Ch’isi hanaq pachapi uraypi rikurimuq ñañu killaqa Islama yupay pachapi hatun tikrayta rikuchinman: Ramadan qallariyta, Eid al-Fitr chayamuyta, utaq huk killa mit’a qallariyta. Ichaqa k’uychiqa manan hanaq pachapi punchaw yupayta tukuy runakuna kay Pachapi huklla rikuy atinku hina rikuchiqchu. Rikuy atiyqa Killapa sayayninmanta, qhawaqpa maypi kasqanmanmanta, wayra pacha imayna kasqanmanmanta, hinallataq ayllu qatipan reglasninmanmanta hap’in.
Islama yupay pacha, Hijri yupay pacha nisqapas, 12 killa mit’ayoqmi. Killa mit’akunata mit’akunawan tupachispa waqaychaq yupay pachakunamantaqa, kayqa manan sapa kuti huk yapasqa killata churanchu inti wataman qatiyupay kananpaq. Chayrayku iskay yuyaymi punchawkunata kamachin: k’uychiqa killata takyachin, aswan pisi killa watataq chay killakunata mit’akunapi purichin. Astronomíaqa qallariy muyuyta sut’inchan, ichaqa yupay pachaman imayna tikranantamantaqa religionwan kamachiypi ruraykuna kamachin.
Musuq killa manan ñawpaq rikuy atina k’uychichu
Astronomíapi, musuq killaqa tinkuy pacha nisqa, chay pachapi Intiwan Killaqa kay Pachamanta qhawaspa eclíptica nisqapi kikin longitudniyoq kanku. Chay tinkuy muyuriqpi, Killapa k’anchaq uyaqninqa aswanta qhipaman qhawarin. Killapas hanaq pachapi Intiman asuykusqa rikurin, chayrayku k’anchaqpa ñañu k’uchunqa sasa utaq mana rikuy atina kan.
Islama killa mit’ata qallariq k’uychiqa huk ruwaymi: tinkuy p’unchawmanta qhipaman wayra puriq musuq Killa rikuy atinaña kan, aswantaqa Inti chinkay qhipaman inti lloqsimuy ladopi mask’aspa. Kay k’uychitaqa sapa kuti hilal nispa sutichanku. Tinkuyqa yupaywan tarisqa pacham, tukuy pachapi hukllam; k’uychi rikuy atiyninqa tinkuy qhipaman wiñaq, sapaq maypi qhawasqa kasqanmi.
Chay sapaq kayqa musuq killa pacha tupukunata sut’i pachankunawan rikuchiq Killapa mit’a yupayta ñawirispa allin yuyayman chayanapaq yanapan. Willasqa musuq killa pachaqa manan chay ch’isi k’uychi rikunanta ninchu, nitaq payllan huk religionpa killa mit’a ñawpaq punchawninta takyachin. Astronomíapi musuq killakuna kutimuykunapa chawpi pachaqa 29.53059 punchawmi. Yupay pachapi killakunaqa hunt’asqa punchawkunayoq kananmi, chayrayku Islama killakunaqa 29 utaq 30 punchawyoq kanku, mana p’itayuq unayniyoqchu.
Imarayku wakin wayna k’uychikuna sasa rikuy kan
Tinkuy pachamanta unay, Killapa “wataynin” nisqapas, rikuy atiymanta wakin willayllatam qun. Killa Intimanta inti lloqsimuy ladman kuyurispa, aswan achka k’anchasqa uyaqnin rikuy atina kan, hinallataq Intimanta rikuy ch’aqwayninpas hatunyapun. Ichaqa qhawaqpaqqa ch’isi hanaq pacha tutayayta qallarispa, k’uychiqa sayaqmanta allinta sapaq rikurinanmi.
Killapa ñannin sayaqman hina k’aspi kayninqa anchata tikrachin. Huk kuti k’uychiqa inti chinkay kasqanmanta aswan hanaqpi tarikunanman, huk kutitaq sayaqman aswan kuchuykuspa. Sayayman chaymanta mit’a pacha kay geometríata tikrachin. Chayrayku iskay k’uychikuna watayninpi hina kaqpas, rikuykunapi anchata sapaq sasachakuykunata apamunman, puyukuna chaymanta manaraq.
Ch’isi tutayay wañuywan Killapa uraykusqanwanpas atipanakuy kan. Inti chinkay qhipallapi, hanaq pacha ancha k’anchayniyoqraq kanman; qhipa pachapitaq k’uychiqa puyu llantu ukhupi pakakuyta utaq chinkayta atin. Inti chinkaymanta Killapa chinkayninkama kaq pachaqa yanapakuqmi, ichaqa manan rikuy atiyta garantizanchu. Ñutu allpa, ukhu yakuyuq wayra, ñañu puyu, wayra pacha sut’i kay, hinallataq qhawaqpa yachaynin llapa chaniyoqmi. Mana huklla Killapa wataynin sayaynin kanchu, llapan pachapi mana yanapakuq ñawikunawan rikuyta garantizananpaq.
Ch’isi sayay, chaymanta sapaq qallariy punchawkuna
Religión ruwaykunapaqqa, Islama punchawqa inti chinkaypi qallarin, chawpi tutapi manan. Chayrayku Ramadanpa ñawpaq punchawninta qallariq ch’isiqa, chay punchawpa inti lloqsimuy-inti chinkay ayunayninmanta ñawpaqmi kan. Hinallataq, ch’isi k’uychi qhawasqa qhipaman willasqaqa punchawtaña qallarishaqta nin, kay inti chinkaypi yupayman hina, civil yupay pachaqa chawpi tuta kama mana punchawta tikrachiptinpas.
Sapa kuti qatipasqa k’uychi rikuy ruraypi, qhawaqkunaqa tukukuq killa mit’apa 29 kaq punchawpi, inti chinkay qhipaman musuq k’uychita mask’anku. Chaskisqa rikuyqa musuq killata takyachiptinqa, chay ch’isimanta qallarin. Mana chaskisqa rikuy kaptinqa, tukukuq killa mit’ata 30 punchawman hunt’achinku. Riqsichiyta chaskinapaq imaymana mañakuykuna chaymanta kay regla imayna ruranapaqpas, kamachiqkunaman hina sapaqmi.
Ayllukuna mayqen suyupi rikuyta yupaychana kasqanpi sapaq yuyayniyoq kanmanku. Wakin ayllukunaqa llaqta utaq suyullapi rikuykunata qatipanku; wakintaq aswan karumanta rikuytapas chaskinku, akllasqa reglasninkuman hina. Óptica yanapakuqkunamanta utaq yupaykunapa ruwayninmanta imayna yuyaypi kanankupipas sapaq kanmanku. Chayrayku, qallariy punchaw sapaq kayqa manan pipas Killata pantaspa yupaykusqantachu niyta munan. Ayllukunaqa sapaq rikuy pachakunaman sapaq tupuypi kamachiykunata churashanku icha.
Imarayku Ramadanqa mit’akunapi purin
Mit’akunapi puriyninqa yupay pachapa yupayninmanta kikillanmi lluqsin. Chawpi killa muyuywan, 12 × 29.53059 nisqaqa 354.36708 punchaw qun. Islama yupay pacha watakunaqa 354 utaq 355 hunt’asqa punchawniyoqmi, killakuna imayna sinrisqa kasqanman chaymanta yupay pacha imayna rurakusqanman hina. Ima kaptinpas, paykunaqa inti watamanta aswan pisillam, inti wataqa niya 365¼ punchawmi.
Sapa inti watapiqa niya 11 punchawmi pisin. Chayrayku, Ramadanqa sapa musuq kutipi Gregorian yupay pachapi niya 10 utaq 11 punchaw ñawpaqman qallarin. Niya 33 inti watakunapiqa, tukuy mit’a muyuyta pasan. Kay tikrayqa pisi pisi purin, manan ch’ulla kuti phiñupi phawaytachu: verano mit’api Ramadan ruwasqa qhipaman, inti yupay pachapi aswan ñawpaq p’unchawpi huk Ramadan hamun.
Chayqa kikin killa yapaspa mit’akunawan tupachiy mana kasqanraykum. Inti-killa yupay pachakunaqa wakin watakunapi huk yapasqa killata churanku, killankuna akllasqa mit’akunaman asuykunanpaq; Islama religionpa yupay pachanqa manan chayta ruwanchu. Paypa killankunaqa Killawan tupachisqa kanku.
Kayqa suyukunaman hina imaymana ruwaykunatam apamun. Ramadanqa Inti lloqsimuy suyupi verano mit’api kaptinqa, Inti chinkay suyupi invierno mit’apim kan. Chayrayku kikin sutiyoq killaqa huk suyupi unay inti lloqsimuy ayunakuykunata, huk suyupitaq pisillaqta apamunman. Killa mit’aqa yupay pachapi sinriyninpi huk sayayninmi, mana wiñaypaq huk mit’apichu.
K’uychi rikuy yupay pachakuna, yupaywan rurasqa yupay pachakuna
“Islama yupay pacha” nisqaqa 12 killa mit’ayuq kikin sinripi punchawkunata churaypa achka imayna ruwayninkunatam niyta atin. Rikuy yuyayniyoq ruwaykunaqa chaskisqa k’uychi rikuykunamanmi hap’ipakun. Wakin ruwaykunaqa astronomía yupaykunata llamk’achin, wakin kutipi k’uychi rikuy atina kasqanta ñawpaqmantaraq yachanapaq, wakin kutitaq tinkuy, inti chinkay utaq killa chinkaywan tupachisqa regla hunt’ananpaq. Kay ruwaykunaqa manan llapanku kikinllachu.
Tabular Islama yupay pacha nisqaqa huk ñannintam qatipan: killa mit’akunapa unayniyoqta chaymanta yapasqa punchawkunapa yupaywan rurasqa sinrinta llamk’achin, sapa killata musuq qhawariywan mana takyachispa. Chay hina yupay pachakunaqa punchaw tikraypaq chaymanta ñawpa pacha mask’aypaq allinmi, ichaqa punchaw tikrasqaqa manan sapaq ayllu qhawasqan punchaw kananpaq kikillanpi garantizanchu. Ñawpa pacha qillqakunapiqa maypi kasqan utaq ima kawsay regla qatipasqa kasqanpi mana sut’i kaypas kanman.
Yupaykuna chaymanta qhawariykunaqa manan awqanakunaman hina qhawasqa kananpaqchu. Astronomía yupaykunaqa Killapa maypi kanan kasqanta rikuchiyta, chaymanta willasqa rikuyta tupachiyta yanapanman. Religión tapukuyninqa, killa qallarinanpaq kamachiq ima willayta hunt’asqa kananpaq chaskin.
Chayrayku, app nisqapi Hijri punchaw, ñawpaqmantaraq rikuy atiyta rikuchiq mapa, chaymanta ayllu willakuyninqa kikin tapukuynintam sapaqta kutichinku. Paykunata tupachishaspa, sapa huk yupaywan tikray kasqanta, astronomía tupuypi kasqanta utaq chaskisqa rikuy kasqanta ñawpaqta yachay.
K’uychi qhawayta wakichiy, ichaqa mana aswanchaspa
Hanaq pachapi qhawayqa maypi ruwasqa kananta qhawaspa qallariy, mana sapaq suyu p’unchaypa siq’illanwan. Llaqta mask’ayta llamk’achispa llaqta Killa qhawayta tariy, Killapa chinkaynin, hanaq sayaynin, azimut, chaymanta llaqta wayra pacha ima kasqanwan hanaq pacha rikuyta qhawarinapaq. Kaykunawanqa imayna qhawanapaq tapuykunata kutichiyta atinki: mayman uyayta churana, Killa sayaqmanta wichaypi kanchu, ima pachapas rikuyta hark’anmanchu? Ichaqa kaykunamantaqa manan k’uychi rikuy atiymanta kamachisqa willayta paqarichinkichu.
Qhawariypaq, London Killa qhawayqa Londonpaq kay llaqta qhawariy willaykunata qun. Paypa geometríanqa manan karu llaqtapaq kikin hina churasqa kananpaqchu. Allin qhaway ñit’iqmi inti lloqsimuy sayaqniyoq kan, mana qaylla wasi utaq urqukuna uray hanaq pachata pakaspa. Mask’aytaqa Inti hunt’ata chinkayta suyaspa qallariy, ama ima pachapas binoculares utaq telescopio nisqawan Intiman rikuychu.
K’anchaq rikch’ay imarayku tikrasqanmanta aswan yachanaykipaq, Killapa mit’akunamanta yachachiyqa muyuyta sut’inchan. K’uychi rikuy willaypaq, maypi kasqaykita, qhaway pachata, wayra pacha imayna kasqanta, chaymanta óptica yanapakuqta llamk’achisqaykita qillqay. Chay willaykunaqa mana imayna kasqanta willaq fotomantapas aswan yachaypaq qhawayta ruwanku.
Tukupaypi, sapayki hanaq pachata qhawayta religión punchawta takyachiywan sapaqta qhawariy. Mana rikhuriyqa chay pachakunapi k’uychita mana rikuy atisqaykita willanlla. Rikuy atina hina kaqpas, ayllupa chaskisqa rurayninkunaman hina tupachisqa kananmi. Ayuna utaq raymi qallariyninpaq, yupay pacha qatipasqayki kamachiqpa utaq ayllupa willakuyninta qatipay.