Tutulmanyň takmynan 18 ýyldan soň onuň bilen baglanyşykly başga bir hadysasy bolup biler. Bu iki hadysada Günüň, Ýeriň we Aýyň ýerleşişi, Ýer bilen Aýyň arasyndaky aralyk we Ýeriň kölegesiniň ýa-da Aýyň kölegesiniň geometriýasy boýunça geçýän ýoly meňzeş bolup biler. Bu baglanyşyk Saros döwri diýlip atlandyrylýar. Ol birnäçe kämil bolmadyk ritmiň biri-birine tas gabat gelmegi netijesinde ýüze çykýan nagyşyň astronomiýada iň peýdaly mysallarynyň biridir.
Saros takmynan 18 ýyl, 11 gün we 8 sagat dowam edýär. Bu şol bir şäheriň üstünde edil şol bir tutulmanyň gaýtalanjak senesi däldir. Goşmaça sagatlar Ýere görä görünýän geometriýany üýtgedýär, şol bir wagtyň özünde her gaýtalanmada ownuk tapawutlar toplanýar. Her tutulma tükeniksiz gaýtalanýan birmeňzeş hadysalaryň yzygiderliligine däl-de, wagtyň geçmegi bilen üýtgeýän maşgala degişlidir.
Aý tutulmalarynyň katalogynda aýratyn hadysalaryň görnüşleri, kontakt wagtlary, dowamlylygy we ýerleşýän ýeriňizden görünýändigi barada maglumat berilýär. Saros şol ýazgylaryň käbiriniň arasyndaky has çuň baglanyşygy düşündirýär: belli bir deňleşmäniň görnüşiniň näme üçin onlarça ýyldan soň gaýtalanýandygyny.
Üç Aý sagady tas gabat gelmeli
Aý birden köp peýdaly döwür boýunça hereket edýär. Onuň faza döwri ýa-da sinodik aýy ortaça 29.53059 gün dowam edýär. Bu bir täze Aýdan indiki täze Aýa ýa-da bir doly Aýdan indiki doly Aýa çenli aralykdyr. Gün tutulmagy üçin täze Aý, Aý tutulmagy üçin bolsa doly Aý gerek. Şonuň üçin tutulmanyň gaýtalanmagy üçin ilki bilen Aýyň degişli fazasyna dolanmagy zerurdyr.
Ikinji sagat Aýyň ýapgyt orbitasy bilen baglydyr. Onuň orbital tekizligi ekliptika, ýagny Ýeriň Günüň daşyndan aýlanýan tekizligine görä 5.14 gradus ýapgytdyr. Bu iki tekizlik bir çyzyk boýunça kesişýär we Aýyň şol tekizligi kesip geçýän nokatlaryna düwünler diýilýär. Tutulma üçin Aýyň degişli fazada bolmagy bilen birlikde düwüne golaý ýerleşmegi hem zerurdyr. Aýyň belli bir düwünden geçip, ýene şol düwünden geçmegine çenli aralyk drakonik aýy diýlip atlandyrylýar we takmynan 27.21 gün dowam edýär.
Üçünji sagat Aýyň Ýere iň golaý nokady bolan perigä gaýdyp gelmegini ölçýär. Bu anomalistik aý takmynan 27.55 gün dowam edýär. Aralyk Aýyň görünýän ululygyna we orbitasyndaky hereket tizligine täsir edýär, şonuň üçin bu sagadyň gaýtalanmagy meňzeş aýratynlyklary bolan tutulmalaryň döremegine ýardam edýär.
Düwünleriň we perigäniň ugurlary wagtyň geçmegi bilen haýal üýtgeýändigi sebäpli bu aýlaryň dowamlylygy birmeňzeş däldir. Adaty bir aý bu üç sagadyň ählisini täzeden deňleşdirip bilmeýär.
18 ýylyň aňyrsyndaky hasap
Saros 223 sinodik aýyň takmynan 242 drakonik aýa we 239 anomalistik aýa deň gelýändigi sebäpli işleýär. Bu aralykdan soň Aý takmynan şol bir faza, düwüne görä takmynan şol bir ýere we Ýere golaýdan uzaklyga çenli bolan ýolunyň takmynan şol bir bölegine dolanýar.
Ortaça faza döwrüni ulanyp, hasaby şeýle görkezip bolar: 223 × 29.53059 gün = 6,585.32157 gün. Onluk bölegi bolan 0.32157 gün takmynan 7 sagat 43 minuta deňdir. Tanyş bolan «18 ýyl, 11 gün we 8 sagat» diýen tegelek beýanynyň gözbaşy şudur. Kalendar günleriniň galan sany üstünden geçilýän artyk günlere baglylykda üýtgeýär; ol 11 däl-de, takmynan 10 gün bolup biler.
Bu takyk deňlik däl-de, ýakyn gabat gelmedir. Düwünleriň deňleşmesi we aralyk kämil ýagdaýda täzelenmeýär, şonuň üçin tutulma maşgalasy wagtyň geçmegi bilen üýtgeýär. Gabat gelýän tutulma pursatlarynyň arasyndaky hakyky aralyklar hem birneme üýtgeýär, şonuň üçin ortaça Saros dowamlylygyny goşmak hadysanyň kontakt wagtlaryny hasaplamagyň ornuny tutmaýar.
Ýene bir tapawudy ýatda saklamak peýdalydyr: 223 aýlyk san Gün tutulmasyny indiki Gün tutulmasy, ýa-da Aý tutulmasyny indiki Aý tutulmasy bilen baglanyşdyrýar. Ol täze Aý wagtyndaky tutulmany doly Aý wagtyndaky tutulma öwürmeýär. Bu iki görnüşiň aýratyn Saros maşgalalary bar.
Indiki tutulma näme üçin günbatara süýşýär?
Günüň böleginiň goşulmagy geografik taýdan uly netijä getirýär. Indiki Saros aralygy tamamlanýança Ýer aýlanmagyny dowam etdirýär. Takmynan sekiz sagat Ýeriň aýlanmagynyň takmynan üçden birine deň, şonuň üçin tutulma wagtynda Ýere bakýan sebit bir maşgala agzasyndan indiki agzasyna çenli günbatara, takmynan 120 gradus uzynlyga süýşýär.
Gün tutulmasynda bu ýagdaý tanyş maşgalanyň indiki agzasynyň köplenç Ýeriň başga bir böleginden geçýändigini düşündirmäge kömek edýär. Gün bilen Aýyň deňleşmesi öňki hadysanyňka ýakyn meňzeş bolsa-da, syn edýän ýeriňiz kölegäniň astyndaky şol bir nokatda galmaýar. Deňleşmäniň üýtgemegi bilen tutulmanyň geçýän ýoly demirgazyga ýa-da günorta hem süýşýär.
Aý tutulmasynda Ýeriň ýüzünden geçýän dar doly tutulma zolagy ýok. Bu ýerde haýsy ýerlerde her tapgyrda Aýyň gözýetimden ýokary bolýandygy möhümdir. Uzynlyk boýunça süýşme dünýäniň haýsy bölekleriniň hadysany görüp biljekdigini üýtgedýär, ýöne görünýän giň sebitleriň käbiri gabat gelip biler.
Üç Saros aralygy takmynan 54 ýyl we bir aý dowam edýän ekzeligmosy emele getirýär. Olaryň goşmaça sagatlary jemlenip, bir güne tas deň bolýar we günüň wagtyny öňki ýagdaýyna ýakynlaşdyrýar. Bu geografik meňzeşligi artdyrýar, ýöne şonda-da tutulmany doly gaýtalamaýar.
Tutulma maşgalасының өөрийн түүхтэй
Saros цуврал нь эдгээр холбоотой tutulmalary Saros тутамд нэгээр дагаж үүсэх гэр бүл юм. Saros бол давтагдах завсар; цуврал нь үүгээр холбогдсон үйл явдлын гинжин хэлхээ юм. Олон цуврал нэгэн зэрэг үргэлжилж, гишүүд нь tutulma хуанлид ээлжлэн тохиолддог. Тиймээс дараалсан хоёр tutulma заавал нэг гэр бүлийн гишүүд байх албагүй.
Дугуйт зангилааны байршлын багахан зөрүү аажмаар хуримтлагддаг тул цуврал олон зууны турш үргэлжилдэг. Сарны цуврал Сар дэлхийн сүүдрийн гаднах хэсэг болох хагас сүүдэрт арайхийн орсноор эхэлнэ. Дараагийн гишүүд сүүдрээр улам гүн нэвтэрч, хэсэгчилсэн, зарим цувралд бүтэн хиртэлт болж болно. Эцэст нь нэвтрэлт улам гүехэн болж, цуврал дуусна. Бүх гэр бүл бүтэн хиртэлтэд хүрдэггүй.
Хагас сүүдрийн, хэсэгчилсэн болон бүтэн сарны хиртэлтийн ялгаа нь энэ явцын дүр зургийг ойлгоход тусална. Saros энэ үйл явцыг илүү урт хугацаанд харуулдаг: эдгээр ангилал нь хоорондоо холбоогүй үйл явдлын төрлүүд биш, харин гэр бүлийн хөгжлийн өөр өөр үе шатыг илэрхийлж болно.
Нарны цувралууд ч мөн адил хэсэгчилсэн хиртэлтээр эхэлж, төгсдөг бөгөөд тэдгээрийн хооронд төвийн хиртэлтүүд тохиолдож болно. Геометр нь өөрчлөгдөхөд цувралын гишүүд бүтэн, цагираг хэлбэрийн эсвэл холимог хиртэлт болж болно. Гэр бүлийн гишүүдийн төстэй байдал бодит боловч хиртэлтийн төрөл хэвээр үлдэнэ гэсэн баталгаа биш юм.
Эртний ажиглагчид юуг таамаглаж чаддаг байсан бэ?
Вавилоны одон орон судлаачид тойрог замын хөдөлгөөнийг орчин үеийн физикийн үүднээс тайлбарлахаас нэлээд эрт сарны хиртэлтийн давтагдах зүй тогтлыг таньж байжээ. Үе үеийн турш цуглуулсан тэмдэглэлүүд нь олон жилийн зайтай болсон үйл явдлуудыг хооронд нь холбох боломж олгосон. Гол ололт нь хиртэлт бүрийг тусдаа ёр, гэнэтийн зүйл гэж үзэхийн оронд урт дараалалд тодорхой зүй тогтол байгааг олж харсан явдал байв.
Сарны хиртэлт ийм зүй тогтлыг илрүүлэхэд практик давуу талтай байлаа. Энэ үзэгдэл дэлхийн шөнийн талын өргөн хэсгээс харагддаг тул нэг газарт байгаа ажиглагч нарны бүтэн хиртэлтийн нарийн зурвасаас илүү олон удаа гэрчлэх боломжтой. Гэсэн ч цаг агаар, өдрийн гэрэл, эсвэл Сар тэнгэрийн хаяанаас доогуур байх зэрэг нь тухайн газрын тэмдэглэлд завсар үүсгэж болно.
Давтагдах хугацаа нь хиртэлт болох боломжийг зааж чаддаг ч орчин үеийн ажиглагчийн хүсэх бүх мэдээллийг өгдөггүй. Нарны хиртэлтийн орон нутгийн замнал, эсвэл сарны бүтэн хиртэлт эхлэх яг цагийг таамаглахын тулд илүү нарийн геометр хэрэгтэй. Тиймээс Saros-ийн түүхэн ач холбогдол нь төгс нарийвчлалд бус, таталцлын бүрэн онолгүйгээр ажиглалтаас гарган авч болох найдвартай холбоонд оршино.
Хэт их амлалтгүйгээр мөчлөгийг ашиглах нь
Практик харьцуулалт хийхийн тулд каталогоос сарны хиртэлт сонгоод, түүнээс ойролцоогоор 18 жилийн өмнө эсвэл хойно болсон үйл явдлыг хай. Каталог Saros-ийн дугаар өгсөн бол зөвхөн хуанлийн хоорондох зайд найдалгүй, холбоог батлахын тулд тэдгээр дугаарыг ашигла. Хиртэлтийн төрөл, үргэлжлэх хугацааг харьцуул: ойролцоо төстэй байдал нь давтагдсан геометрийг нотлох бол ялгаа нь гэр бүл аажмаар өөрчлөгдөж байгааг харуулна.
18 жилийн дараах яг ижил хуанлийн өдрийг зүгээр л тэмдэглэж болохгүй. Нэмэлт өдрүүд болон нэмэлт цагууд чухал. Яг таг бүтэн сарны цагийг мэдэхийн тулд сарны фазын хуанли-г ашиглаад, дараа нь сүүдэртэй шүргэлцэх цагуудыг мэдэхийн тулд хиртэлтийн каталогийг шалга. Бүтэн сар байх нь шаардлагатай фаз гэдгийг харуулах боловч Сар дэлхийн сүүдэрт орно гэсэн баталгаа биш.
Эцэст нь, хиртэлт болохыг та өөрөө харах боломжтой эсэхээс ялгаж ойлгоорой. Хотын сарны самбарууд сар мандах, жаргах цаг, өндөрлөг, азимутын мэдээллийг өгч, танай газрын тэнгэрийн хаяаны нөхцөлийг шалгахад тусална. Хиртэлт геометрийн хувьд тохиромжтой байрлалтай байж болох ч Сар танай газрын тэнгэрийн хаяанаас доогуур байхад тохиолдох, эсвэл барилгуудын цаана намхан байхад эхэлж болно. Холбоотой үйл явдал яагаад эргэн ирдгийг Saros тайлбарладаг; харин нутгийн цаг болон тэнгэрийн хаяа түүнийг харж чадах эсэхийг шийддэг.