, ate omwezi omutono ogwa 18 July 2027 guli ku bbanga lya 406,220 km. Bw’ogabanya 356,927 ne 406,220 ofuna nga 0.879: disiki y’omwezi omutono eri nnyimpi mu bugazi ebitundu 12.1 ku buli 100 okusinga disiki y’omwezi omunene ennyo.
Engeri gy’oyogera ku kino erina amakulu. Bw’okyusa engeri y’okugeraageranya, omwezi omunene ennyo guba mugazi ebitundu nga 13.8 ku buli 100 okusinga omwezi omutono, kubanga kati disiki entono y’ebeera omusingi gw’okugeraageranya. Ebigambo byombi binnyonnyola emyezi gye gimu.
Okufuna ennyinyonnyola enzijuvu ku myezi emijjuvu egiba okumpi, laba omwezi omunene ennyo kye guli. Omukutu guno gubala emyezi egyo ng’emyezi emijjuvu egiba okumpi okusinga 360,000 km, nga gukozesa ekifo kye kimu eky’ensi ng’ewera wakati n’ekyo eky’ekkomo ly’omwezi omutono.
Geraageranya obulungi mu kulaba oba mu bifaananyi
Omwezi omutono gukyalabika ng’omwezi ogujjudde ogwa bulijjo. Abantu abasinga tebajjukira bulungi bugazi bw’Omwezi bwe babadde balabye wiiki oba emyezi emabega, n’olwekyo okutunula waggulu n’okusalawo nti gulabika mutono si ngeri yeesigika ey’okukakasa. Okulabika kw’Omwezi ng’omunene okumpi n’olusozi nakwo kwongera okukaluubiriza: Omwezi oguli kumpi n’olusozi gusobola okulabika ng’omunene ennyo, newankubadde endowooza eyo teeva ku kuba nti gusembedde Ensi.
Okukuba ebifaananyi kuwa engeri ennungi ey’okugeraageranya. Kozesa kamera, lenzi, obuwanvu bw’ekifo ekifotoolwa n’obunene bw’ekifaananyi bye bimu ku myezi gyonna ebiri emijjuvu. Weewale okukyusa obunene bw’ekifaananyi kimu kyokka, era geraageranya fayiro ezaasooka okusinga ebifaananyi ebikwatiddwa ku ssirini ebiyinza okuba nga byakyusibwa obunene mu ngeri ez’enjawulo. Bwe kiba kisoboka, kuba ekifaananyi ky’Omwezi nga gulinnye waggulu okuva ku lusozi, awali ebizibu ebiva mu mbeera y’empewo ebitono.
Ka tugambe nti omwezi ogujjudde oguli okumpi gusiba obugazi bwa 1,000 pixels mu kifaananyi kyo. Ku myezi ebiri egy’ennaku ezigere egyogeddwako waggulu, omwezi ogujjudde oguli ewala gulina okusiba nga 879 pixels singa embeera endala ziba zifaanagana. Enjawulo eyo esobola okupimibwa, ne bwe kiba nti tewabadde kyangu kugiraba mu kifaananyi ng’okuba. Okuteebereza kuno kwa kumpi kubanga ebbanga okuva eri omulabi okutuuka ku Mwezi si lye limu ddala n’ebbanga ery’ensi ng’ewera wakati, era engeri y’okulaba eyinza okwawukana wakati w’ebiseera by’okukuba ebifaananyi.
Kozesa okunoonya ku bipande by’Omwezi eby’ebibuga okuzuula obudde Omwezi lwe guvaayo n’amaaso ge, obugulumivu, azimuth, ebbanga, n’endabika y’eggulu eraga n’obudde obuliwo mu kitundu kyo. Ebikwata ku bino bikuyamba okulonda ebiseera Omwezi mw’uba ku bugulumivu obufaanagana, mu kifo ky’okugeraageranya Omwezi oguli wansi ku lusozi n’oguli waggulu mu ggulu.
Bw’oba oteekamu ekizimbe oba omuti mu kifaananyi, kamera nayo girabirire mu kifo kye kimu. Okusengukira wala n’ekintu ekiri mu maaso n’okukozesa lenzi empanvu bisobola okuleetera Omwezi okulabika ng’omunene ennyo bw’ogeraageranya n’ekintu ekyo. Enkola eyo ey’okukuba ekifaananyi esobola okusinga nnyo enjawulo entuufu mu bunene wakati w’omwezi omutono n’omwezi omunene ennyo.
Disiki entono si kwe kufuuka ekisiikirize ky’ekizikiza ky’Omwezi
Ebbanga likosa ebintu ebisinga obunene bwokka. Obunene obulabika obw’ekintu ekyekulungirivu bukyuka okusinziira ku square y’obugazi bwakyo. Ku kugeraageranya okwa nnaku ezigere okwogeddwako waggulu, 0.879 nga ewereddwaamu kabiri eri nga 0.772, kale omwezi omutono gujjuza ekifo ekirabika ekitono ebitundu nga 23 ku buli 100 okusinga omwezi omunene ennyo.
Singa ekitangaala n’embeera z’okulaba biba bimu, disiki y’omwezi ogujjudde entono era etuusa ekitangaala ekitono mu mulabi. Kino tekitegeeza nti buli kitundu ky’Ensi y’Omwezi kirabika nga kizibye mu kigero kye kimu. Ensi y’Omwezi y’emu eba efundiddwa mu kifo ekirabika ekitono; obungi bw’ekitangaala obutuuka ku mulabi n’obutangaavu bw’okungulu bintu bya njawulo. Olufu, ebire, obugulumivu n’obudde kamera bw’emala okukuba ekifaananyi bisobola okuleetera okugeraageranya obutangaavu okwa bulijjo obutaba kwesigika.
Ekizikiza ky’Omwezi kye kintu ekirala. Kibaawo Omwezi bwe guyita mu kisiikirize ky’Ensi, so si lwa kuba nti Omwezi gutuuse ku apogee. Omwezi omutono teguvaawo mu langi emmyufu, tegufuna kitundu ekiddugavu ng’ekirumye, era tegulekera awo kuba mwezi gujjudde. Okukebera ebibaawo eby’ekisiikirize ebituufu, ekiwandiiko ky’ebizikiza by’Omwezi kiwa ebika by’ebizikiza, ebiseera by’emitendera, obuwanvu bwabyo n’ebifo we birabika okusinziira ku kifo kyo.
Okutegeera enjawulo eno kuyamba mu kuvvuunula ebifaananyi: disiki y’omwezi ogujjudde yonna bw’eba entono mu ngeri y’emu, kiba kiraga ebbanga oba obunene bw’ekifaananyi; naye ekisiikirize bwe kiba nga kitambula okuyita ku disiki, kiba kiraga ekizikiza. Omwezi omutono gunnyonnyola ekifo Omwezi we guli mu nkulungo yaagwo; ekizikiza kinyonnyola ekibaawo ku kitangaala ky’Enjuba ekigutuukako.