Sanza etondi ekoki kozala na bankombo mingi, mpe bankombo oyo bato bayebi mingi na Lingelesi ezali bankombo oyo basalelaka bisika nyonso te. Sanza ya Mbwa ya Zamba, Sanza ya Neige mpe Sanza ya Nkusu esangisamaka mingi na makambo ya bileko to misala ya banyama, nzokande Sanza ya Bobuki Mbuma ezali na ndimbola moko ya sikisiki koleka, oyo etali manaka. Masolo oyo ezali kosangisa botali, bonkɔkɔ mpe lisolo oyo bato bazongeli na nsima—kasi ezali ebongiseli moko ya Leta te ya kopesa sanza bankombo.
Kokesenisa makambo yango ezali na ntina mpamba te ndimbola oyo ebendaka likebi ezalaka ntango nyonso ebandeli oyo endimami te. Bankombo mosusu ezali na bandimbola mingi oyo bato bapesi; mpe nkombo oyo esangisami na lisanga moko to almanaki moko ekoki komonisa bato nyonso te oyo bafandaka na etúká yango. Kotala bankombo yango lokola bilembo ya mimeseno, na esika ya kotala yango lokola biteni ya astronomi, esalisaka biso tóyeba malamu bokeseni na yango.
Sanza moko, bonkɔkɔ mingi ya kopesa bankombo
Biteni ya sanza elandaka zingazinga oyo ezongelaka mbala na mbala, kasi basanza ya manaka elandaka yango te. Sanza etondi ezongelaka nsima ya mikolo soki 29.53059, yango wana dati na yango ebongwanaka sanza na sanza. Na yango, sanza oyo etondi ekoki kobengama na nkombo ya eleko, nkombo ya sanza ya manaka, feti ya losambo to ya mimeseno, to nkombo ya mboka oyo etali makambo oyo bato bamoni libándá.
Makalati ya bankombo ya Lingelesi esangisaka mbala mingi bankombo oyo euti na bisika koleka moko, mpe etalisi yango lokola molɔngɔ ya pɛto, nkombo moko mpo na sanza mokomoko. Lolenge yango ezali malamu mpo na kosalela, kasi ekoki komonisa ete bonkɔkɔ ekeseni ezali ndenge moko koleka ndenge ezali mpenza. Bankombo ekoki kokesana na kati ya masanga ya bato, mpe nkombo moko ekoki kozala na bandimbola ekeseni. Bilembo ya bileko etalelaka mpe esika: bilembo ya eleko ya malili na eteni moko ya mokili ekokanaka na eleko ya molunge na eteni mosusu.
Mokanda ya bankombo ya sanza etondi elobeli bankombo na kolanda sanza mpe bonkɔkɔ ndenge na ndenge, na ndakisa ya bato ya Amerika na eleko ya bokonzi ya kolonia, ya bato ya Celt, ya Chine, ya Hindu, ya Japon, ya Islam, ya Ojibwe mpe ya Cree. Komona ebongiseli mingi ya bankombo esangani ezali bokundoli malamu ete molɔngɔ ya bankombo ya Lingelesi oyo bato bayebi ezali lolenge moko ya mimeseno kati na mingi, kasi manaka ya sanza ya mokili mobimba te.
Sanza ya Mbwa ya Zamba: nkombo ya eleko ya malili oyo ebandeli na yango eyebani malamu te
Na makalati ya Lingelesi, Sanza ya Mbwa ya Zamba esalelamaka mingi mpo na sanza etondi ya Yanuali. Ndimbola oyo bato bayebi mingi esangisaka nkombo yango na koganga ya bambwa ya zamba oyo eyokanaka na eleko ya malili. Boyokani yango ekoki kozala lisolo ya eleko oyo eyokani na makambo: butu ya eleko ya malili ezalaka molai, mpe bambwa ya zamba emonanaka mingi na bisika mingi ya nɔrdi. Kasi ndimbola yango oyo ebendaka likebi emonisi te ebandeli moko ya sikisiki na lisolo, mpe endimisi te ete lisanga mokomoko oyo esalelaka nkombo ya ndenge wana ezalaki koloba likambo moko.
Sanza etondi esalaka te ete bambwa ya zamba eganga. Koganga ezali lolenge ya kosolola, mpe etamboli ya nyama yango etambwisamaka na biteni ya sanza te ndenge nkombo yango ekoki komonisa. Ebongi kososola nkombo yango lokola ndimbola oyo bato bapesi eleko—lolenge ya kosangisa ntango moko oyo ezongelaka na manaka ya sanza na makelele to masolo oyo esangisami na eleko ya malili.
Lolenge oyo ya kotánga bankombo ya sanza ezali malamu mpo na bankombo nyonso. Ekoki koyebisa biso makambo oyo bato bamonaki, babangaki, basepelaki na yango to basengelaki kobosana te, ata ntango ndenge maloba ya kala ebongwanaki mpe ekómaki ndimbola ya mikolo oyo eyebani malamu te. Kotalela Sanza ya Mbwa ya Zamba lokola nkombo ya mimeseno, kasi te lokola botángi ya siansi, ebatelaka motuya na yango kozanga ete masapo ya bato ekóma maloba ya solo oyo etali etamboli ya banyama.
Sanza ya Neige mpe Sanza ya Nkusu emonisaka mbongwana ya eleko
Sanza ya Neige esangisamaka mingi na Febwali mpe na neige makasi na bisika mosusu ya Eteni ya Nɔrdi ya mokili. Nkombo yango emonisaka elikya ya eleko, kasi esakolaka ntango te: Sanza ya Neige ekoki kongɛnga na butu ya polele mpe ya molunge ya moke, mpe nkombo yango elobi eloko te mpo na ntango na engumba moko boye. Lokola bankombo mingi ya sanza, esalisaka mingi koleka soki totángi yango na makambo ya klima mpe mimeseno oyo eutá na yango.
Sanza ya Nkusu esangisamaka mingi na sanza ya Marsi. Ndimbola moko oyo bato bayebi elobeli nkusu ya mabele oyo ebimaka ntango mabele ebandi kopɔla; ndimbola mosusu esangisaka nkombo yango na bilembo ya mbongwana ya eleko, na ndakisa kozonga ya bandeke oyo elyaka biloko oyo ezali na mabele polele. Ndimbola yango ezali na elembo ya solo, kasi ebongi te koloba ete yango ezali etimoloji moko ya solo mpe ya sikisiki. Nkombo ekoki kozwa bandimbola mingi ntango bato bazali kozongela yango mpe kobongola yango.
Molɔngɔ ya neige mpe nkusu ekoki koyokana lokola lisolo ya malili oyo ezali kolɛmba mpe ebongi kokóma prɛntan na bisika ya malili ya moke na nɔrdi. Kasi ezali manaka ya mokili mobimba te. Na Eteni ya Sudi ya mokili, Marsi ezali na eleko ya kokauka, mpe bileko ya mboka, klima mpe manaka nde etalelaka boyokani nini ya sanza ekoki kozala na ntina. Ata na etúká moko, nkombo ekoki kozala elembo ya elilingi koleka ndimbola ya sikisiki ya makambo oyo ezali kosalema na butu ya sanza etondi.
Sanza ya Bobuki Mbuma ezali na ndimbola ya manaka
Sanza ya Bobuki Mbuma ekeseni na bankombo oyo ebendaka likebi libosoliboso na eleko to elembo moko ya bomoi. Na ndimbola oyo site oyo epesi, ezali sanza etondi oyo ezali pene koleka na ekwanoksi ya sanza ya Septɛmbɛ. Mbala mingi, ndimbola ya nkombo yango etalelaka boyokani na mosala ya bobuki mbuma: na eleko wana, sanza etondi ebimaka pene na kolala ya moi na mpokwa oyo elandani, mpe yango epesaka pole ya kobakisa ya bomoi nsima ya ngonga ya moi. Ntango ya sikisiki mpe litomba ya pole yango etalelaka esika mpe dati, kasi boyokani kati na pole ya sanza mpe mosala ya mpokwa nde ezali ntina oyo nkombo yango ezali kobenda likebi tii lelo.
Sanza ya Bobuki Mbuma ezalaka ntango nyonso sanza etondi ya Septɛmbɛ te. Soki sanza mosusu etondi nde ezali pene koleka na ekwanoksi ya sanza ya Septɛmbɛ, yango nde ezwaka nkombo yango na kolanda ndimbola oyo. Nkombo yango elingi koloba mpe te ete milona moko boye ekoki kobuka bisika nyonso. Esangisaka likambo moko ya astronomi na eleko moko na manaka, nzokande ntina ya bobuki mbuma na misala etalelaka etúká mpe bonkɔkɔ ya bilanga.
Manaka ya biteni ya sanza epesaka bangonga ya sikisiki ya sanza ya sika, sanza ya lititi ya liboso, sanza etondi mpe sanza ya lititi ya nsuka, sanza na sanza. Kosangisa bangonga yango na makambo ya esika epesaka ndimbola mpo na nini sanza etondi oyo ezali na nkombo ekoki komonana na badati ekeseni na bisika ekeseni, mpe mpo na nini nkombo yango yango moko eyebisaka yo te ntango nini sanza ebimaka na esika ofandaka.
Salelá bankombo lokola bilembo ya kosalisa, kasi te lokola esakola ya makambo ya kotala na likoló
Nkombo ekoki kosalisa yo oyeba ntango ya kotala sanza, kasi ekoki koyebisa yo te soki sanza ekozala likoló ya nsɔngɛ ya likoló oyo ozali komona, ekomonana likoló ndenge nini, to mapata ekobomba yango. Makambo yango etalelaka dati mpe esika. Mpo na mokolo ya mbotama moko boye to dati moko ya kala, esaleli ya koluka sanza na mokolo ya mbotama emonisaka eteni ya sanza, pole oyo ezali komonisa mpe mbula ya sanza mpo na badati kobanda 1900 tii 2100. Mpo na koyeba makambo ya likoló na esika moko, etanda ya sanza ya London emonisaka eteni ya sanza ya lelo mpe pole na yango, ntango sanza ebimaka mpe elalaka, bosanda mpe azimute na yango, ntaka, mpe lolenge ya likoló elongo na ntango ya esika yango.
Bato oyo bakangaka bafɔtɔ mpe mabota bakoki kosalela nkombo ya bonkɔkɔ lokola motó ya likambo ya butu ya kotala likoló, mpe na nsima kotala makambo ya sikisiki ya likoló na esika na bango na esika ya kotyela nkombo yango motema. Dati mpe ntango ya kobima ya sanza etondi ekoki kokweya na badati ekeseni ya manaka ya bisika ndenge na ndenge, na kolanda fuseau horaire; mpe sanza oyo ezali kongɛnga makasi ekoki kobomba minzoto oyo ezali kongɛnga mingi te, ata soki likoló ezali polele. Nkombo yango epesaka lisolo ya bomoto; manaka mpe botali ya esika epesaka makambo ya kosalela.
Kosangisa yango—lisolo, esika mpe botali—nde esalaka ete bankombo ya sanza etondi ezala kaka na ntina, ata soki bato bazali naino koswana mpo na ebandeli na yango. Sanza ya Mbwa ya Zamba, ya Neige mpe ya Nkusu elobeli boyokani oyo bato bakangisaki na bileko oyo ezongelaka. Sanza ya Bobuki Mbuma emonisaka mpe boyokani moko ya sikisiki kati na sanza etondi mpe ekwanoksi ya sanza ya Septɛmbɛ. Eloko moko te na yango ebongolaka zingazinga ya sanza, kasi moko na moko epesaka lolenge ya kosangisa zingazinga moko ya likoló oyo ekoki kosakolama na ndenge ekeseni oyo bato bayokaka mbula.