Ukwezi kw’Isi kungana n’icya kane cy’ubugari bw’Isi. Ibyo bishobora kutagaragara nk’ibidasanzwe kugeza ugereranyije indi mibumbe n’ukwezi kwayo: ndetse n’ukwezi kunini kwa Jupiter na Saturne ni uduce duto cyane ugereranyije na diametre z’iyo mibumbe. Mu mibumbe 8, Isi ni yo ifite ukwezi kunini cyane ugereranyije n’ingano y’umubumbe wako.
Ibyo ariko bigomba gusobanurwa mu buryo bubiri. Ukwezi kwacu si ko kunini kurusha ukundi mu bunini nyabwo, kandi Isi n’Ukwezi si bo bangana cyane niba hiyongereyeho imibumbe mito. Charon, umugenzi wa Pluto, ni munini cyane ugereranyije na Pluto. Bityo ikibazo gishishikaje si “Ukwezi kungana iki?” gusa, ahubwo ni “Kunganisha n’iki?”
Ikigereranyo gihindura icyo kibazo uburyo bwiza bwo kugereranya. Nanone gifasha gutandukanya ibintu 3 bikunze kwitiranywa: ingano nyayo, akamaro mu rukuruzi, n’ingano bigaragara ko bifite mu kirere. Ikarita y’imibumbe izenguruka Izuba ikorana n’uyikoresha yerekana imyanya y’ubu y’imibumbe; igereranya rikurikira risobanura ikindi kintu kiranga iyo sisitemu—uko ingano y’imibumbe n’ukwezi kwayo zitandukana.
Ukwezi kurenga gato kimwe cya kane cy’ubugari bw’Isi
Iradiyusi y’Ukwezi ni 1,737.4 km. Dufashe iradiyusi mpuzandengo y’Isi ingana na 6,371 km, tugabanyije iradiyusi y’Ukwezi n’iy’Isi tubona hafi 0.273. Mu yandi magambo, Ukwezi kungana na 27.3% ya diametre y’Isi. Icyo kigereranyo ni kimwe ku iradiyusi no kuri diametre, kuko gukuba ibipimo byombi kabiri bitahindura igipimo kiri hagati yabyo.
Tekereza Isi ari umupira ufite ubugari bwa 30 cm. Kuri icyo gipimo, Ukwezi kwaba gufite ubugari bwa 8.2 cm: kukegereza ku icunga rinini kuruta ku tuntu duto cyane tumeze nk’amasaro. Ni umugenzi munini cyane. Ariko uru rugero rugaragaza n’ikosa rikunze gukorwa mu mashusho. Intera mpuzandengo iri hagati y’Isi n’Ukwezi ni 384,400 km; kuri iyo ntera, hagati y’iyo mipira yombi haba hari metero zigera kuri 9.1. Ishusho iberekana hafi yo guhura ishobora kubika igipimo cy’ingano yabyo ariko igabanya cyane umwanya uri hagati yabyo.
Diametre ni bumwe gusa mu buryo bwo gupima ubufatanye bw’ibi bice byombi. Uburemere bw’Ukwezi bungana hafi na kimwe cya 81 cy’ubw’Isi, ni ukuvuga hafi 1.2%, aho kuba 27.3%. Ingano y’ubuso bw’ikintu yiyongera hakurikijwe ingano ya diametre ikubye gatatu: ikintu gifite ubugari bungana na 0.273 bw’ikindi kiba gifite ubuso bungana na hafi 0.020 bw’ubwacyo, igihe imiterere yabyo ari imwe. Ibyo ni hafi 2%.
Itandukaniro risigaye rituruka ku bucucike. Ugereranyije, Ukwezi ntigukomeye nk’Isi, kuko intima nini y’Isi ikungahaye ku butare bw’icyuma igira uruhare runini mu buremere bwayo. Bityo ukwezi gushobora kugaragara kunini cyane iruhande rw’umubumbe wako, ariko ntikwegere na busa kuba umufatanyabikorwa uhwanye na wo mu rukuruzi. Ni ngombwa gutandukanya diametre n’uburemere igihe tuganira ku kuba Isi n’Ukwezi byasa n’imibumbe ibiri.
Ukwezi kunini kurushaho gushobora kuba abagenzi bato
Ganymede ya Jupiter ni ko kwezi kunini kurusha ukundi muri Sisitemu y’Imibumbe Izenguruka Izuba, gafite diametre ya hafi 5,268 km. Titan ya Saturne ni ko gukurikiraho, gafite hafi 5,149 km. Byombi bifite ubugari buruta ubwa Mercure, kandi byombi biragutse cyane kurusha Ukwezi kwacu, gufite diametre ya 3,474.8 km. Nyamara nta na kimwe muri byo gituma umubumbe wacyo usa n’uw’akabiriraho.
Dukoresheje diametre mpuzandengo, Ganymede ifite ubugari bungana na hafi 3.8% gusa bwa Jupiter. Titan ifite hafi 4.4% by’ubugari bwa Saturne. Bityo ikigereranyo cya 27.3% cy’Isi kiruta ibyo bipimo byombi inshuro zirenga 6. Ibi ntibivuga ko Ukwezi kwacu ari kunini inshuro 6; bivuga ko ingano yako ugereranyije n’umubumbe wako iruta izo nshuro 6.
Neptune na yo itanga urugero rw’ingirakamaro. Triton, ukwezi kwayo kunini kurusha ukundi, kungana na hafi 5.5% ya diametre ya Neptune. Icyo ni igipimo kinini kurusha icya Ganymede cyangwa Titan, ariko kiracyari hasi cyane y’igipimo cy’Isi n’Ukwezi. Mars yo iri ku rundi ruhande: ukwezi kwayo kubiri ni gutoya cyane kandi gufite imiterere itaringaniye ugereranyije n’umubumbe.
Ibi bigereranyo bisobanura impamvu gutondeka ukwezi hakurikijwe diametre kutagusubiza ikibazo cy’uko ari ubuhe buryo bw’imibumbe bufite umugenzi ugaragara cyane. Ukwezi kwacu kuza ku mwanya wa 5 mu kwezi ko muri Sisitemu y’Imibumbe Izenguruka Izuba iyo gupimwe hakurikijwe ingano nyayo, ariko kuza ku mwanya wa 1 mu kugereranya n’umubumbe wako mu mibumbe 8. Ku rutonde rwagutse rw’ukwezi, reba inyobora ku kwezi ko muri Sisitemu y’Imibumbe Izenguruka Izuba; ikintu cy’ingenzi hano ni ugutandukanya urutonde rushingiye ku ngano nyayo n’urushingiye ku kigereranyo.
Ese ibyo bituma Isi n’Ukwezi byitwa imibumbe ibiri?
Ibisobanuro by’“imibumbe ibiri” birashimishije, ariko nta gisobanuro cyemewe na bose gisobanura icyo ari cyo. Uburyo bumwe bwatanzwe bwo kubipima ni ukureba aho hagati rusange y’uburemere bw’ibyo bice byombi iri. Byombi bizenguruka iyo ngingo, yitwa barisentiri; ikintu gito ntikizenguruka ikinini gihagaze neza kidahindagurika.
Ku Isi n’Ukwezi, barisentiri iri imbere mu Isi. Ushobora kugereranya aho iherereye ukoresheje igipimo cy’uburemere. Niba Isi ifite uburemere bungana na hafi inshuro 81 ubw’Ukwezi, barisentiri iba iri ku ntera ingana na hafi kimwe cya 82 cy’intera iri hagati y’imitima yabyo, uvuye hagati mu Isi. Dukoresheje intera mpuzandengo ya 384,400 km, tubona hafi 4,700 km. Ibyo biri munsi y’iradiyusi y’Isi ya hafi 6,371 km, bityo muri iyi mibare yoroshye, iyo ngingo iba iri hafi 1,700 km munsi y’ubuso bw’Isi.
Noneho gereranya Pluto na Charon. Charon ifite ubugari bungana na hafi kimwe cya kabiri cy’ubwa Pluto, kandi ifite uburemere bungana na hafi kimwe cya 8 cy’ubwa Pluto. Barisentiri yabyo iri hanze ya Pluto, bigatuma biba urugero rwiza kurushaho rw’imibumbe ibiri izengurukana. Pluto ishyirwa mu cyiciro cy’imibumbe mito, bityo ibyo ntibihindura umwihariko w’Isi mu mibumbe 8.
Ikizamini cya barisentiri ni ingirakamaro, ariko ntigihagije mu gushyiraho ibyiciro byose. Aho iherereye haterwa n’intera kimwe n’uburemere: uramutse utandukanyije ibyo bice byombi ku ntera ndende kurushaho, barisentiri yajya kure y’imitima yabyo yombi. Bityo kuba ingingo iri hanze y’ikintu kinini ntibihita byemeza ko byemeranyijweho na bose ko ari “imibumbe ibiri.” Mu mvugo isanzwe, Isi ikomeza kuba umubumbe, Ukwezi na ko kikaba umugenzi kamere wayo, nubwo diametre y’Ukwezi ari nini cyane ugereranyije n’iy’Isi.
Ikimenyetso ku miterere y’uko Ukwezi kwabayeho
Ingano nini y’Ukwezi ni kimwe mu bintu byinshi igitekerezo gisobanura inkomoko y’Ukwezi kigomba gusobanura. Igitekerezo cyemerwa cyane ni icy’uko habayeho igongana rikomeye: mu mateka ya mbere y’Isi, igongana rikomeye ryohereje ibikoresho mu ruziga ruzenguruka Isi, maze Ukwezi gushingwa n’uduce tw’ibisigazwa twazengurukaga. Iyi shusho rusange ishyigikiwe n’ibimenyetso byinshi, ariko uko iryo gongana ryagenze neza neza n’uko ibintu byakurikiyeho byagiye bihinduka biracyakorerwa ubushakashatsi.
Ingano yonyine ntihamya iyo nkuru. Abahanga banareba ingano y’umuvuduko w’izunguruka ry’iyi sisitemu, intima nto y’Ukwezi igizwe ahanini n’ibyuma, n’aho ibikoresho byo ku Isi n’ibyo ku kwezi bihuriye mu miterere y’imiti n’iy’isotopi. Igitekerezo cyumvikana kigomba gusobanura ibyo bimenyetso byose hamwe, aho kuba gusa icyo gishobora kubyara umugenzi munini muri mudasobwa igereranya.
Ibi bitandukanye n’igitekerezo rusange cy’ukwezi kunini kandi kugira inzira zizengurutse neza kw’imibumbe minini, kwiyumvikanwaho ko kwashingiye mu nkengero z’imyuka n’ibintu bikomeye bizengurutse imibumbe yabyo yari iri gukura. Ibidukikije bitandukanye by’ishingwa bishobora gutuma ibipimo by’ingano hagati y’umubumbe n’abagenzi bawuzenguruka bitandukana. Nta mpamvu ituma buri sisitemu y’imibumbe iba kopi yagabanyijwe cyangwa yaguwe y’izindi.
Ni ngombwa kandi gutandukanya uko byaremwe n’uko byagiye bihinduka nyuma. Imikoranire y’imbaraga z’imiraba y’inyanja n’ukwezi yahinduye Sisitemu y’Isi n’Ukwezi uko igihe cyagiye gihita, kandi Ukwezi kuragenda kure y’Isi ku gipimo cya hafi 3.8 cm ku mwaka. Ibyo bihindura intera iri hagati yabyo, ariko ntibihindura igipimo cya diametre zabyo. Iyo mikoranire inafasha gusobanura uko kuzenguruka kw’Ukwezi no kwizungurukaho byahurijwe hamwe, nk’uko bisobanurwa muri impamvu buri gihe tubona uruhande rumwe rw’Ukwezi.
Impamvu umugenzi munini agaragara muto mu kirere
Ingano y’Ukwezi ugereranyije n’Isi si kimwe n’ingano kagaragaramo umuntu uri ku Isi. Icy’ingenzi ku isura yako ni diametre y’Ukwezi uyigabanyije n’intera ikuriho. Dukoresheje diametre yako ya 3,474.8 km n’intera mpuzandengo iri hagati y’imitima y’Isi n’Ukwezi ya 384,400 km, tubona ko ingano yayo mu mfuruka ari hafi dogere 0.52. Iyi ni imibare yegeranyijwe ifasha gusobanukirwa, si ubuhanuzi nyakuri bw’ahantu runaka umuntu ari kwitegereza ari.
Ni yo mpamvu umugenzi ufite ubugari burenga kimwe cya kane cy’ubw’Isi ashobora gufata agace gato gusa k’ikirere. Umwanya uri hagati y’ibi bice byombi ni munini cyane ugereranyije na diametre ya kimwe muri byo. Iyo Ukwezi kiba kure kurushaho, cyagaragara gito ariko nticyaba cyaragabanutse mu ngano nyayo, kandi nticyatakaza igipimo cyacyo kinini ugereranyije n’Isi.
Iri tandukaniro ritanga uburyo bufatika bwo kugenzura amafoto y’Ukwezi. Amafoto yafashwe hakoreshejwe indendezo zitandukanye za kamera, ayaciwe mu buryo butandukanye, cyangwa yashyizwemo ibintu byo ku butaka mu myanya itandukanye, ntashobora kwemeza ko ingano nyayo y’Ukwezi yahindutse. Kugereranya neza ingano igaragara bisaba gukoresha igipimo cy’ishusho kidahinduka. Amakuru y’Ukwezi ku mijyi atangwa ku rubuga agaragaza intera, ubutumburuke n’icyerekezo cy’Ukwezi, hamwe n’icyiciro cyako n’ingano y’urumuri, bikaguha amakuru afasha kwandika ibyo witegereje. Koresha uburyo bumwe bwa kamera, wandike intera, maze ushobore gusuzuma ihindagurika ry’ingano y’Ukwezi igaragara utarivanga n’ikibazo cy’ibanze kurushaho cy’ingano y’umugenzi wacu ugereranyije n’Isi.