Omwezi gw’Ensi gulina obugazi obwenkana awo kimu kya kuna eky’obugazi bw’Ensi. Ekyo kiyinza okulabika ng’ekya bulijjo okutuusa lw’ogeraageranya pulaneti endala n’emyezi gyazo: ne gye gigabana ne Jupiter ne Saturn, emyezi gyazo minene nnyo, naye obugazi bwagyo butono nnyo bw’obugeraageranya n’obwa pulaneti zaagyo. Mu pulaneti omunaana, Ensi y’erina omwezi ogusinga obunene bw’ogugeraageranya n’obunene bwa pulaneti yaagwo.
Naye waliwo ebintu bibiri ebyetaaga okunnyonnyolwa. Omwezi gwaffe si gwe satelayiti esinga obunene mu ngeri ey’obutereevu, era Ensi n’Omwezi si kye kibinja ekisinga okwenkana singa n’ebibinja bya pulaneti entono bibalirwamu. Omwezi gwa Pluto, Charon, munene nnyo bw’ogugeraageranya ne pulaneti yaagwo. N’olwekyo, ekibuuzo ekikulu si “Omwezi munene kwenkana wa?” kyokka, wabula “Munene bw’ogugeraageranya n’ekiki?”
Ekigerageranyo kitufuula ekibuuzo ekyo eky’omugaso mu kugeraageranya. Era kiyamba okwawula ebirowoozo bisatu ebitera okutabulwa: obunene bw’omubiri, obukulu bwagwo mu mpisa z’amaanyi ag’ekisikirizo, n’obunene bwagwo obulabika mu bbanga. Maapu y’enkula y’enkulungo ez’omu bwengula eraga ebifo pulaneti we ziri kati; okugeraageranya okuli wansi kuno kunnyonnyola ekintu ekirala eky’enkola eyo—engeri obunene bwa pulaneti gye bwawukana n’obw’emyezi gyazo.
Omwezi gusukka mu bugazi kimu kya kuna eky’Ensi
Radius y’Omwezi eri 1,737.4 km. Bwe tukozesa radius ya wakati ey’Ensi eya 6,371 km, okugabanya radius y’Omwezi n’eya Ensi kiwa ekigerageranyo ekiri awo 0.273. Mu ngeri endala, Omwezi gulina obugazi obwenkana awo 27.3% obw’Ensi. Ekigerageranyo kye kimu kikola ku radius ne ku bugazi kubanga okuba emirundi ebiri kw’ebipimo byombi tekukyusa mugerageranyo gwabyo.
Lowooza ku Ensi ng’akapiira akalina obugazi bwa 30 cm. Ku kipimo ekyo, Omwezi gwandibadde n’obugazi obwa 8.2 cm: kumpi ng’omucungwa omunene okusinga akapiira akatono ennyo. Guno gwe musanyufu munene ennyo bw’ogugeraageranya n’Ensi. Naye ekyokulabirako kino era kiraga ensobi etera okukolebwa mu bifaananyi. Mu bbanga erya wakati wakati wa Ensi n’Omwezi erya 384,400 km, wakati w’obutono bw’ensi zombi wandibadde wakati wa mita 9.1. Ekifaananyi ekibiraga nga biri kumpi nnyo kiyinza okuba nga kikuuma obunene bwabyo obw’okugeraageranya, naye ne kikendeeza nnyo ku bbanga eritaliimu kintu wakati wabyo.
Obugazi si bwe bwokka obupima enkolagana eno. Omwezi gulina obuzito obwenkana awo ekimu kya kinaana mu kimu obw’Ensi, oba nga 1.2%, so si 27.3%. Obuzito bw’ekintu bweyongera okusinziira ku kikubisamu kya mirundi esatu eky’obugazi bwakyo: ekintu ekirina obugazi obuli 0.273 bw’obw’ekintu ekirala kiba n’obuzito obuli awo 0.020, singa byombi birina enkula y’emu. Ekyo kiri nga 2%.
Enjawulo esigaddewo eva ku density. Omwezi si muzito nnyo ng’Ensi bwe kiri, kubanga omusingi gwa Ensi omunene ogulimu ekyuma kinene nnyo gwongera ku buzito bwayo. N’olwekyo, omwezi gusobola okulabika nga munene nnyo bw’ogugeraageranya ne pulaneti yaagwo, naye nga tegumpi n’akamu okwenkana nayo mu maanyi ag’ekisikirizo. Okwawula obugazi n’obuzito kyetaagisa nnyo bwe twogera ku oba Ensi n’Omwezi bifaanana pulaneti ebbiri.
Emyezi eminene giyinza okuba nga mitono bw’ogigeraageranya ne pulaneti zaagyo
Ganymede, omwezi gwa Jupiter, gwe mwezi ogusinga obunene mu Nkula y’Enjuba, era gulina obugazi obuli awo 5,268 km. Titan, omwezi gwa Saturn, gwe guvaako mu kifo eky’okubiri, nga gulina obugazi obuli awo 5,149 km. Zombi zigazi okusinga Mercury, era zombi zigazi nnyo okusinga Omwezi gwaffe, ogulina obugazi bwa 3,474.8 km. Naye tewali n’omu ku zo aleetera pulaneti yaayo okulabika ng’entono.
Bwe tukozesa obugazi obwa wakati, Ganymede alina obugazi obuli awo 3.8% obwa Jupiter. Titan alina obugazi obuli awo 4.4% obwa Saturn. N’olwekyo, ekigerageranyo kya Ensi ekya 27.3% kisinga ebigerageranyo ebyo byombi emirundi egisukka mu mukaaga. Kino tekitegeeza nti Omwezi gwaffe gusinga emyezi egyo obunene emirundi mukaaga; kitegeeza nti obunene bwagwo obw’okugeraageranya ne pulaneti yaagwo busukka emirundi mukaaga.
Neptune etuwa ekyokulabirako ekirala eky’omugaso. Triton, omwezi gwayo ogusinga obunene, alina obugazi obuli awo 5.5% obwa Neptune. Eyo y’ensasaanya esingako eya Ganymede oba Titan, naye ekyali wansi nnyo w’ekigerageranyo kya Ensi n’Omwezi. Mars eri ku nkomerero endala: emyezi gyayo ebiri emitono, egitali gya nkula ya bulungi, mitono nnyo bw’ogigeraageranya ne pulaneti eyo.
Okugeraageranya kuno kunnyonnyola lwaki okutegeka emyezi okusinziira ku bugazi kwabyo tekuddamu kibuuzo kya nkola ya pulaneti erina omwezi ogusinga okweyoleka. Omwezi gwaffe gwe gwa kutaano mu Nkula y’Enjuba bw’ogitegeka okusinziira ku bunene bw’emyezi, naye gwe gusooka bw’ogugeraageranya ne pulaneti yaagwo mu pulaneti omunaana. Okufuna olukalala olujjuvu olw’emyezi, laba ekitabo ekiraga emyezi egy’omu Nkula y’Enjuba; enjawulo enkulu wano eri wakati w’okutegeka okusinziira ku bunene obwennyini n’okutegeka okusinziira ku kigerageranyo.
Ekyo kitegeeza nti Ensi n’Omwezi pulaneti bbiri?
“Pulaneti ebbiri” nnyinyonnyola esikiriza, naye tewali ntegeera emu ekkirizibwa buli wamu ey’ekigambo ekyo mu butongole. Ekigezo ekimu ekyateesebwako kibuuza ekifo ekiri wakati w’obuzito bw’ebintu bino ebibiri. Buli kimu ku byo kyetooloola ekifo kino, ekiyitibwa ekifo wakati w’obuzito; omubiri omutono teguza nkulungo okwetooloola munne omunene ataliiko ky’agenda.
Ku Ensi n’Omwezi, ekifo ekiri wakati w’obuzito kiri munda mu Ensi. Osobola okubalirira ekifo kyakyo ng’okozesa ekigerageranyo ky’obuzito. Singa Ensi erina obuzito obukubisa Omwezi emirundi 81, ekifo ekiri wakati w’obuzito kiba wala awo ekimu kya kinaana mu kubiri eky’ebanga eriri wakati w’emitendera gyabyo, okuva ku mutendera gw’Ensi. Okukozesa ebanga erya wakati erya 384,400 km kiwa awo 4,700 km. Eryo liri wansi wa radius y’Ensi eya 6,371 km, n’olwekyo mu kubalirira kuno okwangu ekifo ekyo kiba nga kiri 1,700 km wansi w’olususu lw’Ensi.
Ka tugereageranye Pluto ne Charon. Charon alina obugazi obuli awo ekitundu ky’obwa Pluto, era alina obuzito obuli awo kimu kya munaana obwa Pluto. Ekifo kyabwe ekiri wakati w’obuzito kiri ebweru wa Pluto, ekibafuula ekyokulabirako ekisinga okweyoleka eky’ebibinja bibiri ebifaanaganye. Pluto etwalibwa nga pulaneti entono, n’olwekyo kino tekikyusa kifo kya Ensi mu pulaneti omunaana.
Ekigezo ky’ekifo wakati w’obuzito kya mugaso, naye si tteeka lya kugabanya mu biti erijjuvu. Ekifo ekyo kisinziira ku bbanga awamu n’obuzito: singa ebintu ebyo ebibiri biteekebwa wala okuva ku birala, ekifo ekiri wakati w’obuzito kyeyongera okuba wala okuva ku buli kimu. N’olwekyo, okuba nti ekifo ekyo kiri ebweru w’omubiri omunene tekimala, kyokka, kukakasa nti ebintu ebyo birina omutindo gwa “pulaneti ebbiri” ogukkirizibwa buli wamu. Mu ngeri eya bulijjo, Ensi ekyali pulaneti ate Omwezi nga gwe satelayiti yaayo ey’obutonde, newankubadde Omwezi gulina obugazi obunene nnyo bw’ogugeraageranya ne Ensi.
Akabonero akalaga engeri Omwezi gye gwajjawo
Obunene obw’ekitalo obw’Omwezi kye kimu ku bintu ebingi ebiteekwa okunnyonnyolwa endowooza y’engeri gye gwajjawo. Ennyinyonnyola esinga okukkirizibwa ye nti gwajjawo oluvannyuma lw’okukubwa kw’ekintu ekinene: mu kusooka kw’ebyafaayo by’Ensi, okutomeregana okw’amaanyi kwasindiika ebintu mu nkulungo, era Omwezi ne gukolebwa ebisasiro ebyali byetooloola Ensi. Ekirowoozo ekikulu kino kiwagirwa obulungi, naye ebyaliwo ddala mu kiseera ky’okutomeregana n’enkyukakyuka ezaddirira bikyanoonyerezebwako.
Obunene bw’Omwezi bwokka tebukakasa nti ekyo kye kyaliwo. Bannasayansi era batunuulira enkyukakyuka y’omutendera gw’okwetooloola mu nkola eno, omusingi gw’Omwezi ogutono bw’ogugeraageranya n’obunene bwagwo, n’okufaanagana mu butonde bw’ebika bya kemiko ne isotopu ebisangibwa mu bitundu by’Ensi n’Omwezi. Ennyinyonnyola entuufu erina okunnyonnyola ebirabiddwa ebyo byonna awamu, so si kukola mwezi munene mu kikoppo kyokka.
Ekirowoozo kino kyawukana ku ntegeera ey’awamu ku mwezi eminene egy’enkula eya bulijjo egy’emyezi gya pulaneti ennene, egiteeberezebwa okuba nga gyajjira mu nkulungo z’omukka n’ebintu ebikalu ebyetooloola pulaneti ezaali zikula. Enkola ez’enjawulo ez’okujjawo zisobola okuvaamu ebigerageranyo eby’enjawulo wakati wa pulaneti ne bannaazo. Tewali tteeka ligamba nti buli nkola ya pulaneti erina okufaanana n’endala mu bipimo eby’enjawulo.
Era kyetaagisa okwawula engeri ekintu gye kyajjawo n’enkyukakyuka ezaakiddirira. Enkolagana y’amaanyi ag’ekisikirizo eky’emitwe gy’ebintu ekyusizza enkola ya Ensi n’Omwezi mu kiseera, era Omwezi gugenda gweyongera okuva ku Ensi ku sipiidi ya nga 3.8 cm buli mwaka. Kino kikyusa ebanga wakati wabyo, so si kigerageranyo ky’obugazi bwabyo. Enkolagana y’emu eyamba okunnyonnyola engeri enkulungo n’okwetooloola kw’Omwezi n’Ensi gye byatabagana, nga kinnyonnyolwa mu lwaki bulijjo tulaba oludda lwe lumu olw’Omwezi.
Lwaki omwezi omunene gukyali gulabika mutono mu bbanga
Obunene bw’Omwezi bw’ogugeraageranya ne Ensi si bwe bunene obulabika eri omuntu ali ku Ensi. Ekyetaagisa okumanya ku kirabika obunene bw’Omwezi ye bugazi bwagwo obugabanyizibwamu n’ebanga erikuli wakati naawe. Okukozesa obugazi bwagwo obwa 3,474.8 km n’ebanga erya wakati erya 384,400 km wakati w’Ensi n’Omwezi kiwa obunene obulabika mu nkoona obwa diguli nga 0.52. Kino kigerageranyo kya bulijjo eky’omugaso, so si kuteebereza kutuufu kwa kifo kya muntu yenna ky’aba alabyemu.
Eyo ye nsonga lwaki omwezi ogusinga obugazi kimu kya kuna obw’Ensi gukyali gusobola okujjuza ekitundu kitono eky’eggulu kyokka. Ekifo ekiri wakati w’emibiri egyo kinene nnyo bw’okigeraageranya n’obugazi bwa buli gumu ku gyo. Singa Omwezi guba wala nnyo, gwandibadde gulabika nga mutono awatali kuba nga gwafuuka mutono mu butonde oba nga gukendeddeko ku kigerageranyo kyagwo ekinene ennyo bw’ogugeraageranya ne Ensi.
Enjawulo eno etuwa enkola ey’omugaso ey’okukebera ebifaananyi by’Omwezi. Ebifaananyi ebifaanagana mu ngeri ez’enjawulo ez’okukozesa lenzi, ebifo ebisaliddwa okuva mu kifaananyi, oba ebintu ebiri mu maaso tebisobola kukakasa nti obunene bw’Omwezi obwennyini bukyuse. Okugeraageranya obunene bw’Omwezi obulabika okutuufu kwetaaga okuba n’ekipimo ky’ekifaananyi ekifaanagana. Ebipande ebikwata ku mwezi mu bibuga biraga ebanga, obugulumivu n’azimuti awamu n’ebbanga ly’Omwezi ery’ekitangaala n’ekitangaala kyagwo, ne bikuwa amawulire ag’omugaso okuwandiika by’olaba. Kozesa kkamera mu nteekateeka y’emu, wandiika ebanga, olwo osobole okunoonyereza ku nkyukakyuka mu bunene bw’Omwezi obulabika nga tobutabudde n’ekibuuzo ekisinga obukulu ku bunene bw’omwezi gwaffe bw’ogugeraageranya ne Ensi.