ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରଟି ଗଣନା କେବେ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ କେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଉପଗ୍ରହ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏକ ଉପଯୋଗୀ ତାରିଖ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ହେଉଛି 2023ର ତାଲିକା: ଏଥିରେ ଆଠଟି ଗ୍ରହକୁ ପରିକ୍ରମା କରୁଥିବା 285ଟି ଜଣାଶୁଣା ପ୍ରାକୃତିକ ଉପଗ୍ରହ ଗଣନା କରାଯାଇଥିଲା। ସେଥିରୁ ଅଧିକାଂଶ ପୃଥିବୀର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଛୋଟ ନଥିଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ, ଅନିୟମିତ ଆକୃତିର ବସ୍ତୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବୁଧଠାରୁ ବଡ଼ ଜଗତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଯାହାର ଭୂଦୃଶ୍ୟ ଓ ଇତିହାସ ପରସ୍ପରଠାରୁ ବହୁତ ଭିନ୍ନ। ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଛୋଟ ଉପଗ୍ରହ ଖୋଜିବା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ନିଶ୍ଚିତକରଣ ଜାରି ରଖିଥିବାରୁ, ତାରିଖ ବିନା ଦିଆଯାଇଥିବା ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା ଶୀଘ୍ର ଭ୍ରମଜନକ ହୋଇପାରେ।
2023ର ଗଣନା: ଗ୍ରହ ଅନୁସାରେ
2023ର ସେହି ତାଲିକା ଅନୁସାରେ, ବୁଧ ଓ ଶୁକ୍ରର ଜଣାଶୁଣା ଉପଗ୍ରହ ସଂଖ୍ୟା ଶୂନ ଥିଲା। ପୃଥିବୀର ଗୋଟିଏ, ମଙ୍ଗଳର ଦୁଇଟି, ବୃହସ୍ପତିର 95ଟି, ଶନିର 146ଟି, ୟୁରେନସ୍ର 27ଟି ଏବଂ ନେପଚ୍ୟୁନ୍ର 14ଟି ଉପଗ୍ରହ ଥିଲା। ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗ କଲେ ମୋଟ 285 ହୁଏ। ଏହାର ପ୍ରାୟ ସବୁ ଉପଗ୍ରହ ବିଶାଳ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର: ବୃହସ୍ପତି, ଶନି, ୟୁରେନସ୍ ଓ ନେପଚ୍ୟୁନ୍ର ମିଶାଇ 282ଟି ଜଣାଶୁଣା ଉପଗ୍ରହ ଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ଭିତର ଚାରିଟି ଗ୍ରହର ମିଶାଇ ତିନୋଟି ଥିଲା।
ଏଗୁଡ଼ିକ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ସଂଖ୍ୟା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରହର ଉପଗ୍ରହ ସଂଖ୍ୟା ସ୍ଥିର ଓ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ବୋଲି ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ। ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରେ ମଳିନ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଦେଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ତାହାର କକ୍ଷପଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲେ, କିମ୍ବା କୌଣସି ବସ୍ତୁର ସ୍ଥିତିକୁ ପୁନଃମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଗଲେ ଗଣନା ବଦଳିପାରେ। ଭିନ୍ନ ତାଲିକାରେ ଗଣନାର ଭିନ୍ନ ଶେଷ ତାରିଖ କିମ୍ବା ଉପଗ୍ରହକୁ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ଗଣିବାର ଭିନ୍ନ ମାନଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଥାଇପାରେ। ତେଣୁ ମୋଟ ସଂଖ୍ୟାକୁ “ଏହି ତାରିଖ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାଲିକାରେ ଜଣାଶୁଣା ଓ ଗଣାଯାଇଥିବା” ଉପଗ୍ରହ ସଂଖ୍ୟା ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଗ୍ରହର ସଂଖ୍ୟା ନୁହେଁ।
ଏହି ଅସମାନତାର ଏକ ଭୌତିକ କାରଣ ଅଛି। ବିଶାଳ ଗ୍ରହମାନେ ପୃଥିବୀଠାରୁ ବହୁତ ଅଧିକ ଭାରୀ ଏବଂ ସେମାନେ ଅନେକ ବସ୍ତୁକୁ କକ୍ଷପଥରେ ଧରି ରଖିପାରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ବାହ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଛୋଟ ଉପଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକଙ୍କର ଆକୃତି ଅନିୟମିତ ଏବଂ ସେମାନେ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ କିମ୍ବା ଢଳା କକ୍ଷପଥରେ ଗତି କରନ୍ତି। ଉପଗ୍ରହର ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପଗ୍ରହ ପୃଥିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଗୋଲାକାର ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ତୁଳନୀୟ।
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉପଗ୍ରହ ଆକାରର ମାପ ବଦଳାଇଦିଏ
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉପଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ଏକେକ ଜଗତ। ବୃହସ୍ପତିର ଗାନିମିଡ୍ ସୌରଜଗତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉପଗ୍ରହ; ଏହାର ବ୍ୟାସ ପ୍ରାୟ 5,268 କିଲୋମିଟର। ଏହାର ବ୍ୟାସ ପ୍ରାୟ 4,879 କିଲୋମିଟର ଥିବା ବୁଧଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ଏହି ତୁଳନାଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଲାଗେ, କାରଣ ବୁଧ ଏକ ଗ୍ରହ ଏବଂ ଗାନିମିଡ୍ ଏକ ଉପଗ୍ରହ; କିନ୍ତୁ ଆକାର ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ କଥା ହେଉଛି ଖଗୋଳୀୟ ପିଣ୍ଡଟି ନିଜେ, ତାହାର ନାମ କିମ୍ବା କାହାକୁ ପରିକ୍ରମା କରୁଛି ତାହା ନୁହେଁ।
ଶନିର ଟାଇଟାନ୍ ଏହାର ନିକଟରେ, ଯାହାର ବ୍ୟାସ ପ୍ରାୟ 5,150 କିଲୋମିଟର। ଏହାର ଘନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଅଛି ଏବଂ ପୃଷ୍ଠରେ ତରଳ ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ୍ର ହ୍ରଦ ଓ ସମୁଦ୍ର ରହିଛି। ଗାନିମିଡ୍ ଓ ଟାଇଟାନ୍ ଉଭୟ ପୃଥିବୀର ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ବଡ଼; ପୃଥିବୀର ଚନ୍ଦ୍ରର ବ୍ୟାସ ପ୍ରାୟ 3,475 କିଲୋମିଟର। ତେଣୁ ପୃଥିବୀର ସାଥୀ ଆକାର ଅନୁସାରେ ଶୀର୍ଷ ସ୍ଥାନର ନିକଟରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଏହା ଆମ ରାତି ଆକାଶରେ ପ୍ରମୁଖ ଏବଂ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର, ଜୁଆରଭଟା ଓ ମାନବ ଅନ୍ୱେଷଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।
କେବଳ ଆକାରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀ ଜଣାପଡ଼େ ନାହିଁ। ବୃହସ୍ପତିର ଆଇଓ ପୃଥିବୀର ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଆଗ୍ନେୟଗିରି କ୍ରିୟାକଳାପ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ତୀବ୍ର। ୟୁରୋପା ମଧ୍ୟ ଆକାରରେ ଛୋଟ; ଏହା ଏକ ବରଫାଚ୍ଛାଦିତ ଜଗତ, ଯାହାର ପୃଷ୍ଠ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଗ୍ରହର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ। ଗାନିମିଡ୍ର ନିଜସ୍ୱ ଚୁମ୍ବକ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଏ ଯେ “ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉପଗ୍ରହ” ଏକ ଉପଯୋଗୀ ଆରମ୍ଭ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗୁରୁତ୍ୱର ତାଲିକା ନୁହେଁ। ଉପଗ୍ରହ ଓ ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ବିଶାଳ ସୌରଜଗତରେ କିପରି ସ୍ଥାନ ପାଇଛନ୍ତି ତାହାର ଚିତ୍ର ପାଇଁ, ସାଇଟ୍ର ପାରସ୍ପରିକ ସୌରଜଗତ ମାନଚିତ୍ରରେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥିତି ଦେଖନ୍ତୁ।
ବୃହସ୍ପତି ଓ ଶନି: ଘନ ଉପଗ୍ରହ ପ୍ରଣାଳୀ
ବୃହସ୍ପତିର ଚାରିଟି ବଡ଼ ଉପଗ୍ରହ—ଆଇଓ, ୟୁରୋପା, ଗାନିମିଡ୍ ଓ କାଲିଷ୍ଟୋ—କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଗାଲିଲିୟ ଉପଗ୍ରହ ବୋଲି ଏକାଠି କୁହାଯାଏ; 1610ରେ ଗାଲିଲିଓ ଗାଲିଲେଇଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ଏହି ନାମ। ସେମାନେ ଏତେ ବଡ଼ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଅଛି: ଆଇଓର ଆଗ୍ନେୟଗିରିମୟ ପୃଷ୍ଠ, ୟୁରୋପାର ବରଫ, ଗାନିମିଡ୍ର ଆକାର ଏବଂ କାଲିଷ୍ଟୋର ଅନେକ ଗର୍ତ୍ତଯୁକ୍ତ ଭୂଭାଗ ଏହି ଏକ ଗ୍ରହ ପ୍ରଣାଳୀର ଚାରିଟି ଭିନ୍ନ ଇତିହାସ ଦର୍ଶାଏ। ବୃହସ୍ପତିର ଜଣାଶୁଣା ଉପଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବହୁ ବଡ଼ ତାଲିକାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ହାତଗଣତି କେତୋଟି।
2023ର ତାଲିକାରେ ଶନିର ଉପଗ୍ରହ ସଂଖ୍ୟା ଆହୁରି ଅଧିକ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଏହି ଆଗୁଆ ଥିବାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଏହାର ସମସ୍ତ ଉପଗ୍ରହ ବଡ଼। ମୋଟ ସଂଖ୍ୟାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ଛୋଟ ଉପଗ୍ରହ; ଏଥିରେ ବଳୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ବସ୍ତୁ ଓ ଉପଗ୍ରହ ଗୋଷ୍ଠୀର ସଦସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି। ଶନିର ଟାଇଟାନ୍ ନାମକ ଘନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଥିବା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜଗତ ଏବଂ ଏନ୍ସେଲାଡସ୍ ନାମକ ଏକ ଛୋଟ ବରଫାଚ୍ଛାଦିତ ଉପଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏନ୍ସେଲାଡସ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଧ୍ରୁବୀୟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ପଦାର୍ଥ ଉଦ୍ଗୀରଣ ହେଉଥିବା ଜଣାଶୁଣା। ଗଣନାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଶ୍ଚିତ ଉପଗ୍ରହକୁ ଗୋଟିଏ ଏଣ୍ଟ୍ରି ଭାବେ ଧରାଯାଏ; ଏହା ତାହାର ଆକାର, କ୍ରିୟାଶୀଳତା କିମ୍ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଗ୍ରହ ବିଷୟରେ କିଛି କହେ ନାହିଁ।
ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଗ୍ରହ ଓ ପୃଥିବୀର ନିକଟ ସାଥୀ
ୟୁରେନସ୍ ଓ ନେପଚ୍ୟୁନ୍ ଗ୍ରହୀୟ ତାଲିକାରେ ଆହୁରି ଅନେକ ଉପଗ୍ରହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି; ଏଥିରେ କେତୋଟି ବଡ଼ ଓ ଅନେକ ଛୋଟ ଉପଗ୍ରହ ଅଛି। ନେପଚ୍ୟୁନ୍ର ଟ୍ରାଇଟନ୍ ନେପଚ୍ୟୁନ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଦିଗର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ପରିକ୍ରମା କରୁଥିବାରୁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ଏହି ଅସାଧାରଣ କକ୍ଷପଥ ହେଉଛି ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଟ୍ରାଇଟନ୍କୁ ନେପଚ୍ୟୁନ୍ର ସହ ତାହାର ବର୍ତ୍ତମାନ କକ୍ଷପଥରେ ଗଠିତ ହେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଗୁରୁତ୍ୱାକର୍ଷଣରେ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ବୋଲି ଭାବିବାର ଏକ କାରଣ। ୟୁରେନସ୍ର ପ୍ରମୁଖ ଉପଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ଗାନିମିଡ୍ ଓ ଟାଇଟାନ୍ଠାରୁ ବହୁତ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବରଫାଚ୍ଛାଦିତ ଓ ପଥରିଆ ପିଣ୍ଡ ଅଛି।
ଗ୍ରହ ଅନୁସାରେ ଉପଗ୍ରହ ଗଣନାରେ ପୃଥିବୀର ଚନ୍ଦ୍ରର ସଂଖ୍ୟା କମ୍, ତଥାପି ପୃଥିବୀ ସହ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ପ୍ରମୁଖ। ଏହା ନିଜ ମୂଳ ଗ୍ରହ ତୁଳନାରେ ବଡ଼ ଏବଂ ଖାଲି ଆଖିରେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିସ୍ତୃତ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ନିକଟରେ ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରର କଳା ବଦଳିବାର କାରଣ ହେଉଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଆଡ଼କୁ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲକର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରର କଳା ବିଷୟକ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଏହି ଜ୍ୟାମିତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୁଝାଏ; ଏକ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ମାସ ଅନୁସାରେ କଳା ବଦଳିବାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଦିଏ।
ଉପଗ୍ରହ ଗଣନାରୁ କ’ଣ ଜଣାଯାଏ—ଏବଂ କ’ଣ ନୁହେଁ
କୌଣସି ଗ୍ରହର ଉପଗ୍ରହ ସଂଖ୍ୟା ତାହାର ଚାରିପାଖର ବର୍ଣ୍ଣନା ଯେତିକି, ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ବର୍ଗୀକରଣର ଏକ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେତିକି। ଛୋଟ, ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଗ୍ରହକୁ ବଡ଼ ଉପଗ୍ରହ ତୁଳନାରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା କଷ୍ଟକର; ଏବଂ ନୂଆ ଦେଖାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁଟି ସ୍ଥିର କକ୍ଷପଥରେ ଅଛି ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଦରକାର। ସେଥିପାଇଁ ପରିଚିତ ଉପଗ୍ରହ ସଂଖ୍ୟାର ତାଲିକାରେ ଏକ ତାରିଖ ଥିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନୂଆ ତାଲିକାର ସଂଖ୍ୟା ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ, ଯଦିଓ ଗ୍ରହ ପ୍ରଣାଳୀଗୁଡ଼ିକ ହଠାତ୍ ବଦଳିଯାଇନାହିଁ।
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଯୋଜନା ପାଇଁ, ଉପଗ୍ରହର ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା ଅପେକ୍ଷା ଆପଣଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଚନ୍ଦ୍ର କିପରି ଦେଖାଯିବ ତାହା ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ। ଏହାର କଳା, ଉଦୟ ସମୟ ଓ ସ୍ଥିତି ତାରିଖ ଓ ସ୍ଥାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ନ୍ୟୁୟର୍କ ସହରର ଚନ୍ଦ୍ର ଡ୍ୟାସ୍ବୋର୍ଡ କଳା ଓ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ସହ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ, ଚନ୍ଦ୍ରାସ୍ତ, ଉଚ୍ଚତା, ଦିଗାଂଶ, ଦୂରତା ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ପାଣିପାଗ ସହ ଆକାଶର ଦୃଶ୍ୟ ଦିଏ। ସୌରଜଗତର ଏକ ଗଣନା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାଲିକାରେ କେତେଟି ଉପଗ୍ରହ ଗଣାଯାଇଥିଲା ତାହାର ଉତ୍ତର ଦିଏ। ଉପରକୁ ଚାହିଁଲେ ଏକ ଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ଜଣାପଡ଼େ: ଆଜି ରାତିରେ ଆପଣଙ୍କ ଦିଗ୍ବଳୟ ଉପରେ କେଉଁଟି ଅଛି।