Dolan Aýyň birden köp ady bolup biler, iňlis dilinde has tanyş atlar bolsa hemme ýerde ulanylýan atlar däldir. Möjek Aýy, Gar Aýy we Gurçuk Aýy köplenç pasyllaýyn şertler ýa-da haýwanlaryň işjeňligi bilen baglanyşdyrylýar, Hasyl Aýynyň bolsa has anyk senenama manysy bar. Olaryň hekaýalary ýeke-täk resmi Aý atlandyryş ulgamyndan däl-de, synlamalaryň, däpleriň we soňraky gürrüňleriň garyndysyndan ybarat.
Bu tapawut möhümdir, sebäbi ýatda galyjy düşündiriş hemişe subut edilen gelip çykyş diýmek däldir. Käbir atlar barada birnäçe dürli düşündiriş bar, belli bir jemgyýet ýa-da almanah bilen baglanyşykly at bolsa şol sebitde ýaşaýan ähli adamlaryň düşünjesini aňlatman biler. Bu atlara astronomik toparlar hökmünde däl-de, medeniýet barada maglumat berýän alamatlar hökmünde garamak olaryň köpdürlüligini aňlamagy aňsatlaşdyrýar.
Bir Aý, köp atlandyryş däpleri
Aýyň fazalary yzygiderli aýlaw bilen üýtgeýär, emma senenama aýlary beýle däldir. Dolan Aý takmynan 29.53059 günden soň gaýtalanýar, şonuň üçin onuň senesi aýdan-aýa üýtgeýär. Şol bir fazany pasyllaýyn at, senenama aýynyň ady, dini ýa-da medeni baýramçylyk ýa-da adamlaryň daşarda gören zatlary bilen baglanyşykly ýerli at arkaly beýan edip bolýar.
Iňlis dilindäki sanawlar köplenç birnäçe çeşmeden atlary jemläp, olary her aý üçin bir atdan ybarat yzygiderli sanaw görnüşinde berýär. Bu amatly görnüş, ýöne dürli däpleri bolmalysyndan has birmeňzeş edip görkezmegi mümkin. Atlar jemgyýetlere görä üýtgäp biler, şol bir at bolsa dürli düşündirişlere eýe bolup biler. Pasyllaýyn salgylanmalar hem sebite bagly: bir ýarymşardaky gyş alamatlary beýleki ýarymşarda tomus bilen gabat gelýär.
Dolan Aý atlary gollanmasynda Kolonial Amerikan, kelt, hytaý, hindi, ýapon, yslam, ojibwe we kri däpleri ýaly dürli däplerdäki aý atlary aýlar boýunça görkezilýär. Birnäçe atlandyryş ulgamyny bilelikde görmek, tanyş iňlis sanawynyň ähliumumy Aý senenamasy däl-de, köp medeni garaýyşlaryň diňe biridigini ýatladýar.
Möjek Aýy: gelip çykyşy näbelli gyş ady
Iňlis dilindäki sanawlarda Möjek Aýy köplenç ýanwar aýyndaky dolan Aý üçin ulanylýar. Bu adyň giňden ýaýran düşündirişi ony gyşda möjekleriň uwlaýan sesleri bilen baglanyşdyrýar. Bu pasyllaýyn hekaýat hökmünde ynandyryjy: gyş gijeleri uzyn bolýar, demirgazykdaky köp ýerlerde möjekler göze ilýän haýwanlardyr. Ýöne özüne çekiji bu düşündiriş anyk taryhy gelip çykyşy kesgitlemeýär ýa-da meňzeş ady ulanýan ähli jemgyýetleriň şol bir zady göz öňünde tutandygyny subut etmeýär.
Dolan Aý möjekleriň uwlamagyna sebäp bolmaýar. Uwlamak aragatnaşyk görnüşidir, haýwanyň özüni alyp barşyna bolsa atdan gelip çykýan çaklamanyň tersine, Aýyň fazasy täsir etmeýär. Bu ada möwsümiň adamlar tarapyndan berlen beýany hökmünde düşünmek ýerliklidir: ol Aý senenamasyndaky gaýtalanýan bir döwri gyş bilen baglanyşykly sesler ýa-da hekaýatlar bilen utgaşdyrmagyň usulydyr.
Bu, umuman, Aý atlaryny nähili düşündirmelidigini görkezýän peýdaly çemeleşmedir. Köne söz düzüminiň häzirki düşündirişiň döremegine çenli geçen ýol doly dokumentleşdirilmedik hem bolsa, bu atlar adamlaryň nämä üns berendigini, nämäni gorky bilen kabul edendigini, nämäni baýram edendigini ýa-da ýatda saklamalydygyny aýdyp biler. Möjek Aýyna ylmy klassifikasiýa däl-de, medeni at hökmünde garamak, halk döredijiligini haýwanlaryň özüni alyp barşy barada tassyklama öwürmezden onuň gyzyklylygyny saklaýar.
Gar we Gurçuk Aýy pasyl çalşygyny görkezýär
Gar Aýy köplenç fewral we Demirgazyk ýarymşaryň käbir ýerlerinde güýçli gar ýagmagy bilen baglanyşdyrylýar. Bu at howa maglumaty däl-de, pasyllaýyn garaşylýan ýagdaýy aňladýar: Gar Aýy açyk, maýyl gijede hem şöhle saçyp biler, bu at bolsa belli bir şäheriň howasy barada hiç zat aýtmaýar. Köp Aý atlary ýaly, ol hem öz döwrüniň klimat we medeni şertlerinde düşündirilende has köp maglumat berýär.
Gurçuk Aýy köplenç mart bilen baglanyşdyrylýar. Giňden ýaýran düşündirişleriň biri toprak eredigiçe ýagyş gurçuklarynyň peýda bolýandygyny aýdýar; beýlekisi bolsa açylan ýerden iýmitlenýän guşlaryň gaýdyp gelmegi ýaly pasyl çalşygynyň alamatlary bilen baglanyşdyrýar. Bular ynandyryjy düşündirişler, ýöne ýeke-täk anyk gelip çykyş hökmünde görkezilmeli däldir. At gaýtalanyp, täze şertlere uýgunlaşdyryldygyça birnäçe düşündiriş gazanyp biler.
Gardan gurçuklara geçýän yzygiderlilik demirgazykdaky aram zolaklarda gyşyň ýaz bilen çalşygyny beýan edýän hekaýat hökmünde düşnüklidir. Ýöne bu bütin dünýä üçin ulanylýan senenama däldir. Günorta ýarymşarda mart güýze gabat gelýär, ýerli pasyllar, klimat we senenamalar bolsa Aý bilen baglanyşykly haýsy düşünjeleriň manyly görünýändigini kesgitleýär. Hatda bir sebitiň içinde-de bu at dolan Aý gijesindäki şertleriň takyk beýanyndan has köp simwolik many berip biler.
Hasyl Aýynyň senenama boýunça kesgitlemesi bar
Hasyl Aýy, esasan, pasly ýa-da tebigy alamaty ýatladýan atlardan tapawutlanýar. Saýtyň kesgitlemesine görä, ol sentýabr deňgünlügine iň ýakyn dolan Aýdyr. Bu at köplenç hasyl ýygnamak işi bilen baglanyşygy arkaly düşündirilýär: şol döwürde dolan Aý yzly-yzyna birnäçe agşam gün ýaşan wagty töwereginde dogup, gündizden soň goşmaça tebigy ýagtylyk berýär. Bu ýagtylygyň takyk wagty we peýdasy ýere hem-de senä bagly, ýöne Aý şöhlesiniň agşamky işler bilen baglanyşygy bu adyň uzak wagtlap özüne çekiji bolmagynyň sebäbidir.
Hasyl Aýy hemişe sentýabr aýyndaky dolan Aý bolmaýar. Sentýabr deňgünlügine başga bir dolan Aý has ýakyn bolsa, bu kesgitleme boýunça şol Aý Hasyl Aýy diýlip atlandyrylýar. Şeýle hem bu at belli bir ekiniň hemme ýerde hasyla ýetişendigini aňlatmaýar. Ol astronomik hadysany senenamadaky pasyllaýyn döwür bilen baglanyşdyrýar, emma hasyl ýygnamagyň iş ýüzündäki manysy sebite we ekerançylyk däbine görä üýtgeýär.
Aý fazalarynyň senenamasynda her aý üçin täze Aýyň, birinji çärýek Aýyň, dolan Aýyň we soňky çärýek Aýyň takyk wagtlary görkezilýär. Bu wagtlary ýerli şertler bilen bilelikde göz öňünde tutmak, at berlen dolan Aýyň dürli ýerlerde näme üçin dürli senelerde görünýändigini we bu adyň ýaşaýan ýeriňizde Aýyň haçan dogýandygyny özbaşdak aýtmaýandygyny düşündirmäge kömek edýär.
Atlary synlaýyş çaklamasy däl-de, maglumat hökmünde ulanyň
At Aýy haçan synlamalydygyny ýatda saklamaga kömek edip biler, ýöne onuň gözýetimiňiziň üstünde boljakdygyny, näçe belentde görünjekdigini ýa-da bulutlaryň ony gizlejekdigini aýdyp bilmez. Bu ýagdaýlar senä we ýere baglydyr. Belli bir doglan gün ýa-da taryhy senä degişli maglumat üçin doglan gün boýunça Aý gözleg guralynda 1900-den 2100-e çenli seneler üçin Aýyň fazasy, yşyklandyrylyşy we Aý ýaşy görkezilýär. Ýerli asman maglumatlary üçin Londonyň Aý maglumat panelinde häzirki faza we yşyklandyrylyş, Aýyň dogýan we ýaşýan wagtlary, beýikligi we azimuty, uzaklygy hem-de ýerli howa maglumatlary bilen asman görnüşi görkezilýär.
Suratçylar we maşgalalar däp bolan ady synlaýyş gijesiniň mowzugy hökmünde ulanyp, soňra diňe ada bil baglaman, ýerli asman şertlerini barlap bilerler. Aýyň doglan senesi we wagty wagt zolagyna baglylykda dürli ýerli senenama günlerine düşüp biler, ýagty Aý bolsa asman açyk bolsa-da, has solak ýyldyzlaryň ýagtylygyny basyp biler. Ady adamzat hekaýatyny berýär; senenama we ýerli asman görnüşi bolsa amaly maglumatlary berýär.
Gelip çykyşy jedelli bolsa-da, dolan Aý atlarynyň peýdaly bolmagynyň sebäbi hut şu utgaşykdyr: hekaýat, ýer we synlaýyş. Möjek, Gar we Gurçuk atlary adamlaryň gaýtalanýan pasyllar bilen baglanyşdyran düşünjelerini beýan edýär. Hasyl Aýy bolsa dolan Aý bilen sentýabr deňgünlüginiň arasyndaky belli bir baglanyşygy hem kesgitleýär. Bularyň hiç biri Aýyň orbitasyny üýtgetmeýär, ýöne her biri öňünden çaklap bolýan asman aýlawyny adamlaryň ýylyň dürli döwürlerini başdan geçiriş usullary bilen baglanyşdyrmaga mümkinçilik berýär.