Gök gündizki asmanda Aýy görmek geň bolup biler: Gün dogup duran bolsa, Aý nädip görünýär? Munuň sebäbi Aýyň ýagty saçmagy üçin garaňkylygyň gerek däldigidir. Ol gün şöhlesini serpikdirýär we Gün hem gözýetimiň üstünde wagty Aý hem gözýetimiň üstünde bolup biler. Ony görüp-görmezligiňiz Aýyň ýerleşişine, fazasyna, asmanyň aýdyňlygyna we Aýyň ýagty ýüzüniň töweregindäki asman bilen arasyndaky tapawuda baglydyr.
Iň peýdaly alamat Aý bilen Günüň arasyndaky burçdur. Bu burç aýyň dowamynda üýtgäp, Aýyň görnüşini hem-de günüň haýsy wagty ony görmek üçin amatlydygyny üýtgedýär. Bu geometriýa düşünseňiz, gündizki Aý garaşylmadyk zat bolmagyny bes edip, bilgeşleýin gözläp boljak bir zada öwrüler.
Aý saýlanyp görünmäge ýeterlik derejede ýagty
Aý Gün ýaly ýagtylyk çeşmesi däldir. Gün şöhlesi onuň gaýaly ýüzüni ýagtyldýar, şol ýagtylygyň bir bölegi bolsa Ýere tarap serpikýär. Şol bir wagtyň özünde howa molekulalary gün şöhlesini dürli ugurlara ýaýradýandygy üçin gündizki asman ýagty görünýär. Bu ýaýran ýagtylyk Aýy görýän fonumyzy emele getirýär.
Muny ýagty diwara düşen açyk reňkli bir zat bilen deňeşdirip bolar: ol ýeterlik ýagty bolsa we gyralary aýdyň görünse, ony görmek şonda-da aňsat bolup biler. Aýyň görünýän diskiniň ululygy we Güne ýagty düşýän ýüzi köplenç şeýle tapawudy üpjün edýär, aýratyn-da howa aýdyň we Aý gözýetimden beýikde bolanda. Tüsse ýaly ümür, inçe bulutlar we gözüň gamaşmagy bu tapawudy azaldyp biler; gözýetime golaý Aýa bolsa atmosferanyň has galyň gatlagynyň içinden seredilýär.
Fazasy möhüm, ýöne ýeke-täk şert däl. Inçe orak şekilli Aýyň ýagtylan meýdany güberçek Aýyňkydan kiçi bolany üçin, ony gündizki asmanda saýgarmak kyn bolup biler. Hatda ýagty fazadaky Aý hem gözýetime golaý bolsa ýa-da bulutlar sebäpli solgun görünse, ony görmek kynlaşýar. Tersine, ýarym Aý açyk asmanda belentde bolsa, gündizine aýdyň görünip biler.
Faza Aý bilen Günüň arasyndaky burça bagly
Aýyň fazalary Ýeriň kölegesinden döremeýär. Olar Aýyň Ýeriň daşyndan aýlanmagy we Günüň Aýyň bir ýarysyny ýagtyltmagy sebäpli ýüze çykýar. Ýerden şol ýagty ýarymynyň dürli böleklerini görýäris. Täze Aý diýenimizde, Aý Güne diýen ýaly şol bir ugurda ýerleşýär; dolan Aýda bolsa, Güne diýen ýaly ters ugurda bolýar. Birinji we soňky çärýekde Aý bilen Gün asmanda biri-birinden takmynan 90 gradus uzaklykda görünýär we Aýyň ýarym ýagty diskini görýäris.
Bu burç Aýyň fazasyny gündizine görünmegi bilen baglanyşdyrýar. Aý orak ýa-da güberçek fazada bolanda, ol göni Günüň garşysynda ýerleşmeýär, şonuň üçin gündiziň käbir sagatlarynda gözýetimiň üstünde bolup biler. Birinji çärýekde Aý asmanda Günden gündogar tarapda bolýar; adatça, günortandan soň synlamak üçin amatly bolup, agşama çenli görünýär. Soňky çärýekde ol Günden günbatar tarapda ýerleşýär we köplenç irden görünýär. Görmek üçin amatly wagtyň anyk aralygy senä we ýerleşýän ýeriňize baglydyr.
Bir täze Aýdan indiki täze Aýa çenli doly aýlaw 29.53059 gün dowam edýär. Şol aýlawyň dowamynda Aýyň ýerleşişi üznüksiz üýtgeýär, şonuň üçin faza onuň Gün bilen gatnaşygyny görkezýän alamatdyr, emma belli bir pursatda Aýyň görünjekdigini kepillendirmeýär. Ýagtylan şekilleriň nädip üýtgeýändigi barada giňişleýin düşündiriş üçin Aýyň fazalarynyň nähili döreýändigini okaň.
Birinji we soňky çärýek synlamak üçin amatly
Gündizine Aýy ilkinji gezek gözlemek üçin birinji ýa-da soňky çärýegiň töweregindäki günleri saýlaň. Ýarym ýagty Aýyň şekli giň we aýdyň bolýar, Günden uzaklygy bolsa ony örän inçe orak şekilli Aýa garanda tapmagy aňsatlaşdyrýar. Birinji çärýek köplenç günortandan soň we ir agşam synlamaga amatly; soňky çärýek bolsa irden we günüň birinji ýarymynda synlamaga amatly bolýar. Bular takyk wagt bellemesi däl-de, umumy ýagdaýlardyr: ýerli gözýetim, pasyl we Aýyň ýerleşişi onuň haçan gözýetimden ýokary boljakdygyna täsir edýär.
Güberçek fazalar hem gündizine synlamak üçin amatly bolup biler. Ulalýan güberçek Aý köplenç günortandan soňky asmanda görünýär, kiçelýän güberçek Aý bolsa irden görünip biler. Aýyň has uly böleginiň ýagtylanmagy ony tanamagy aňsatlaşdyryp biler, ýöne ýagtylygy ümürden ýa-da bulutlardan görünjekdigini kepillendirmeýär. Günüň duran ugruna seretmän, asmanyň açyk bölegini gözden geçirmek Aýy tapmaga kömek edip biler.
Orak şekilli Aýy tapmak has kyn. Ulalýan orak şekilli Aý agşam asmanda Güne ýakyn bolýar, kiçelýän orak şekilli Aý bolsa irden Güne ýakyn görünýär. Inçe ýagty egrisi özüne çekiji bolup biler, emma onuň ýagtylan meýdanynyň kiçiligi we Günüň gözüňi gamaşdyrýan şöhlesine ýakynlygy ony tapmagy kynlaşdyrýar. Gün dürbüsinden ýa-da teleskopdan Güne hiç haçan seretmäň we onuň golaýyndaky orak şekilli Aýy gözläniňizde aýratyn seresap boluň.
Dolan Aý näme üçin günortan seýrek görünýär
Dolan Aýda Aý asmanda Günüň garşysynda ýerleşýär. Şonda ol gijäniň köp böleginde gözýetimden ýokary bolýar: Gün ýaşan töweregi dogup, Gün dogan töweregi ýaşýar. Günüň bu başlanýan we tamamlanýan wagtlaryna golaý gündizine görünip biler, emma günortan töweregi, adatça, gözýetimiň aşagynda bolýar. Şonuň üçin dolan Aýyň ýagty görünmegi onuň Günüň ýagtyldýan günortan asmanynda hökman boljakdygyny aňlatmaýar.
Täze Aýda geometriýa munuň tersidir: Aý Günüň ugruna ýakyn ýerleşýär we onuň Ýere tarap ýüzüniň köp bölegi garaňky bolýar. Gündizine gözýetimiň üstünde bolup bilse-de, adatça Günüň güýçli şöhlesinde görünmän galýar. Täze Aýdan soň ýa-da onuň öň ýanynda örän inçe orak şekilli Aý käwagt Gün ýaşanda ýa-da doganda görünip biler, ýöne ony synlamak kyn. Esasy seresap bolmaly zat diňe gündiz däl-de, Aýyň Güne ýakynlygydyr.
Şonuň üçin “Aý gündizine görünýär” diýen söz belli bir fazany aňlatmaýar. Köp fazalarda Aý bilen Gün asmanda bile görünip biler. Faza Aýyň Ýere tarap ýüzüniň näçe böleginiň ýagtylandygyny görkezýär; burç boýunça uzaklyk Günden näçe daşda gözlemelidigimizi görkezýär; ýerli gözýetimiňiz bolsa Aýyň asla ýokarydadygyny ýa-da däldigini kesgitleýär.
Gündizki gözlegiňizi ýerleşýän ýeriňize görä meýilleşdiriň
Aýy gözlemek üçin çaklama däl-de, wagt we ugur saýlamakdan başlaň. Şäherler boýunça Aý maglumat panellerinde ýerleşýän ýeriňizi saýlap, Aýyň häzirki fazasyny we ýagtylan bölegini, dogýan we ýaşýan wagtyny, beýikligini we azimutyny, Ýerden uzaklygyny hem-de ýerli howa maglumatlary bilen asmanyň ýagdaýyny barlap bilersiňiz. Gündizki synlamalarda beýiklik aýratyn peýdalydyr: asmanda has belent Aýy gözýetim golaýyndaky ümürden tapawutlandyrmak köplenç aňsat bolýar. Azimut onuň kompas boýunça ugruny görkezýär we Güne tarap süpürip gözlemän, asmanyň dogry bölegini gözlemäge kömek edýär.
Mysal üçin, birinji çärýegiň töңөрөгүндөгү açyk günortandan soňky wagty saýlaň. Aý gözýetimden ýokarymy we asmanda nirede boljakdygyny ýerli maglumat panelinden barlaň, soňra bolsa Günden daşdaky gök asman böleginde ýarym ýagty diskini gözläň. Ony bada-bat görmeseňiz, Aý has belende galanda ýa-da bulutlar we ümür süýşende täzeden synanyşyň. Başga bir fazany gözlemek üçin Aý fazalarynyň senenamasyny ulanyp, birinji we soňky çärýegiň senelerini tapyň, soňra synlamak üçin ýerli şertleri barlaň.
Belli bir günüň dowamynda gören zadyňyzy kesgitlemäge senä görä gözleg kömek edip biler: doglan gün boýunça Aý guraly saýlanan senedäki Aýyň fazasyny, ýagtylan bölegini we ýaşyny görkezýär. Bu gurallar dürli soraglara jogap berýär, emma bilelikde hakyky asmanda geometriýany barlamagy aňsatlaşdyrýar. Esasy synlama ýönekeýdir: saýlanyp görünmäge ýeterlik ýagtylan we howpsuz gözlemek üçin Günden ýeterlik uzakdaky Aýy gözläň.