Sanza ya nkembeteke, oyo emonanaka na nse ya likoló na mpokwa, ekoki komonisa mbongwana monene na kalandriye ya Islam: ebandeli ya Ramadan, koya ya Eid al-Fitr, to ebandeli ya sanza mosusu ya sanza. Kasi sanza ya nkembeteke ezali kaka elembo ya likoló oyo moto nyonso na Mabele akoki komona na ntango moko te. Mpo emonana to te etaleli esika sanza ezali, esika moto oyo azali kotala azali, ndenge mopɛpɛ ezali mpe mibeko oyo lisanga moko elandaka.
Kalandriye ya Islam, oyo babengaka mpe kalandriye ya Hijri, ezali na basanza 12 ya sanza. Na bokeseni na bakalandriye oyo ebongisaka basanza na boyokani na bileko ya mbula, yango ebakisaka sanza mosusu mbala na mbala te mpo na kolanda mbula ya moi. Na yango, makanisi mibale ekeseni nde etalelaka mikolo na yango: sanza ya nkembeteke esalisaka mpo na koyeba ebandeli ya sanza, nzokande mbula ya sanza oyo ezali mokuse koleka etambwisaka basanza yango na bileko ndenge na ndenge. Astronomi elimbolaka ndenge oyo yango etambolaka, kasi misala ya losambo mpe ya boyangeli nde ekataka ndenge oyo ebongwanaka kalandriye.
Sanza ya sika ezali te sanza ya nkembeteke ya liboso oyo emonanaka
Na astronomi, sanza ya sika ezali ntango ya solo ya kokutana, ntango Moi mpe Sanza ezali na longitude ya ekliptike moko ndenge emonanaka uta na Mabele. Na ntango oyo ezali pene na molongo yango, ndambo ya Sanza oyo Moi engɛngisaka etalaka mingimingi epai mosusu, mosika na biso. Sanza emonanaka mpe pene na Moi na likoló, yango wana eteni na yango ya moke oyo engɛngaka ezalaka mpasi mingi, to ezalaka ata likoki te, ya komona.
Sanza ya nkembeteke oyo basalelaka mpo na kobanda sanza ya Islam ezali likambo mosusu: Sanza oyo ebandi kokola, oyo emonanaka nsima ya kokutana na Moi, mpe mbala mingi balukaka yango na ngámbo ya wɛsti nsima ya kolala ya Moi. Mbala mingi babengaka sanza yango hilal. Kokutana ezali ntango oyo esalemi na ba calcul, oyo ezali ndenge moko na mokili mobimba; kasi komonana ya sanza ya nkembeteke ezali likambo ya kotala oyo etaleli esika moko boye mpe esalemaka na nsima.
Bokeseni yango ezali na ntina ntango otali kalandriye ya biteni ya Sanza oyo ezali na bangonga ya sikisiki ya sanza ya sika. Ngonga ya sanza ya sika oyo balakisi elakisi te ete sanza ya nkembeteke ekomonana na mpokwa yango, mpe yango moko ekati te mokolo ya liboso ya sanza ya losambo. Ntango ya mwayene kati na basanza mibale ya sika oyo elandani ezali mikolo 29.53059. Basanza ya kalandriye esengeli kozala na mikolo mobimba, yango wana basanza ya Islam ezalaka na mikolo 29 to 30, kasi na eteni ya mokolo te.
Mpo na nini komona basanza ya nkembeteke ya sika ezalaka mpasi
Ntango oyo eleki banda kokutana, oyo mbala mingi babengaka mbula ya Sanza, elobeli kaka eteni moko ya likambo ya komonana. Ntango Sanza etambolaka na ngámbo ya ɛsti na boyokani na Moi, eteni mingi ya elongi na yango oyo Moi engɛngisaka emonanaka mpe ntaka na yango oyo emonanaka uta na Moi ekómaka monene. Kasi moto oyo azali kotala asengeli mpe komona sanza ya nkembeteke likoló mpenza ya horizon, ntango likoló ya mpokwa ezali kokóma molili.
Koningana ya nzela ya Sanza na boyokani na horizon ebongolaka makambo mingi. Na libaku moko, sanza ya nkembeteke ekoki kozala likoló mpenza ya esika oyo Moi elali; kasi na libaku mosusu ekoki kozala pene mpenza na horizon. Latitude mpe eleko ya mbula ebongolaka ndenge yango etandami. Yango wana, basanza mibale ya nkembeteke oyo ekokani na mbula ekoki kozala na mikakatano ya kotala oyo ekeseni mingi, ata liboso mapata ebima.
Ezali mpe na momekano kati na molili oyo ezali koya na nsima ya kolala ya Moi mpe kokita ya Sanza. Mbala moko nsima ya kolala ya Moi, likoló ekoki kozala na pole mingi; na nsima, sanza ya nkembeteke ekoki kokita na kati ya londende to kolala. Ntango oyo etikalaka kati na kolala ya Moi mpe kolala ya Sanza esalisaka, kasi endimisi te ete sanza ekomonana. Putulu, molunge mpe mai na mopɛpɛ, mapata ya moke, polele ya mopɛpɛ mpe mayele ya moto oyo azali kotala, nyonso wana ezali na ntina. Ezali na ndelo moko te ya mbula ya Sanza oyo endimisi ete moto akomona sanza na miso mpamba na bisika nyonso.
Ebandeli na mpokwa mpe mikolo ya kobanda oyo ekeseni
Mpo na losambo, mokolo ya kalandriye ya Islam ebandaka na kolala ya Moi, kasi na midi ya butu te. Na yango, mpokwa oyo efungolaka mokolo ya liboso ya Ramadan eyaka liboso ya kokila bilei ya mokolo mobimba, kobanda ntɔngɔ tii kolala ya Moi. Ndenge moko mpe, sango oyo esakolami nsima ya kotala sanza ya nkembeteke na mpokwa etaleli mokolo oyo ebandi kala na ndenge wana ya kotanga mikolo kobanda na kolala ya Moi, atako mokolo ya kalandriye ya Leta ekobongwana kaka na midi ya butu.
Na lolenge moko ya komona sanza oyo bato mingi balandaka, bato oyo batalaka yango balukaka sanza ya nkembeteke ya sika nsima ya kolala ya Moi na mokolo ya 29 ya sanza oyo ezali kosila. Soki komonana oyo bandimi emonisi ebandeli ya sanza ya sika, ebandaka na mpokwa wana. Soki te, basilisaka sanza oyo ezali kosila na mikolo 30. Masɛngami ya sikisiki mpo na kondima litatoli mpe kosalela mobeko yango ekeseni na bakonzi ndenge na ndenge.
Masanga ekoki mpe kokesana na ntina ya etúká nini esengeli kotala mpo na kondima komonana ya sanza. Basusu basalelaka komonana ya esika na bango to ya etúká na bango; basusu bandimaka komonana oyo esalemi mosika koleka, na kolanda mibeko oyo bandimá. Bakoki mpe kokesana na ntina ya kosalela bisaleli ya optique to ya ntina ya ba calcul. Na yango, mikolo ekeseni ya kobanda elakisi te ete moto moko asalaki calcul ya Sanza na ndenge ya mabe. Masanga yango ekoki nde kosalela mibeko ekeseni mpo na makambo ya kotala oyo ekeseni.
Mpo na nini Ramadan etambolaka na bileko ndenge na ndenge
Kobongwana ya eleko oyo Ramadan eyaka etaleli mbala moko lolenge ya kotánga kalandriye yango. Soki tosaleli zingazinga ya mwayene ya Sanza, 12 × 29.53059 epesi mikolo 354.36708. Mbula ya kalandriye ya Islam ezalaka mpenza na mikolo mobimba 354 to 355, na kotalela ndenge basanza na yango elandani mpe lolenge ya kalandriye oyo basaleli. Ezala ndenge nini, ezalaka mokuse koleka mbula ya moi, oyo ezali pene na mikolo 365¼.
Bokeseni yango ezali pene na mikolo 11 na mbula moko ya moi. Yango wana, Ramadan ebandaka mingimingi mikolo soki 10 to 11 liboso na kalandriye ya Gregoire na mbala mokomoko oyo ezongi. Na boumeli ya mbula soki 33 ya moi, eleka na bileko nyonso ya mbula. Ezali ndenge oyo esalemaka mokemoke, kasi kopumbwa ya mbalakaka te: nsima ya Ramadan moko oyo moto asali na eleko ya molunge, oyo elandi ebandaka liboso mwa moke na kalandriye ya moi.
Ntina ezali ete babakisaka sanza te mpo na kobongisa boyokani na bileko ya mbula. Bakalandriye oyo esangisaka sanza mpe moi ebakisaka sanza mosusu na bambula oyo eponami mpo na kobatela basanza na yango pene na bileko mosusu; kalandriye ya losambo ya Islam esalaka bongo te. Basanza na yango etikalaka na boyokani na Sanza.
Yango ebongolaka mpe makambo na kotalela esika. Ntango Ramadan eyaka na eleko ya molunge na Ngámbo ya Nɔrdi ya Mabele, eyaka na eleko ya malili na Ngámbo ya Sudi. Na yango, sanza oyo ezali na nkombo moko ekoki kosɛnga kokila bilei ntango molai na moi na etúká moko mpe ntango mokuse na etúká mosusu. Sanza ya Sanza ezalaka na esika ya libela te na eleko moko; esika na yango ezalaka na molɔngɔ ya kalandriye.
Bakalandriye oyo etalelaka komona sanza mpe oyo esalelaka ba calcul
Maloba “kalandriye ya Islam” ekoki kolobela ndenge ndenge ya kopona mikolo na kati ya ebongiseli moko ya basanza 12. Lolenge oyo etalelaka komona sanza etaleli komonana ya sanza ya nkembeteke oyo bandimi. Lolenge mosusu esalelaka ba calcul ya astronomi, ntango mosusu mpo na kokanisa soki sanza ya nkembeteke ekomonana mpe ntango mosusu mpo na kosalela mobeko moko oyo etali kokutana, kolala ya Moi to kolala ya Sanza. Lolenge yango nyonso ekokani te.
Kalandriye ya Islam ya matematiki esalelaka lolenge mosusu: esalelaka molɔngɔ ya matematiki ya mikolo ya basanza mpe mikolo oyo babakisaka na bambula mosusu, na esika ya kozwa ekateli mpo na sanza mokomoko na kotalela kotala ya sika. Bakalandriye ya ndenge wana esalisaka mpo na kobongola mikolo mpe kosala bolukiluki ya makambo ya kala, kasi mokolo oyo ebongolami ezalaka mbala moko te mokolo oyo lisanga moko boye elandaki. Mikanda ya kala ekoki mpe kozala na bokatikati te na ntina ya esika to lolenge oyo basalelaki.
Esengeli te kotala ba calcul mpe kotala sanza lokola makambo oyo eyokanaka te. Ba calcul ya astronomi ekoki komonisa esika oyo Sanza esengeli kozala mpe kosalisa mpo na kotalela sango ya komonana oyo moto apesi. Motuna ya losambo ezali koyeba bilembeteli nini mokonzi moko andimaka ete ekoki mpo na kobanda sanza.
Yango wana, mokolo ya Hijri oyo emonanaka na aplikasio ya kalandriye, karte oyo esakolaka soki sanza ekomonana mpe sango ya lisanga, eyano na mituna oyo ezali na boyokani kasi ekeseni. Liboso ya kokokanisa yango, yeba soki mokomoko ezali kolakisa mbongwana ya matematiki, mobeko ya astronomi to komonana oyo bandimi.
Ndenge ya komibongisa mpo na kotala sanza ya nkembeteke kozanga koloba koleka oyo oyebi
Bandá na esika oyo ozali kotala, kasi na elembo moko ya eteni ya Sanza oyo ezali ndenge moko na bisika nyonso te. Salelá esika ya koluka bingumba mpo na kofungola lokasa ya Sanza ya esika na yo, mpo na kotala ngonga oyo Sanza ekolala, bosanda na yango, azimute mpe ndenge likoló ezali komonana na kotalela météo ya esika na yo. Makambo yango esalisaka mpo na koyanola na mituna ya malamu: otala na ngámbo nini, Sanza ezali likoló ya horizon, mpe makambo ya mopɛpɛ ekoki kopekisa komona yango? Makambo yango epesaka te ekateli ya Leta mpo na komonana ya sanza ya nkembeteke.
Na ndakisa, lokasa ya Sanza ya Londres epesaka makambo wana ya esika mpo na kotala na Londres. Esengeli te kokanisa ete ndenge Sanza etandami kuna ezali ndenge moko na engumba moko oyo ezali mosika. Esika malamu ya kotala ezali na horizon ya wɛsti oyo efungwami, kozanga bandako to bangomba ya pene oyo ekoki kobomba likoló ya nse. Zelá tii Moi ekolala mpenza liboso ya koluka Sanza, mpe kotala Moi te na binokulari to teleskope.
Soki olingi koyeba mpo na nini lolenge ya eteni oyo engɛngaka ebongwanaka, mokanda ya biteni ya Sanza elimboli zingazinga yango. Soki opesi sango ya komona sanza, koma esika ozalaki, ngonga oyo otalaki, ndenge likoló ezalaki mpe soki osalelaki bisaleli ya optique. Makambo yango esalaka ete sango ya komona ezala na ntina koleka fɔtɔ oyo ezali na ndimbola te.
Na nsuka, kabola kotala likoló mpo na kosepela na yango na koyeba mokolo ya losambo. Soki omoni sanza te, yango emonisi kaka ete omonaki yango te na makambo wana. Soki omoni mwa elilingi oyo ekoki kozala sanza, esengeli naino kotalela yango na kolanda ndenge lisanga oyo etali yango esalaka. Mpo na ebandeli ya kokila bilei to fɛti, landá sango ya mokonzi to lisanga oyo kalandriye na yango olandaka.