Zaćmienie Księżyca nie zawsze wygląda tak samo. Czasem Księżyc tylko nieznacznie przygasa, czasem ciemny łuk jakby odgryza kawałek jego tarczy, a czasem cała tarcza przybiera przyćmioną, czerwoną barwę. Różnica zależy od tego, jak Księżyc przechodzi przez cień Ziemi. Trzy nazwy — półcieniowe, częściowe i całkowite — określają, jaka część Księżyca wchodzi w najciemniejszą część tego cienia, zwaną umbrą. Znajomość geometrii zaćmienia ułatwia rozpoznanie tego, co się dzieje, zwłaszcza gdy zmiany są subtelne. Daty zaćmień, chwile kontaktu, czas trwania i widoczność w poszczególnych lokalizacjach znajdziesz w aktualizowanym na bieżąco katalogu zaćmień Księżyca.
Ziemia rzuca dwa rodzaje cienia
Słońce jest rozciągłym źródłem światła, a nie punktem. Ziemia rzuca więc cień złożony z centralnego obszaru, do którego nie dociera bezpośrednie światło słoneczne, oraz z zewnętrznego obszaru, w którym zasłonięta jest tylko część tarczy Słońca. Cień centralny to umbra, a jego łagodniejsza, zewnętrzna część to półcień. Granica między nimi wynika z geometrii: w półcieniu obserwator na Księżycu nadal widziałby część Słońca, natomiast w umbrze Ziemia całkowicie zasłaniałaby Słońce.
Zaćmienie Księżyca może wystąpić tylko podczas pełni, gdy Ziemia znajduje się między Słońcem a Księżycem. Jednak większość pełni przypada wtedy, gdy Księżyc przechodzi nad cieniem Ziemi lub pod nim, ponieważ jego orbita jest nachylona o 5.14 stopnia względem ekliptyki, czyli płaszczyzny orbity Ziemi wokół Słońca. Do zaćmienia dochodzi, gdy pełnia przypada w pobliżu punktu przecięcia tych płaszczyzn orbitalnych. Przewodnik po fazach Księżyca wyjaśnia, dlaczego faza Księżyca zależy od jego położenia względem Słońca i Ziemi; typ zaćmienia zależy natomiast od toru, po którym Księżyc przechodzi przez cień Ziemi.
Półcieniowe: subtelne, rozległe przyciemnienie
Podczas zaćmienia półcieniowego Księżyc przechodzi przez półcień Ziemi, ale omija umbrę. Przez tarczę Księżyca nie przesuwa się wyraźna, ciemna krawędź. Zamiast tego część lub cała tarcza otrzymuje nieco mniej bezpośredniego światła słonecznego i może wyglądać na lekko przyciemnioną, często po stronie bliższej umbrze. Łatwo przeoczyć ten efekt, zwłaszcza na początku lub pod koniec zjawiska, gdy tylko niewielka część Księżyca znajduje się w półcieniu.
Dlatego zaćmienie półcieniowe może być rzeczywistym, mierzalnym ustawieniem ciał niebieskich, a mimo to nie wyglądać spektakularnie gołym okiem. Może być lepiej widoczne na zdjęciu niż przy krótkim spojrzeniu, jednak automatyczna ekspozycja aparatu może skompensować przyciemnienie i utrudnić porównywanie obrazów. Jeśli robisz zdjęcia, zachowaj te same ustawienia kadru i ekspozycji, a następnie porównaj je ze zdjęciem wykonanym przed zaćmieniem lub po nim. Zaćmienie półcieniowe nie oznacza, że Księżyc przechodzi przez chmurę albo sam zmienia jasność — jest to stopniowe ograniczenie dopływu światła słonecznego, spowodowane tym, że Ziemia częściowo zasłania Słońce przed Księżycem.
Na przykład zaćmienie półcieniowe z 20 February 2027 ma podany czas trwania fazy półcieniowej wynoszący 241 minut. Tak długi okres nie oznacza, że Księżyc będzie wyraźnie ciemny przez cztery godziny: zacienienie zmienia się stopniowo, a jego najgłębsza część jest bardziej zauważalna niż słabo przyciemniony zewnętrzny brzeg półcienia. W aktualizowanym na bieżąco kalendarzu na February 2027 znajdziesz dokładne godziny faz Księżyca w tym miesiącu, a szczegóły zjawiska — w katalogu zaćmień.
Częściowe: ciemny łuk przesuwa się po tarczy Księżyca
Częściowe zaćmienie Księżyca występuje, gdy część Księżyca wchodzi w umbrę, a reszta pozostaje poza nią. Najłatwiej je rozpoznać po wyraźnie ciemniejszym, zakrzywionym obszarze, który stopniowo zajmuje coraz większą część tarczy Księżyca. Krawędź umbry jest zakrzywiona, ponieważ Ziemia jest kulista. Zaćmienia Księżyca pomogły obserwatorom rozpoznać ten kształt na długo przed tym, zanim statki kosmiczne sfotografowały Ziemię z kosmosu.
Cień nie jest ciałem stałym nałożonym na Księżyc, a jego krawędź nie jest idealnie ostra. Światło słoneczne przechodzące przez atmosferę Ziemi łagodzi granicę cienia. Mimo to kontrast między jasną częścią znajdującą się poza umbrą a ciemniejszą częścią w jej obrębie jest zazwyczaj znacznie wyraźniejszy niż przyciemnienie podczas zaćmienia półcieniowego. Podczas zaćmienia częściowego Księżyc nie znika, a część pozostająca poza umbrą nadal jest oświetlona bezpośrednim światłem słonecznym.
To, jak duża część Księżyca zostanie zakryta, zależy od toru zaćmienia. Płytkie wejście w umbrę pozostawia tylko niewielkie ciemne wcięcie; głębsze może zakryć większość tarczy, ale nie całą. Klasyfikacja określa położenie Księżyca w cieniu, a nie to, czy obserwator może zobaczyć zjawisko. Widoczność zależy także od lokalnego horyzontu, pory dnia, pogody i położenia Księżyca na niebie. Miejski panel, taki jak strona Księżyca dla Londynu, pokazuje lokalne godziny wschodu i zachodu Księżyca, jego wysokość i azymut oraz pogodę, co może pomóc w ogólnym planowaniu obserwacji nieba.
Całkowite: Księżyc w całości wchodzi w umbrę
Podczas całkowitego zaćmienia Księżyca cała jego tarcza przechodzi w obręb umbry Ziemi. Księżyc pozostaje widoczny, ponieważ atmosfera Ziemi załamuje część światła słonecznego, kierując je do cienia. Gdy światło przechodzi przez atmosferę, krótsze fale niebieskie są rozpraszane silniej niż czerwone. Dlatego światło docierające do Księżyca często ma barwę czerwoną lub pomarańczową, a powierzchnia Księżyca odbija je w stronę obserwatorów na Ziemi.
Popularne określenie „krwawy Księżyc” odnosi się do możliwej czerwonawej barwy, a nie do odrębnego rodzaju zaćmienia ani gwarantowanego odcienia. Księżyc podczas zaćmienia całkowitego może mieć barwę miedzianą, ceglastoczerwoną lub ciemnobrązową, a czasem być bardzo ciemny. Jego kolor i jasność zależą między innymi od tego, ile światła słonecznego przedostaje się przez atmosferę Ziemi; na docierające światło mogą wpływać zamglenie, chmury i cząstki obecne w atmosferze. Całkowite zaćmienie nie oznacza, że Księżyc znika, choć może być trudno go dostrzec, jeśli cień jest wyjątkowo ciemny lub niebo jasne.
Faza całkowita to okres, w którym cały Księżyc znajduje się w umbrze. Przed nią i po niej zaćmienie całkowite obejmuje również fazy częściowe, gdy tarcza Księżyca wchodzi w najciemniejszy cień i z niego wychodzi. Przykładowo całkowite zaćmienie Księżyca z 31 December 2028 ma podany czas trwania fazy całkowitej wynoszący 71.3 minut. Całe zjawisko trwa dłużej niż ta centralna faza, więc obserwatorzy, którzy mogą zobaczyć tylko część zaćmienia, nadal mogą dostrzec jego fazę częściową.
Na co zwracać uwagę podczas obserwacji
Obserwacja zaćmienia Księżyca gołym okiem jest bezpieczna; w przeciwieństwie do zaćmienia Słońca nie wymaga specjalnych filtrów ochronnych. Lornetka może ułatwić śledzenie przemieszczającego się cienia, ale nie jest konieczna. Znajdź miejsce z niezasłoniętym widokiem na Księżyc i sprawdź, czy podczas zjawiska będzie on nad lokalnym horyzontem. Katalog zaćmień zawiera informacje o widoczności w poszczególnych lokalizacjach, a kalendarz faz Księżyca pomoże sprawdzić godziny faz w wybranym miesiącu.
Podczas zaćmienia półcieniowego szukaj stopniowego, nierównomiernego przyciemnienia, nie oczekując wyraźnej granicy cienia. Podczas zaćmienia częściowego obserwuj, jak zakrzywiona krawędź umbry przesuwa się po tarczy. W fazie całkowitej daj oczom czas na przyzwyczajenie się do ciemności i zwróć uwagę, że Księżyc może zachować barwę i szczegóły, zamiast stać się jednolicie czarny. Najłatwiej dostrzec te różnice, obserwując całe zjawisko, a nie tylko zerkając na niebo raz — to powolny ruch cienia pozwala rozpoznać, czy zaćmienie jest półcieniowe, częściowe czy całkowite.