Tunula ku Mwezi okumala ekiro ebiwerako, ojja kulaba ng’obubonero bwagwo obumanyiddwa bulabika nga tebukyuseemu kifo. Ebitundu ebigazi ebiddugavu eby’oku buwanvu bw’Omwezi bye bimu ebyolekera Ensi, ekintu ekiyinza okulabisa ng’Omwezi tegwetooloola. Naye gwetooloola: Omwezi gwetooloola omulundi gumu ku kisiki kyagwo buli lwe gutambula okwetooloola Ensi omulundi gumu. Ensengeka eno eyitibwa okusibagana olw’amaanyi g’okusika, era y’ensonga lwaki tulaba kumpi ekitundu ky’Omwezi kye kimu, so si buli ludda mu kuddiringana.
Ekitundu ekikontana n’ekyo kitera okuyitibwa oludda olw’ewala. Teri mu kizikiza lubeerera. Ekitangaala ky’Enjuba kituuka ku bitundu ebisinga obungi eby’okungulu kw’Omwezi mu biseera eby’enjawulo eby’enzirukanya y’Omwezi, wadde ng’ebimu ku bikondo ebiziba ebiri ku Mwezi bibeera mu kisiikirize ekitaggwaawo. Engeri Omwezi gy’atambulamu mu bbanga, okwetooloola kwe n’okutengejja kwe okutonotono kwe tulaba byonna binnyonnyola bye tusobola okulaba.
Ok wetooloola omulundi gumu buli lwe gutambula mu nkulungo omulundi gumu
Omwezi omala ennaku 27.32166 okwetooloola omulundi gumu nga tupima okusinziira ku mmunyeenye eziri ewala ennyo, era omala ennaku 27.32166 okutambula okwetooloola Ensi. Ebiseera bino bwe bikwatagana, oludda lwe lumu olukulu lubeera lukyuse eri ensi yaffe. Singa Omwezi teguwetooloolanga, ekifo kyagwo ekikyuka mu nkulungo kyandireese ebitundu eby’enjawulo eby’olukoba lwagwo mu maaso gaffe. Naye gugenda nga gwetooloola, era gutambula mu ntambula emu n’enkulungo yagwo.
Okugerageranya okumanyiddwa kwe kutambula okwetooloola omuntu ng’oyolekera ye. Oteekwa okwetooloola omulundi gumu mu lugendo lwo, wadde ng’omuntu akutunuulira alaba oludda lwe lumu olw’omutwe gwo olugenda lwolekera ye ekiseera kyonna. Okwetooloola kw’Omwezi tekulabika bulungi kubanga tewali kabonero ku Nsi kayamba kukwanguyira kukutegeera buli kiro.
Ekiseera ky’ennaku 27.32166 eky’okwetooloola si kye kiseera ekiri wakati w’Omwezi omujjuvu ogumu n’omulala. Enzirukanya y’ebifaananyi by’Omwezi emala ennaku 29.53059, kubanga Ensi n’Omwezi nabyo bitambula okwetooloola Enjuba nga Omwezi bwe gutambula okwetooloola Ensi. Omwezi gulina okutambula katono okusukka ku nkulungo emu okusobola okudda mu kifo kye kimu eky’okusengekera Enjuba n’Ensi. Ekitabo ekinnyonnyola ebifaananyi by’Omwezi kinnyonnyola engeri enkoona ezikyuka wakati w’Enjuba, Ensi n’Omwezi gye zireetamu ebifaananyi bye tulaba.
Engeri amaanyi g’okusika gye gasibaganya Omwezi
Okusibagana olw’amaanyi g’okusika kubaawo olw’amaanyi ag’ekisikirize okukola ku kintu ekyetooloola okumala ekiseera. Amaanyi g’ekisikirize ag’Ensi gasika nnyo ku ludda lw’Omwezi oluli okumpi n’Ensi okusinga ku ludda lwayo olw’ewala. Enjawulo eyo ereetera Omwezi okugaziwa katono, n’okuleetawo okukyukakyuka kw’engeri gye gufaananamu olw’amaanyi g’okusika. Okwetooloola kw’Omwezi n’entambula yaagwo mu nkulungo bwe byali tebikwatagana, okukyukakyuka kuno tekwakwatagananga bulungi na layini wakati w’Ensi n’Omwezi. Amaanyi agava mu kusika okw’ekisikirize gaakyusa okwetooloola kw’Omwezi, ate okusikagana munda mu gwo ne kusaasaanya amaanyi ag’okwetooloola.
Ekiseera bwe kyagenda kiyitawo, ebikolwa ebyo byakendeeza ku bwangu Omwezi bwe gwetooloolamu okutuusa ng’okwetooloola omulundi gumu kumala ekiseera kye kimu n’okutambula mu nkulungo omulundi gumu. Mu mbeera eno ey’okutambulira awamu, okukyukakyuka olw’amaanyi g’okusika kusigala nga kuli kumpi mu layini n’Ensi, n’olwekyo okusika okuddiŋŋana okwali kukyusa okwetooloola kukendeera nnyo. Okusibagana olw’amaanyi g’okusika si maanyi ga njawulo agakuuma oludda lumu nga terwetooloola; kuba kiva mu ngeri okwetooloola, amaanyi g’ekisikirize n’okufiirwa kw’amaanyi gye bikolaganamu mu mbeera enywevu.
Amaanyi g’okusika gakyakola kinene mu nkola y’Ensi n’Omwezi. Omwezi gweyongera okuva ku Nsi ku kigero kya 3.8 cm buli mwaka, nga kino kiva ku kukolagana kw’amaanyi g’okusika, agasindika amaanyi ag’entambula mu nkulungo okuva mu kitundu ekimu eky’enkola okudda mu kirala. Entambula eyo entuufu tesobola kulabika ng’otunuulidde omulundi gumu gwokka, naye eraga engeri okwetooloola kw’Omwezi okwasibagana gye kukwataganamu n’okuwanyisiganya okweyongera wakati w’entambula mu nkulungo n’okwetooloola.
Oludda olw’ewala si ludda luddugavu
Oludda olw’ewala kye kitundu ky’Omwezi ekitunuulira mu ludda olulala n’Ensi. Lufuna ekitangaala ky’Enjuba, okufaananako n’oludda olutwolekedde, nga Omwezi bwe gutambula okwetooloola Ensi yaffe. Omwezi bwe guba gujjudde, oludda olutwolekedde luba lwakiddwa, ate oludda olw’ewala luba lusinga okuba nga luva ku Njuba; Omwezi bwe guba mu mulembe omuggya, oludda olw’ewala luba lwakiddwa ate oludda olutwolekedde lubeera kumpi mu kizikiza. Enzirukanya eno ekyuka Omwezi bwe guyita mu bifaananyi byagwo.
Waliwo ekintu ekikulu eky’okwetegereza: si buli kifo ku Mwezi kye kifuuka kyakiddwa ekitangaala ky’Enjuba n’ekiddamu okuba mu kizikiza. Okumpi n’ebikondo, Enjuba esigala wansi nnyo okusinga ekifo ekirabika ku bbanga. Waliwo wansi mu bizinga ebimu ebiziba ennyo, ebikuumibwa ensozi ezibizinga, ekitangaala ky’Enjuba gye kitatuukangako, ne bisigala mu kisiikirize ekitaggwaawo. Ebifo bino eby’enjawulo biva ku ngeri ettaka gye lifaananamu mu kitundu ekyo n’okuba nti Enjuba ebeera wansi nnyo, so si kuba nti biri ku ludda olw’ewala.
N’olwekyo, ekigambo “oludda oluddugavu olw’Omwezi” kiyinza okubuzaabuza. Abantu bayinza okukikozesa mu ngeri etali ya bulambulukufu okutegeeza oludda olw’ewala, naye tekitegeeza kitundu ekitafunanga kitangaala kya Njuba. Okulaba engeri ennaku n’ebiseera by’ebifaananyi by’Omwezi gye bikyukamu mu nzirukanya, kozesa kalenda y’ebifaananyi by’Omwezi eya buli mwezi.
Okutengejja okutonotono kulaga ekitundu ekirala eky’okungulu
Ekiseera bwe kigenda kiyitawo, Ensi teraba kitundu ky’Omwezi ekitundu kyokka. Enkulungo y’Omwezi si ya nkula ya mupiira mutuufu ddala, n’olwekyo obwangu bw’entambula yaagwo mu nkulungo bukyuka: gutambula mangu nnyo nga guli kumpi n’Ensi, ate ne gutambula mpola nga guli ewala. Okwetooloola kwagwo kusigala kumpi nga tekukyuka, n’olwekyo obwangu bw’entambula mu nkulungo obukyuka buleetera Omwezi okulabika ng’akankana katono okuva ku ludda olumu okudda ku lulala. Entambula eno gye tulaba eyitibwa okutengejja mu buwanvu.
Okutengejja mu bugazi kuva ku nsibuko ndala. Ekisiki ky’Omwezi eky’okwetooloolako kyekulungula ku nkoona ya 1.54 degrees okusinziira ku nnyiriri y’enkulungo y’Ensi okwetooloola Enjuba, ate enkulungo y’Omwezi yeesimba ku nkoona ya 5.14 degrees okusinziira ku nnyiriri eyo. Enkoona zino zombi zisobozesa abalabi okulengera ewala katono okusukka ku kikondo ky’Omwezi eky’omu bukiikakkono oba eky’omu bukiikaddyo mu biseera eby’enjawulo mu nkulungo. Ebbanga Omwezi ly’eba eri n’ekifo omuntu w’ali ku Nsi nabyo bikyusa katono ekifaananyi kye tulaba.
Okutengejja tekulaga ludda lwonna olw’ewala mu kiseera kye kimu. Kusobozesa abalabi okulengera emabega w’enjegoyego erabika, ekiseera bwe kigenda kiyitawo. Okugatta awamu, ebifaananyi bya 59 percent eby’okungulu kw’Omwezi bisobola okulabika okuva ku Nsi mu kiseera ekimu oba ekirala, wadde nga tewali kiseera kitundu ekisukka ku kitundu kyokka kye kirabika. Okulaga okwo okutambula mpola kwe kusobozesa maapu eziraga bulungi ebifo eby’oku Mwezi okutuuka n’ebweru w’oludda olulabika nga luli wakati mu kutunuulira okwa bulijjo.
Eby’okwetegereza ng’oli ku Nsi
Engeri ennungi ey’okulaba ekikolwa kino kwe kugeraageranya ekintu ekyeyoleka ekiri okumpi n’enjegoyego y’Omwezi ku nnaku ez’enjawulo. Okutengejja kukyusa ekitundu ky’Omwezi ekirabika ku njegoyego, n’olwekyo ekiwa oba ekifo ekiddugavu ekiri okumpi n’enjegoyego kiyinza okulabika nga kyeyolese ennyo ku lunaku lumu okusinga ku lulala. Enkyukakyuka eno nnyangu obutalaba bulungi ng’otaliiko kinyanguza kulaba oba endabirwamu ezitwala wala, era engeri Omwezi gye gukyusamu obwolekero bwagwo mu bbanga nayo eyinza okufuula okugeraageranya okukaluba. Jjukira ekintu kye kimu era ogerageranye ebifaananyi ebifunye mu biseera by’ebifaananyi by’Omwezi ebifaanagana.
Ekifaananyi kyo kisinziira ku kifo ky’oli ku Nsi awamu n’ekiseera ky’otunuuliramu. Ekipande ky’Omwezi eky’ekibuga kiraga ekifaananyi ky’Omwezi eky’omu kitundu n’ekitangaala kyagwo, obudde bw’okulaba Omwezi nga gulinnya oba nga gukka, obugulumivu n’oludda lwagwo, ebbanga lyagwo, n’engeri eggulu gye lirabikamu n’obudde obuliwo mu kitundu. Okuteekateeka, ekitabo ekinnyonnyola ekiseera ekisinga obulungi eky’okulabiramu Omwezi kinnyonnyola engeri ekifaananyi ky’Omwezi n’embeera ez’omu kitundu gye bikyusaamu ekiseera lwe guba waggulu w’olukulukusi. Okwetooloola kw’Omwezi okutambulira awamu kunnyonnyola lwaki tulaba oludda lwe lwe lumanyiddwa; okutengejja kuwa abalabi abagumiikiriza akakisa akakyukakyuka ak’okulengera katono emabega waalwo.