Agşam asmanynda gözýetimden pesde görünýän inçe täze Aý Yslam senenamasynda uly üýtgeşmäni aňladyp biler: Remezanyň başlanmagyny, Oraza baýramynyň gelmegini ýa-da başga bir Aý aýynyň başlanmagyny. Ýöne täze Aý Ýerdäki her bir adamyň bir wagtda görüp bilýän asman senesi däl. Onuň görünmegi Aýyň ýerleşişine, synçynyň duran ýerine, atmosfera şertlerine we jemagatyň ulanýan düzgünlerine bagly.
Hijri senenamasy diýlip hem atlandyrylýan Yslam senenamasynda 12 Aý aýy bar. Aýlary pasyllara laýyk saklamak üçin goşmaça aý goşýan senenamalardan tapawutlylykda, ol Gün ýylyna gabat gelmek üçin yzygiderli goşmaça aý goşmaýar. Şonuň üçin seneleri iki aýratyn düşünje kesgitleýär: täze Aý aýyň başlanmagyna esas bolýar, gysga Aý ýyly bolsa şol aýlary pasyllaryň dowamynda aýlaýar. Astronomiýa bu hereketiň esasyny düşündirýär, emma onuň senenama öwrülmegini dini we administratiw düzgünler kesgitleýär.
Täze Aý ilkinji görünýän orak däldir
Astronomiýada täze Aý — Ýerden seredilende Günüň we Aýyň ekliptiki uzynlyklarynyň deň bolan pursadydyr. Bu deňleşmäniň golaýynda Aýyň ýagtylanan ýarysy esasan bizden ters tarapa bakýar. Şeýle hem Aý asmanda Güne ýakyn görünýär, şonuň üçin onuň inçe ýagty gyrasyny saýgarmak örän kyn ýa-da mümkin däl bolýar.
Yslam aýyny başlatmak üçin ulanylýan täze Aý başga bir hadysadyr: birleşmeden soň ýaş ösýän Aýyň görünmegi; adatça ol gün ýaşandan soň günbatar asmanda gözlenýär. Bu täze Aýa köplenç hilal diýilýär. Birleşme bütin dünýäde birmeňzeş bolan hasaplanan pursatdyr; täze Aýyň görünmegi bolsa soňra ýüze çykýan ýerli syn şertlerine bagly ýagdaýdyr.
Täze Aýyň takyk wagtlary görkezilen Aý fazalarynyň senenamasyna seredeniňde bu tapawut möhümdir. Senenamada görkezilen täze Aý wagty şol agşam täze Aýyň görünjekdigini aňlatmaýar we ol özbaşdak dini aýyň ilkinji gününi hem kesgitlemeýär. Astronomik täze Aýlaryň yzygiderli gelmeginiň ortaça aralygy 29.53059 gündür. Senenama aýlary diňe doly günlerden ybarat bolmaly, şonuň üçin Yslam aýlary bölek günli bolman, 29 ýa-da 30 gün dowam edýär.
Käbir ýaş täze Aýlary görmek näme üçin kyn
Köplenç Aýyň ýaşy diýlip atlandyrylýan, birleşmeden bäri geçen wagt görünmegiň diňe bir tarapyny görkezýär. Aý Güne görä gündogara tarap hereket edende, onuň Günüň ýagtylandyrýan ýüzüniň has köp bölegi görünýär we Günden görünýän aralygy artýar. Emma synçynyň agşam asmany garalýarka gözýetimden ýeterlik derejede ýokarda duran täze Aýy görmegi hem zerur.
Aýyň hereket ýolunyň gözýetim bilen emele getirýän burçy uly tapawut döredýär. Bir gezek täze Aý gün ýaşýan nokatdan has ýokarda ýerleşip biler, başga bir gezek bolsa gözýetimiň golaýynda bolar. Giňlik we pasyl bu geometriýany üýtgedýär. Şonuň üçin ýaşy meňzeş iki täze Aý, bulutlar görünmezden ozal hem, synlamak üçin örän tapawutly kynçylyk döredip biler.
Mundan başga-da, solýan alagaraňkylyk bilen Aýyň aşak düşmeginiň arasynda bäsleşik bolýar. Gün ýaşandan soň derrew asman aşa ýagty bolup biler; soňrak bolsa täze Aý dumanyň içine çümüp ýa-da ýaşyp biler. Gün ýaşmagy bilen Aýyň ýaşmagynyň arasyndaky wagt peýdaly görkeziji bolsa-da, onuň görünjegini kepillendirmeýär. Tozan, çyglylyk, ýuka bulut, atmosferanyň durulygy we synçynyň tejribesi hem ähmiýetlidir. Ýalaňaç göz bilen täze Aýyň görünmegini her ýerde kepillendirýän ýeke-täk Aý ýaşy çägi ýok.
Agşamdan başlanýan seneler we dürli başlangyç seneler
Dini ybadatlarda Yslam senesi ýary gije däl-de, gün ýaşanda başlanýar. Şonuň üçin Remezanyň ilkinji gününi açýan agşam, şol günüň daňdan gün ýaşýança dowam edýän orazasyndan öň gelýär. Edil şonuň ýaly, agşam täze Aý gözlenenden soň yglan edilen senä degişli gün, gün ýaşmagyna esaslanýan hasap boýunça eýýäm başlanandyr, emma raýat senenamasynda senäniň üýtgemegi ýary gije bolýar.
Giňden ulanylýan täze Aý gözlemek düzgüninde synçylar tamamlanýan aýyň 29-njy güni gün ýaşandan soň täze Aýy gözleýärler. Kabul edilen gözegçilik täze aýyň başlanandygyny tassyk etse, ol şol agşam başlanýar. Eger tassyklanmasa, tamamlanýan aý 30 güne ýetirilýär. Güwäligi kabul etmek we bu düzgüni ulanmak üçin talaplar dürli dini ýolbaşçylar tarapyndan dürli kesgitlenýär.
Jemagatlar haýsy geografik sebitiň gözegçiliginiň hasaba alynýandygy barada hem tapawutlanyp biler. Käbirleri ýerli ýa-da sebitdäki gözegçiliklere esaslanýar; beýlekiler kabul eden düzgünlerine laýyklykda has uzakdaky gözegçiligi hem kabul edýär. Şeýle hem olar optiki enjamlaryň ulanylmagy ýa-da hasaplamalaryň orny barada tapawutlanyp biler. Şonuň üçin başlangyç seneleriniň tapawutlanmagy hökman kimdir biriniň Aýyň hereketini nädogry hasaplandygyny aňlatmaýar. Toparlar dürli syn şertlerine dürli ölçegleri ulanýan bolmagy mümkin.
Remezan näme üçin pasyllaryň dowamynda süýşýär
Pasyl boýunça süýşme senenamanyň hasaplamalaryndan gelip çykýar. Ortaça Aý aýlawyny ulansak, 12 × 29.53059 = 354.36708 gün bolýar. Yslam senenamasynyň hakyky ýyllary aýlaryň yzygiderliligine we senenama usulyna baglylykda 354 ýa-da 355 doly günden ybarat bolýar. Her niçik bolsa-da, bu Gün ýylyndan — takmynan 365¼ günden — gysgalykdyr.
Tapawut Gün ýylynda takmynan 11 güne deňdir. Şonuň netijesinde Remezan Gregorian senenamasynda, adatça, her gezek gelende takmynan 10 ýa-da 11 gün öňe süýşýär. Takmynan 33 Gün ýylynyň dowamynda ol pasyllaryň doly aýlawyny geçýär. Bu birden bolýan uly böküş däl, kem-kemden amala aşýar: tomusda tutulan Remezandan soň, Gün senenamasynda biraz öň başlanýan Remezan gelýär.
Munuň sebäbi goşmaça aý goşup pasyllara görä düzediş girizilmeýändigidir. Aý-Gün senenamalary aýlaryny belli pasyllara golaý saklamak üçin käbir ýyllarda goşmaça aý goşýar; Yslam dini senenamasynda beýle edilmeýär. Onuň aýlary Aýa bagly bolup galýar.
Munuň geografik netijesi hem bar. Remezan Demirgazyk ýarymşarda tomusa gabat gelende, Günorta ýarymşarda gyşa gabat gelýär. Şonuň üçin şol bir atdaky aý bir sebitde gündiziniň uzynlygy sebäpli uzak oraza, başga bir sebitde bolsa has gysga oraza bilen geçip biler. Aýyň senenamadaky ornunyň yzygiderliligi hemişelikdir, pasyldaky orny bolsa hemişelik däldir.
Gözegçilik senenamalary we hasaplama senenamalary
«Yslam senenamasy» diýen söz düzümi şol bir 12 aýlyk gurluşyň çäginde seneleri bellemegiň birnäçe usulyny aňladyp biler. Gözegçilige esaslanýan usullar kabul edilen täze Aý gözegçiliklerine daýanýar. Beýleki usullar astronomik hasaplamalary ulanýar: käte täze Aýyň görünmelidigini çaklamak, käte bolsa birleşme, gün ýaşmagy ýa-da Aýyň ýaşmagy bilen bagly kesgitli düzgüni ulanmak üçin. Bularyň hemmesi birmeňzeş usullar däldir.
Tabulýar Yslam senenamasy başga bir çemeleşmäni ulanýar: her aýy täze gözegçilik esasynda kesgitlemegiň deregine, aýlaryň we artykmaç günleriň arifmetik yzygiderliligine eýerýär. Şeýle senenamalar seneleri öwürmek we taryhy işler üçin peýdalydyr, ýöne öwrülen sene haýsydyr bir jemagatyň hakykatda bellän senesi bilen awtomatik ýagdaýda deň däldir. Taryhy ýazgylarda hem ulanylan ýeriň ýa-da düzgüniň näbelliligi bolup biler.
Hasaplamalar bilen gözegçilikleri biri-birine garşy goýmak hökman däl. Astronomik hasaplamalar Aýyň nirede bolmalydygyny kesgitläp, habar berlen gözegçiligiň dogrulygyna baha bermäge kömek edip biler. Dini meselede bolsa haýsy subutnamanyň aýy başlatmak üçin ýeterlik hasaplanýandygyny degişli ýolbaşçy kesgitleýär.
Şol sebäpli senenama programmasyndaky Hijri senesi, öňünden çaklanan görünmek kartasy we jemagatyň yglany biri-birine ýakyn, emma tapawutly soraglara jogap berýär. Olary deňeşdirmezden ozal, her biriniň arifmetik öwrülişigi, astronomik ölçegi ýa-da kabul edilen gözegçiligi aňladýandygyny anyklaň.
Täze Aýy gözlemäge çakdanaşa ynam bildirmän taýýarlyk görmek
Umumy faza nyşanyndan däl-de, syn ediljek ýerden başlaň. Ýerli howa maglumaty bilen birlikde Aýyň ýaşýan wagtyny, beýikligini, azimutyny we asman görnüşini barlamak üçin şäher boýunça gözlegээс ýerli Aý paneline girнэ. Bu maglumatlar amaly soraglara jogap өгнө: аль зүг рүү харах ёстой, Аý gözýetimiň ýokarsynda barmy we şertler görünmegine päsgel berip bilermi? Ýöne bular täze Aýyň görünýändigi barada resmi netijäni aňlatmaýar.
Mysal üçin, London Aý paneli Londonda synlamak üçin şeýle ýerli maglumatlary berýär. Onuň görkezýän geometrik şertlerini uzakdaky başga şäher üçin ulanmaly däl. Synlamak üçin günbatardaky gözýetimi açyk, golaýdaky binalar ýa-da depeler pes asmany ýapmaýan ýer amatlydyr. Gözlemäge başlamazdan öň Günüň doly ýaşmagyna garaşyň we dürbini ýa-da teleskopy hiç haçan Güne tarap gönükdirmäň.
Ýagtylanan görnüşiň näme üçin üýtgeýändigi barada maglumat gerek bolsa, Aý fazalary baradaky gollanmada bu aýlaw düşündirilýär. Täze Aýyň görünendigi baradaky habary ýazga geçireniňizde, duran ýeriňizi, syn eden wagtyňyzy, asman şertlerini we optiki kömek ulanandygyňyzy belläň. Bu maglumatlar suratyň ýeke özünden has manyly gözegçilik ýazgysyny döredýär.
Ahyrynda, şahsy asman synlamagy bilen dini senäni kesgitlemegiň arasyndaky tapawudy saklaň. Täze Aýy görmäge başartmadyk syn diňe şol şertlerde ony görmändigiňizi subut edýär. Ony gördüm öýdýän ýagdaýyňyz hem degişli jemagatyň düzgünlerine laýyklykda barlanmalydyr. Oraza ýa-da baýramyň başlanýan senesi üçin, senenamasyna eýerýän dini ýolbaşçynyň ýa-da jemagatyň yglanyna eýeriň.