Ýeriň Aýynyň ini Ýeriň ininiň takmynan dörtden birine deň. Beýleki planetalary hemralary bilen deňeşdirýänçäňiz, bu adaty ýaly bolup biler: hatda Ýupiteriň we Saturnyň äpet hemralary hem planetalarynyň diametrleriniň diňe ujypsyz bölegini tutýar. Sekiz planetanyň arasynda Ýeriň öz planetasy bilen deňeşdirilende iň uly hemrasy bar.
Bu aýratynlygy iki jähtden anyklamak gerek. Aýymyz mutlak ululygy boýunça iň uly hemra däl, üstesine-de, mergen planetalar hasaba goşulsa, Ýer–Aý jübüti ululyklary iň deň jübüt hem däl. Plutonyň hemrasy Haron proporsional taýdan has uludyr. Şonuň üçin esasy sowal diňe «Aý näçe uly?» däl-de, eýsem «Näme bilen deňeşdirilende uly?» diýen sowaldyr.
Ululyk gatnaşygy bu sowaly peýdaly deňeşdirmä öwürýär. Şeýle hem ol köplenç biri-birine garyşdyrylýan üç düşünjäni aýyl-saýyl etmäge kömek edýär: fiziki ululyk, agyrlyk güýji taýdan ähmiýet we asmandan görünýän ululyk. Gün ulgamynyň interaktiw kartasy planetalaryň häzirki ýerleşişini görkezýär; aşakdaky deňeşdirmeler bolsa şol ulgamyň başga bir aýratynlygyny — planetalaryň we olaryň hemralarynyň ululyklarynyň arasyndaky tapawudy düşündirýär.
Aý Ýeriň ininiň dörtden birinden hem uludyr
Aýyň radiusy 1,737.4 km. Ýeriň ortaça radiusyny takmynan 6,371 km diýip alsak, Aýyň radiusyny Ýeriň radiusyna bölmek bilen takmynan 0.273 alarys. Başgaça aýdylanda, Aýyň diametri Ýeriň diametriniň takmynan 27.3%-ine deň. Radius we diametr üçin gatnaşyk birmeňzeş bolýar, sebäbi iki ölçegi hem iki esse ulaltmak olaryň arasyndaky gatnaşygy üýtgetmeýär.
Ýeriň diametri 30 cm bolan topdugyny göz öňüne getiriň. Şol ölçegde Aýyň diametri takmynan 8.2 cm bolardy: kiçijik monjukdan beter, uly apelsine ýakyn. Bu örän iri hemradyr. Ýöne bu model suratlarda ýygy duş gelýän ýalňyşlygy hem açyp görkezýär. Ýer bilen Aýyň merkezleriniň arasyndaky ortaça 384,400 km uzaklykda, şol iki topuň merkezleriniň arasy takmynan 9.1 metr bolardy. Olary biri-birine golaý görkezýän suratda ululyklaryň özara gatnaşygy saklanyp, aradaky boşluk bolsa ep-esli gysgaldylyp bilner.
Bu jübüti ölçemegiň diňe bir usuly diametr däl. Aýyň massasy Ýeriň massasynyň takmynan segsen birden birine, ýagny takmynan 1.2%-ine deň; 27.3% däl. Göwrüm diametriň kubuna görä ulalýar: ini 0.273 esse bolan jisimiň göwrümi, şekilleri birmeňzeş bolsa, bary-ýogy takmynan 0.020 esse bolýar. Bu 2% töweregidir.
Galan tapawut dykyzlyk bilen düşündirilýär. Ýeriň ortaça dykyzlygy Aýyňkydan ýokary; Ýeriň demire baý uly özeni onuň massasyna ep-esli goşant goşýar. Şonuň üçin hemra planetasynyň ýanynda örän uly görünse-de, agyrlyk güýji taýdan onuň bilen deň derejeli hyzmatdaş bolman biler. Ýer bilen Aýyň goşa planeta meňzeýändigini ara alyp maslahatlaşanyňda diametri we massany aýratynlykda göz öňünde tutmak möhümdir.
Has uly hemralar öz planetalarynyň ýanynda kiçi görünýär
Ýupiteriň Ganimedi Gün ulgamyndaky iň uly hemradyr; onuň diametri takmynan 5,268 km. Saturnyň Titany ikinji ýerde durýar, onuň diametri takmynan 5,149 km. Ikisiniň hem ini Merkuriýiňkiden uly, şeýle hem diametri 3,474.8 km bolan Aýymyzdan ep-esli uludyr. Muňa garamazdan, olaryň hiç biri öz planetasyny kiçi görkezmeýär.
Ortaça diametrleri ulanyp hasaplasak, Ganimediň ini Ýupiteriň ininiň bary-ýogy takmynan 3.8%-ine deň. Titan bolsa Saturnyň ininiň takmynan 4.4%-ine deň. Şonuň üçin Ýeriň 27.3% gatnaşygy bu iki gatnaşykdan alty esse çemesi uludyr. Bu Aýymyz alty esse uly diýmek däl; eýsem onuň öz planetasynyň ýanyndaky proporsional ululygy alty esse çemesi uludyr diýmekdir.
Neptun hem peýdaly deňeşdirme bolýar. Onuň iň uly hemrasy Tritonyň diametri Neptunyň diametriniň takmynan 5.5%-ine deň. Bu Ganimediň ýa-da Titanyňkydan uly gatnaşyk, emma Ýer–Aý gatnaşygyndan henizem has kiçi. Mars bolsa ters tarapa degişli: onuň iki sany kiçi, nätekiz şekilli hemrasy planeta bilen deňeşdirilende örän ujypsyzdyr.
Bu deňeşdirmeler hemralary diametri boýunça sanamak haýsy planetar ulgamyň iň iri hemrasy bar diýen sowala jogap bermeýändigini görkezýär. Aýymyz Gün ulgamynyň hemralarynyň fiziki ululygy boýunça bäşinji ýerde, emma sekiz planetanyň arasynda öz planetasy bilen deňeşdirilende birinji ýerde durýar. Hemralar barada giňişleýin maglumat üçin Gün ulgamynyň hemralary baradaky gollanma serediň; bu ýerde möhüm zat mutlak sanaw bilen ululyk gatnaşygynyň arasyndaky tapawutdyr.
Bu Ýer bilen Aýy goşa planeta edýärmi?
«Goşa planeta» diýen at özüne çekiji, ýöne onuň hemmeler tarapyndan kabul edilen resmi kesgitlemesi ýok. Teklip edilýän ölçegleriň biri iki jisimiň umumy massa merkeziniň nirede ýerleşýändigini sorag edýär. Iki jisim hem barymerkez diýilýän bu nokadyň daşyndan aýlanýar; kiçi jisim düýbünden hereketsiz uly jisimiň daşyndan aýlanmaýar.
Ýer bilen Aý üçin barymerkez Ýeriň içinde ýerleşýär. Onuň ornuny massa gatnaşygynyň kömegi bilen çaklap bolýar. Ýeriň massasy Aýyňkydan takmynan 81 esse uly bolsa, barymerkez Ýer bilen Aýyň merkezleriniň arasyndaky uzaklygyň takmynan segsen ikiden birine deň aralykda, Ýeriň merkezinden daşda ýerleşýär. Ortaça 384,400 km aralygy ulansak, bu takmynan 4,700 km bolýar. Bu Ýeriň takmynan 6,371 km radiusyndan az, ýagny bu ýönekeýleşdirilen hasaplama boýunça nokat Ýeriň üstünden takmynan 1,700 km çuňlukda ýerleşýär.
Indi Pluton bilen Harony deňeşdireliň. Haronyň ini Plutonyň ininiň takmynan ýarysyna deň, massasy bolsa onuň massasynyň takmynan sekizden birine deň. Olaryň barymerkezi Plutonyň daşynda ýerleşýär, şonuň üçin bu jübüt ikili ulgam üçin has aýdyň mysaldyr. Pluton mergen planeta hökmünde toparlara bölünýär, şonuň üçin bu ýagdaý sekiz planetanyň arasynda Ýeriň aýratynlygyny üýtgetmeýär.
Barymerkez ölçegi peýdaly, ýöne ol doly klassifikasiýa düzgüni däldir. Onuň ýerleşýän ýeri massa bilen birlikde aralyga hem bagly: şol iki jisimi has uzaklaşdyrsaňyz, barymerkez her bir merkezden has daşlaşar. Şonuň üçin nokadyň has uly jisimiň daşynda ýerleşmegi öz-özünden hemmeler tarapyndan ykrar edilen «goşa planeta» derejesini kesgitlemeýär. Aýyň diametri bilen deňeşdirilende adatdan daşary uly bolandygyna garamazdan, Ýer–Aý ulgamy adatça planeta we onuň tebigy hemrasy hökmünde kabul edilýär.
Aýyň nähili emele gelendigine degişli bir yşarat
Aýyň ep-esli ululygy onuň gelip çykyşyny düşündirmeli bolan birnäçe häsiýetiniň biridir. Iň giňden goldanylýan düşündiriş äpet çaknyşykdyr: Ýeriň irki taryhynda uly çaknyşyk netijesinde madda orbita çykyp, Aý şol orbitadaky galyndylardan emele gelipdir. Umumy çaklama gowy goldanylýar, emma çaknyşygyň takyk şertleri we ondan soňky ösüş henizem ylmy barlaglaryň mowzugydyr.
Diňe ululyk bu düşündirişi subut etmeýär. Alymlar ulgamyň burç impulsyny, Aýyň demirli özeniniň deňeşdirilende kiçidigini, şeýle hem Ýerdäki we Aýdaky maddalaryň himiki we izotop meňzeşliklerini öwrenýärler. Netijeli düşündiriş diňe bir simulýasiýada uly hemra döretmek bilen çäklenmän, bu gözegçilikleriň ählisini bilelikde düşündirmelidir.
Bu ýagdaý äpet planetalaryň uly, kadaly hemralarynyň emele gelşi baradaky umumy düşündirişden tapawutlanýar: olaryň ösüp barýan planetalaryny gurşap alan gaz we gaty maddalardan ybarat diskleriň içinde emele gelendigi hasap edilýär. Dürli emele geliş şertleri planeta bilen onuň hemralarynyň arasynda dürli ululyk gatnaşyklaryny döredip biler. Her bir planetar ulgamyň beýlekileriň kiçeldilen nusgasy bolmagy hökmany däl.
Emele gelişi soňraky ösüşden hem aýry göz öňünde tutmak gerek. Gelgit täsirleri Ýer–Aý ulgamyny wagtyň geçmegi bilen üýtgetdi, Aý bolsa Ýerden ýylda takmynan 3.8 cm uzaklaşýar. Bu olaryň arasyndaky aralygy üýtgedýär, diametrleriniň gatnaşygyny däl. Şol täsirler olaryň orbital hereketiniň we öz okunyň daşyndan aýlanmagynyň sinhronlaşmagyny hem düşündirmäge kömek edýär; bu barada Aýyň hemişe şol bir tarapyny näme üçin görýändigimiz sahypasynda okap bilersiňiz.
Uly hemra asmanda näme üçin kiçi görünýär?
Aýyň Ýeriň ýanyndaky ululygy Ýerden synlaýan adama görünýän ululygy bilen bir zat däl. Asmandaky görünýän ululyk Aýyň diametriniň size çenli bolan aralyga gatnaşygyna bagly. Onuň 3,474.8 km diametrini we Ýer bilen Aýyň merkezleriniň arasyndaky ortaça 384,400 km aralygy ulansak, burç diametri takmynan 0.52 gradus bolýar. Bu belli bir synlaýyş ýeri üçin takyk çaklama däl-de, peýdaly takmynan hasapdyr.
Şonuň üçin Ýeriň ininiň dörtden birinden hem ulurak hemra asmanda bary-ýogy kiçijik meýdany tutýar. Jisimiň diametri bilen deňeşdirilende, olaryň arasyndaky giňişlik örän uludyr. Aý has uzakda ýerleşse, fiziki taýdan kiçelmezden ýa-da Aý bilen Ýeriň arasyndaky adatdan daşary uly ululyk gatnaşygyny ýitirmezden, göze kiçi görüner.
Bu tapawut Aýyň suratlaryny deňeşdireniňde peýdaly barlag bolup biler. Dürli fokus aralygynda düşürilen, dürli görnüşde gyrkylan ýa-da öň tarapynda dürli zatlar ýerleşdirilen suratlar Aýyň fiziki ululygynyň üýtgändigini subut edip bilmez. Görünýän diametri dogry deňeşdirmek üçin suratlaryň ölçeg masştaby birmeňzeş bolmaly. Şäherler boýunça Aý panellerinde faza we ýagtylanma bilen birlikde aralyk, belentlik we azimut hem görkezilýär; bular gözegçilik ýazgylaryňyza peýdaly kontekst berýär. Kameranyň sazlamalaryny üýtgetmän, aralygy ýazyp alyň — şeýlelikde, Aýyň görünýän ululygynyň üýtgemegini, onuň Ýeriň ýanynda näderejede ulydygy baradaky has düýpli sowal bilen garyşdyrman öwrenip bilersiňiz.