N’weti lowu taleke wu nga va ni mavito yo hambana, naswona mavito lama tolovelekeke swinene hi Xinghezi a hi mavito lama tirhisiwaka hinkwako. N’weti wa Mhisi, N’weti wa Gamboko na N’weti wa Xivungu swi tala ku hlanganisiwa ni swiyimo swa nguva kumbe migingiriko ya swiharhi, kasi N’weti wa Ntshovelo wu ni nhlamuselo yo kongoma swinene leyi fambisanaka ni khalendara. Mitsheketo ya wona yi hlanganisa ku xiyisisa, ndhavuko ni ku hlamuseriwa nakambe hi ku famba ka nkarhi—ku nga ri endlelo rin’we ra ximfumo ro thya N’weti mavito.
Ku hambanisa swilo leswi i swa nkoka, hikuva nhlamuselo leyi tsakisaka a yi tiyisi leswaku hi yona masungulo ya vito. Mavito man’wana ma ni tinhlamuselo to hlayanyana leti ringanyetiweke, naswona vito leri hlanganisiwaka ni vaaki vo karhi kumbe almanaka yo karhi a ri yimeli vanhu hinkwavo lava tshamaka endhawini yoleyo. Loko hi languta mavito lawa tani hi swikombiso swa ndhavuko, ku nga ri swiyenge swa sayense ya tinyeleti, ku hambana ka wona ku twisiseka ku antswa.
N’weti wun’we, mindhavuko yo tala ya ku thya mavito
Swiyimo swa N’weti swi landzela xirhendzevutana lexi tshamaka xi ri karhi xi vuyelela, kambe tin’hweti ta khalendara a ti landzeli xona. N’weti lowu taleke wu vuya endzhaku ka kwalomu ka 29.53059 wa masiku, kutani siku ra wona ri cinca ku suka eka n’hweti yin’wana ku ya eka yin’wana. Hikolaho, xiyimo lexi fanaka xi nga hlamuseriwa hi vito ra nguva, vito ra n’hweti ya khalendara, nkhuvo wa vukhongeri kumbe ndhavuko, kumbe vito ra laha kaya leri fambisanaka ni leswi vanhu va swi vonaka ehandle.
Minxaxamelo ya mavito ya Xinghezi hakanyingi yi hlengeleta mavito lama humaka eka swihlovo swo hambana kutani yi ma veka hi ndlela yo olova, vito rin’we eka n’hweti yin’wana ni yin’wana. Ndlela leyi ya pfuna, kambe yi nga endla leswaku mindhavuko leyi hambaneke yi vonaka onge ya fana swinene ku hundza ndlela leyi yi nga yona. Mavito ma nga hambana hi vaaki, naswona vito rin’we ri nga va ni tinhlamuselo to hambana. Swikombiso swa nguva na swona swi titshege hi ndhawu: swikombiso swa xixika exifundzheni xin’we xa misava swi humelela hi nkarhi wa ximumu eka xifundzha lexi nga eka tlhelo rin’wana.
Xiletelo xa mavito ya n’weti lowu taleke xi xaxameta mavito hi n’hweti eka mindhavuko yo hambana, leyi katsaka ya Vamaki va le Amerika va xikhale, Vatseltiki, Vaxinaha, Vahindu, Vayapani, Vuisilamu, va-Ojibwe na va-Cree. Ku vona maendlelo yo hambana ya ku thya mavito ma ri swin’we swi hi tsundzuxa leswaku nxaxamelo wa mavito ya Xinghezi lowu tolovelekeke i langutelo rin’we ra ndhavuko eka yo tala, a hi khalendara ya N’weti ya misava hinkwaro.
N’weti wa Mhisi: vito ra xixika leri nga ni masungulo lama nga tiyisekangiki
N’weti wa Mhisi wu tala ku tirhisiwa eka n’weti lowu taleke wa Sunguti eka minxaxamelo ya mavito ya Xinghezi. Nhlamuselo ya wona leyi tolovelekeke yi hlanganisa vito leri ni mihloti ya timhisi leti twiwaka hi nkarhi wa xixika. Mhaka leyi ya twala tani hi ntheketo lowu fambisanaka ni nguva: vusiku bya xixika byi leha, naswona timhisi i swiharhi leswi vonakaka swinene eka tindhawu to tala ta le n’walungwini. Kambe nhlamuselo leyi tsakisaka a yi kombisi masungulo yo karhi ya khale lama kongomeke, kumbe ku tiyisisa leswaku vaaki hinkwavo lava tirhisaka vito leri fanaka a va vula mhaka yin’we.
N’weti lowu taleke a wu endli leswaku timhisi ti rila. Ku rila i ndlela ya ku tihlanganisa, naswona mahanyelo ya xiharhi lexi a ma lawuriwi hi xiyimo xa N’weti hi ndlela leyi vito ri nga ha yi ringanyetaka. Vito leri ri twisiseka ku antswa tani hi nhlamuselo ya nguva leyi endliweke hi vanhu—ndlela yo hlanganisa nkarhi lowu tshamelaka ku vuyelela eka khalendara ya N’weti ni mipfumawulo kumbe mitsheketo leyi fambisanaka ni xixika.
Leyi i ndlela yo pfuna yo twisisa mavito ya N’weti hi ku angarhela. Ma nga hi komba leswi vanhu a va swi xiyisisa, swi va chavisa, va swi tlangela kumbe va swi lava ku swi tsundzuka, hambiloko ndlela leyi marito ya khale ma hundzukeke nhlamuselo ya manguva lawa yi nga tsariwanga hi ku hetiseka. Ku teka N’weti wa Mhisi tani hi vito ra ndhavuko ku nga ri xiyenge xa sayense swi hlayisa ku tsakisa ka rona handle ko hundzula switori swa ndhavuko swi va marito ya sayense mayelana ni mahanyelo ya swiharhi.
N’weti wa Gamboko na N’weti wa Xivungu swi fungha ku cinca ka nguva
N’weti wa Gamboko wu tala ku hlanganisiwa na Nyenyankulu, ni ku wa ka gamboko yo tala eka tindhawu tin’wana ta Xifundzha xa N’walungu. Vito leri ri hlamusela leswi languteriwaka hi nguva, a hi vuprofeta: N’weti wa Gamboko wu nga voninga eka vusiku bya timpfula leti nga riki kona ni maxelo yo olova, naswona vito leri a ri vuli leswaku maxelo ma ta va njani edorobeni ro karhi. Ku fana ni mavito man’wana yo tala ya N’weti, ri nyika rungula ro tala loko ri hlamuseriwa hi ku ya hi maxelo ni ndhavuko wa ndhawu leyi masungulo ya rona ma humaka eka yona.
N’weti wa Xivungu wu tala ku hlanganisiwa na Nyenyenyani. Nhlamuselo yin’wana leyi tolovelekeke yi vula leswaku swivungu swa misava swi sungula ku humelela loko misava yi kufumela endzhaku ka ku n’oka ka gamboko; yin’wana yi hlanganisa vito leri ni swikombiso swa ku cinca ka nguva, ku katsa ni ku vuya ka swinyenyana leswi dyaka eka misava leyi pfulekeke. Tinhlamuselo leti ta twala, kambe a ti fanelanga ku nyiketiwa tani hi nhlamuselo yin’we leyi tiyeke ya masungulo ya rito. Vito ri nga kuma tinhlamuselo to hlayanyana loko ri ri karhi ri hlamuseriwa ni ku cinciwa hi ku famba ka nkarhi.
Nxaxamelo lowu sukaka eka gamboko wu ya eka swivungu wu twala tani hi ntheketo wa ndlela leyi xixika xi hungutekaka ha yona kutani ku sungula ximun’wana etindhawini ta le n’walungwini leti nga ni maxelo yo olova. Kambe a hi xikalo xa nguva xa misava hinkwayo. Eka Xifundzha xa Dzonga, Nyenyenyani yi wela hi xixika, naswona minkarhi ya laha kaya, maxelo ni tikhale ndara swi lawula leswaku mavito ya N’weti lama fambisanaka ni nguva ma twala ya nkoka ku fikela kwihi. Hambi endhawini yin’we, vito ri nga yimela mianakanyo ku ri ni ku hlamusela hi ku kongoma swiyimo swa vusiku bya n’weti lowu taleke.
N’weti wa Ntshovelo wu ni nhlamuselo ya khalendara
N’weti wa Ntshovelo wu hambanile ni mavito lama ngopfu-ngopfu tsundzuxaka hi nguva kumbe xiphemu xa ntumbuluko. Hi ku ya hi nhlamuselo ya sayiti leyi, i n’weti lowu taleke lowu nga ekusuhi swinene ni equinox ya Ndzati. Hakanyingi vito leri ri hlamuseriwa hi ku ri hlanganisa ni mintirho ya ntshovelo: hi nkarhi lowu, n’weti lowu taleke wu huma ekusuhi ni ku pela ka dyambu eka madyambu lama landzelanaka, wu endla leswaku ku va ni ku vonakala ka ntumbuluko loku engetelekeke endzhaku ka tiawara ta dyambu. Nkarhi lowu kongomeke ni ndlela leyi ku vonakala loku pfunaka ha yona swi titshege hi ndhawu ni siku, kambe vuxaka bya ku vonakala ka N’weti ni mitirho ya nimadyambu hi byona byi endleke leswaku vito leri ri ya ri tsakisa ku ringana nkarhi wo leha.
N’weti wa Ntshovelo a hi minkarhi yose n’weti lowu taleke wa Ndzati hi woxe. Loko n’weti wun’wana lowu taleke wu ri ekusuhi swinene ni equinox ya Ndzati, hi wona wu kumaka vito leri hi ku ya hi nhlamuselo leyi. Nakambe vito leri a ri vuli leswaku mavele yo karhi ma lunghekele ku tshoveriwa hinkwako. Ri hlanganisa xiendlakalo xa tinyeleti ni nkarhi wa nguva eka khalendara, kasi nhlamuselo ya ntshovelo hi tlhelo ra mitirho ya vanhu yi hambana hi xifundzha ni ndhavuko wa vurimi.
Khalendara ya swiyimo swa N’weti yi nyika minkarhi leyi kongomeke ya n’weti lowuntshwa, wa kotara yo sungula, lowu taleke ni wa kotara yo hetelela n’hweti yin’wana ni yin’wana. Ku hlanganisa minkarhi leyi ni swiyimo swa laha kaya swi pfuna ku hlamusela leswaku ha yini n’weti lowu taleke lowu thyiweke vito wu nga voniwaka hi masiku yo hambana eka tikhale ndara ta laha kaya, ni leswaku ha yini vito rolero ri nga ku byeli hi roxe nkarhi lowu N’weti wu humaka ha wona laha u tshamaka kona.
Tirhisa mavito tani hi swikombiso, ku nga ri vuprofeta bya ku xiyisisa
Vito ri nga ku pfuna ku tsundzuka nkarhi wo languta ehenhla, kambe a ri nge ku byeli loko N’weti wu ta va ehenhla ka layini ya le tlhelo ka misava, leswaku wu ta vonaka wu ri ehenhla ku fikela kwihi, kumbe loko mapapa ma ta wu fihla. Swilo leswi swi titshege hi siku ni ndhawu. Eka siku ro karhi ra ku velekiwa kumbe siku ra khale, xitirhisiwa xo lava n’weti wa siku ra ku velekiwa xi komba xiyimo xa N’weti, ku vonakala ka wona ni vukhale bya wona hi masiku lama sukaka eka 1900 ku ya eka 2100. Eka vuxokoxoko bya xibakabaka xa laha u nga kona, dashboard ya N’weti ya le London yi komba xiyimo xa sweswi ni ku vonakala ka N’weti, ku huma ni ku pela ka wona, altitude na azimuth, mpfhuka, ni xivono xa xibakabaka lexi katsaka maxelo ya laha kaya.
Vapfoti na mindyangu va nga tirhisa vito ra ndhavuko tani hi nhlokomhaka ya vusiku byo xiyisisa, kutani va kambela swiyimo swa xibakabaka swa laha kaya ematshan’weni yo tshemba vito ntsena. Siku ni nkarhi wa ku huma ka n’weti lowu taleke swi nga wela eka masiku yo hambana ya khalendara ya laha kaya hi ku ya hi ndhawu ya nkarhi, naswona N’weti lowu vangamaka wu nga endla leswaku tinyeleti leti vonakalaka hi ku tsana ti nga ha vonaki kahle hambi loko xibakabaka xi pfulekile. Vito ri tisa ntsheketo wa vanhu; khalendara ni xivono xa le ndhawini ya wena swi tisa vuxokoxoko byo pfuna.
Ku hlanganisiwa ka ntsheketo, ndhawu ni ku xiyisisa hi kona ku endleke leswaku mavito ya n’weti lowu taleke ma ya ma pfuna hambiloko masungulo ya wona ma kanetiwa. N’weti wa Mhisi, Gamboko na Xivungu swi hlamusela swilo leswi vanhu va swi hlanganiseke ni minkarhi ya nguva leyi tshamelaka ku vuyelela. N’weti wa Ntshovelo wu tlhela wu komba vuxaka byo karhi bya n’weti lowu taleke ni equinox ya Ndzati. A ku na vito leri cincaka ndlela leyi N’weti wu rhendzelekaka ha yona, kambe rin’wana ni rin’wana ri nyika ndlela yo hlanganisa xirhendzevutana xa le tilweni lexi vhumbhekaka ni tindlela to hambana leti vanhu va hanyaka ha tona hi lembe.