Ukwezi kuzuye gushobora kugira izina rirenga rimwe, kandi amazina amenyerewe cyane mu Cyongereza ntakoreshwa hose. Ukwezi kwa Wolufu, Ukwezi k’Urubura n’Ukwezi kw’Inzoka bikunze guhuzwa n’imimerere y’ibihe cyangwa ibikorwa by’inyamaswa, mu gihe Ukwezi kw’Isarura gufite igisobanuro cyihariye gishingiye kuri kalendari. Inkuru zijyanye n’aya mazina zishingiye ku byo abantu bitegereje, ku muco no ku nkuru zagiye zivugururwa nyuma—si gahunda imwe yemewe yo kwita Ukwezi amazina.
Iri tandukaniro ni ingenzi kuko ibisobanuro bikurura abantu bitajya biba ari inkomoko yemejwe. Amazina amwe afite ibisobanuro byinshi byatanzwe, kandi izina rikoreshwa n’umuryango cyangwa kalendari runaka ntirisobanura byanze bikunze abantu bose batuye mu karere kamwe. Iyo twitegereje aya mazina nk’ibimenyetso by’umuco aho kuyafata nk’ibyiciro by’inyenyeri, biroroha gusobanukirwa n’uburyo atandukanye.
Ukwezi kumwe, imigenzo myinshi yo kukita amazina
Ibyiciro by’ukwezi bikurikira uruziga rudahinduka, ariko amezi ya kalendari yo ntahora angana. Ukwezi kuzuye kugaruka nyuma y’iminsi igera kuri 29.53059, bityo itariki yacyo ikagenda ihinduka uko amezi akurikirana. Ni yo mpamvu icyiciro kimwe gishobora gusobanurwa hakoreshejwe izina rijyanye n’ibihe, izina ry’ukwezi kwa kalendari, umunsi mukuru wa kidini cyangwa w’umuco, cyangwa izina ryo mu karere rifitanye isano n’ibyo abantu babona hanze.
Urutonde rw’amazina mu Cyongereza rukunze gukusanya amazina aturutse ahantu hatandukanye, rukayashyira ku murongo usanzwe, buri kwezi rukagenera izina rimwe. Ubu buryo buroroshye, ariko bushobora gutuma imigenzo itandukanye isa n’aho ihuje kurusha uko iri. Amazina ashobora gutandukana hagati y’imiryango, kandi izina rimwe rishobora gusobanurwa mu buryo butandukanye. Ndetse n’amazina ajyanye n’ibihe biterwa n’aho uri: ibimenyetso by’itumba mu gice kimwe cy’isi bihurirana n’icyi mu kindi.
Imfashanyigisho y’amazina y’ukwezi kuzuye igaragaza amazina ya buri kwezi mu migenzo itandukanye, harimo uw’Abakoloni b’Abanyamerika, uwa ba Kelt, uwa Abashinwa, uwa Abahindu, uwa Abayapani, uwa Abayisilamu, uwa Ojibwe n’uwa Cree. Kubona gahunda nyinshi zo kwita ukwezi amazina zishyizwe hamwe biributsa ko urutonde rw’amazina rumenyerewe mu Cyongereza ari imyumvire imwe y’umuco mu yindi myinshi, atari kalendari y’ukwezi ikoreshwa na bose.
Ukwezi kwa Wolufu: izina ry’itumba rifite inkomoko itazwi neza
Mu rutonde rw’amazina yo mu Cyongereza, Ukwezi kwa Wolufu ni izina rikunze guhabwa ukwezi kuzuye ko muri Mutarama. Ibisobanuro bizwi cyane by’iri zina birihuza n’amajwi y’amawolufu yumvikana aroha mu itumba. Iri sano rishoboka nk’inkuru ijyanye n’ibihe: amajoro y’itumba ni maremare, kandi amawolufu ni inyamaswa zigaragara cyane mu turere twinshi two mu majyaruguru. Ariko ibi bisobanuro bikurura abantu ntibyemeza inkomoko imwe nyayo yo mu mateka, cyangwa ngo bigaragaze ko buri muryango wakoresheje izina risa warisobanuraga kimwe.
Ukwezi kuzuye ntigutuma amawolufu aroha. Kurira ni uburyo bwo gushyikirana, kandi imyitwarire y’inyamaswa ntigenzurwa n’icyiciro cy’ukwezi nk’uko izina rishobora kubyerekana. Iri zina ryumvikana neza kurushaho nk’uburyo abantu basobanura igihe cy’umwaka—ni uburyo bwo guhuza igihe runaka cy’ukwezi gisubiramo na majwi cyangwa inkuru zijyanye n’itumba.
Ubu ni uburyo bwiza bwo gusobanukirwa n’amazina y’ukwezi muri rusange. Ashobora kutubwira ibyo abantu bitegerezaga, batinyaga, bizihizaga cyangwa bifuzaga kwibuka, nubwo inkomoko y’imvugo ya kera n’ibisobanuro byayo byo muri iki gihe itaba yaranditswe neza. Gufata Ukwezi kwa Wolufu nk’izina ry’umuco aho kukugira icyiciro cya siyansi bituma rigumana igisobanuro cyaryo gishimishije, bitabaye ngombwa ko imigani ifatwa nk’ukuri ku myitwarire y’inyamaswa.
Ukwezi k’Urubura n’Ukwezi kw’Inzoka bigaragaza ihinduka ry’ibihe
Ukwezi k’Urubura gukunze guhuzwa na Gashyantare n’urubura rwinshi mu bice bimwe byo mu gice cy’amajyaruguru cy’isi. Iri zina rigaragaza ibyitezwe muri icyo gihe cy’umwaka, si ubuhanuzi bw’ikirere: Ukwezi k’Urubura gushobora kumurika mu ijoro rituje kandi rishyushye, kandi izina ntacyo rivuga ku kirere cyo mu mujyi runaka. Kimwe n’amazina menshi y’ukwezi, rigira icyo risobanura kurushaho iyo risobanuwe hashingiwe ku kirere n’umuco by’aho ryatangiriye.
Ukwezi kw’Inzoka gukunze guhuzwa na Werurwe. Kimwe mu bisobanuro bizwi kivuga ko inzoka ziba mu butaka zitangira kugaragara uko ubutaka bushonga; ikindi gihuzwa n’ibimenyetso by’ihinduka ry’ibihe, harimo n’inyoni zigaruka zikajya kurya ku butaka bugaragara. Ibi bisobanuro birashoboka, ariko ntibikwiye kugaragazwa nk’inkomoko imwe yemejwe. Izina rishobora kugira ibisobanuro byinshi uko risubirwamo kandi rihuzwa n’indi migenzo.
Urukurikirane ruva ku rubura rukagera ku nzoka rurumvikana nk’inkuru y’itumba rishira n’impeshyi itangira mu turere two mu majyaruguru dufite ibihe by’ubushyuhe buringaniye. Ariko si gahunda y’ibihe ikoreshwa ku isi hose. Mu gice cy’amajyepfo cy’isi, Werurwe iba mu gihe cy’itumba, kandi ibihe by’aho, ikirere na kalendari ni byo bigena isano y’ukwezi igira igisobanuro. Ndetse no mu karere kamwe, izina rishobora kuba ikimenyetso gusa aho kuba ibisobanuro nyabyo by’imimerere iba ihari mu ijoro ry’ukwezi kuzuye.
Ukwezi kw’Isarura gufite igisobanuro gishingiye kuri kalendari
Ukwezi kw’Isarura gutandukanye n’amazina ahanini agaragaza igihe cy’umwaka cyangwa ikimenyetso kamere. Mu gisobanuro uru rubuga rutanga, ni ukwezi kuzuye kubera hafi cyane y’igihe cy’uburinganire bw’amanywa n’ijoro cyo muri Nzeri. Iri zina risobanurwa kenshi binyuze mu isano rifitanye n’imirimo y’isarura: muri icyo gihe, ukwezi kuzuye kurasa hafi y’igihe izuba rirengera, mu majoro akurikirana, bigatuma haboneka urumuri rusanzwe rw’inyongera nyuma y’amasaha y’amanywa. Igihe nyacyo urwo rumuri rumara n’akamaro karwo biterwa n’aho uri n’itariki, ariko isano iri hagati y’urumuri rw’ukwezi n’imirimo ya nimugoroba ni yo ituma iri zina rikomeza gukundwa.
Ukwezi kw’Isarura si ko buri gihe kuba ukwezi kuzuye ko muri Nzeri. Niba hari ukundi kwezi kuzuye kuba hafi y’igihe cy’uburinganire bw’amanywa n’ijoro cyo muri Nzeri kurusha ukwezi ko muri Nzeri, ni ko guhabwa iryo zina hakurikijwe iki gisobanuro. Iri zina kandi ntirisobanura ko igihingwa runaka kiba cyageze igihe cyo gusarurwa ahantu hose. Rihuza ikintu kiba mu kirere n’igihe runaka muri kalendari, mu gihe igisobanuro nyacyo cy’isarura giterwa n’akarere n’imigenzo y’ubuhinzi.
Kalendari y’ibyiciro by’ukwezi itanga amasaha nyayo y’ukwezi gushya, ukwezi kuba kuri kimwe cya kane cya mbere, ukwezi kuzuye n’ukwezi kuba kuri kimwe cya kane cya nyuma, uko amezi akurikirana. Guhuza ayo masaha n’imimerere y’aho uri bifasha gusobanura impamvu ukwezi kuzuye kwahawe izina gushobora kugaragara ku matariki atandukanye bitewe n’aho umuntu ari, n’impamvu izina ryonyine ritakubwira igihe Ukwezi kurasira aho utuye.
Fata amazina nk’ibimenyetso, si ibiteganyijwe by’icyo uzabona mu kirere
Izina rishobora kugufasha kwibuka igihe cyo kwitegereza, ariko ntirishobora kukubwira niba Ukwezi kuzaba hejuru y’ahantu utangiriye kureba, uko kuzagaragara hejuru, cyangwa niba ibicu bizakuhisha. Ibyo biterwa n’itariki n’aho uri. Niba ushaka kumenya uko Ukwezi kwari kumeze ku isabukuru runaka cyangwa ku itariki yo mu mateka, igikoresho cyo kureba Ukwezi ku isabukuru kigaragaza icyiciro cy’Ukwezi, urugero rumurikiwe n’imyaka y’ukwezi ku matariki kuva mu 1900 kugeza mu 2100. Niba ushaka amakuru ajyanye n’ikirere cyo mu karere, urubuga rwa London rwerekana amakuru y’Ukwezi rugaragaza icyiciro cy’Ukwezi n’urugero rumurikiwe, igihe kurasira n’igihe kurengera, ubutumburuke na azimuti, intera iri hagati y’Ukwezi n’Isi, ndetse n’uko ikirere kimeze aho uri.
Abafotora n’imiryango bashobora gukoresha izina gakondo nk’insanganyamatsiko y’ijoro ryo kwitegereza Ukwezi, hanyuma bakagenzura imimerere nyayo y’ikirere aho bari aho kwishingikiriza ku izina. Itariki n’igihe Ukwezi kuzuye kurasira bishobora kugwa ku matariki atandukanye ya kalendari y’aho abantu bari bitewe n’amasaha y’uturere, kandi Ukwezi kumurika cyane gushobora gutuma inyenyeri zitagaragara neza nubwo ikirere kiba kiboneye. Izina ritanga inkuru y’abantu; kalendari n’uko ikirere cyo aho uri kimeze bigatanga amakuru ngiro.
Uku guhuza inkuru, ahantu no kwitegereza ni byo bituma amazina y’ukwezi kuzuye akomeza kugira akamaro nubwo inkomoko yayo ikivugwaho byinshi. Ukwezi kwa Wolufu, Urubura n’Inzoka bigaragaza isano abantu bahuje n’ibihe bisubiramo. Ukwezi kw’Isarura na ko kigaragaza isano yihariye iri hagati y’ukwezi kuzuye n’igihe cy’uburinganire bw’amanywa n’ijoro cyo muri Nzeri. Nta na rimwe muri ayo mazina rihindura izenguruka ry’Ukwezi, ariko buri rimwe ritanga uburyo bwo guhuza uruziga rw’ikirere rwizewe n’uburyo butandukanye abantu babamo umwaka.