N’weti wa xikhotso wo lala lowu vonakaka ehansi exibakabakeni xa nimadyambu wu nga fungha ku cinca lokukulu eka khalendara ya Vuisilamu: ku sungula ka Ramadan, ku fika ka Eid al-Fitr, kumbe ku sungula ka n’hweti yin’wana ya n’weti. Kambe n’weti wa xikhotso a hi xitempe xa le tilweni xa siku lexi munhu un’wana ni un’wana eMisaveni a nga xi hlayaka hi nkarhi wun’we. Ku vonaka ka wona swi titshege hi ndhawu leyi N’weti wu nga eka yona, ndhawu ya loyi a wu langutaka, xiyimo xa moya ni milawu leyi landzeliwaka hi vaaki.
Khalendara ya Vuisilamu, leyi nakambe yi vitaniwaka khalendara ya Hijri, yi ni tin’hweti ta n’weti ta 12. Ku hambana ni tikhаlendara leti hlayisaka tin’hweti ti fambisana ni tinguva ta lembe, yona a yi engeteli n’hweti yin’wana nkarhi na nkarhi leswaku yi fambisana ni lembe ra dyambu. Hivyo, mianakanyo yimbirhi yo hambana yi lawula masiku ya yona: n’weti wa xikhotso wu pfuneta ku sungula n’hweti, kasi lembe ra n’weti leri komisiweke ri fambisa tin’hweti leti hi tinguva ta lembe. Sayense ya tinyeleti yi hlamusela mpfumawulo lowu nga ehansi ka leswi, kambe mikhuva ya vukhongeri ni ya mafambiselo hi yona yi hundzulaka mpfumawulo wolowo wu va khalendara.
N’weti lowuntshwa a hi n’weti wa xikhotso wo sungula ku vonaka
Eka sayense ya tinyeleti, n’weti lowuntshwa i nkarhi lowu N’weti ni Dyambu swi nga eka ndhawu yin’we ya longitude ya ecliptic loko swi langutiwa eMisaveni. Hi nkarhi wa ku hlangana loku, xiphemu xa N’weti lexi voningisiwaka hi Dyambu xi languta ngopfu ekule na hina. Nakambe N’weti wu vonaka wu ri ekusuhi ni Dyambu exibakabakeni, leswi endleka leswaku makumu ya wona yo lala lama voningisiwaka ma tika swinene kumbe swi nga koteki ku ma vona.
N’weti wa xikhotso lowu tirhisiwaka ku sungula n’hweti ya Vuisilamu i xiendlakalo xin’wana: N’weti lowuntshwa lowu engetelekaka ku vonakala wu sungula ku vonaka endzhaku ka ku hlangana, hakanyingi wu lavisisiwa evupela-dyambu endzhaku ka ku pela ka Dyambu. N’weti lowu wa xikhotso hi ntolovelo wu vitaniwa hilal. Ku hlangana ka N’weti ni Dyambu i nkarhi lowu hlayelekaka lowu fanaka ematikweni ya misava; ku vonaka ka n’weti wa xikhotso i xiyimo xa ku wu languta endhawini yo karhi lexi humelelaka endzhaku ka nkarhi.
Ku hambana loku i ka nkoka loko u hlaya khalendara ya swiyimo swa N’weti leyi kombisaka minkarhi leyi kongomeke ya n’weti lowuntshwa. Nkarhi wa n’weti lowuntshwa lowu kombisiweke a wu vuli leswaku n’weti wa xikhotso wu ta vonaka madyambu wolawo, naswona hi woxe a wu vuli leswaku siku ro sungula ra n’hweti ya vukhongeri ri fikile. Xiringaniso xa nkarhi wa le xihundleni ka n’weti lowuntshwa wun’wana ni wun’wana wa swa tinyeleti i masiku ya 29.53059. Tin’hweti ta khalendara ti fanele ti va ni masiku lama heleleke, kutani tin’hweti ta Vuisilamu ti ni masiku ya 29 kumbe 30, ku nga ri masiku lama nga helelangiki.
Leswi endleka leswaku tin’weti letintshwa ta xikhotso ti tika ku ti vona
Nkarhi lowu hundzeke ku sukela loko N’weti wu hlangane ni Dyambu, lowu hakanyingi wu vitaniwaka vukhale bya N’weti, wu hlamusela ntsena xiphemu xa ku vonaka ka wona. Loko N’weti wu ya evuxeni loko wu pimanisiwa ni Dyambu, xiphemu xa wona lexi voningiweke hi Dyambu xa kula naswona mpfhuka lowu vonakaka wu ri kona eka Dyambu wa engeteleka. Kambe loyi a wu langutaka u fanele a tlhela a vona n’weti wolowo wa xikhotso wu ri ehenhla swinene ka xiphemu xa le henhla xa vuwevu loko mpfhuka wa nimadyambu wu ri karhi wu dzwihala.
Kona ndlela leyi ndlela ya N’weti yi voyameke ha yona loko yi pimanisiwa ni vuwevu swi endla ku hambana lokukulu. Nkarhi wun’wana n’weti wa xikhotso wu nga va ehenhla swinene ka ndhawu leyi Dyambu ri pelaka eka yona, kambe hi nkarhi wun’wana wu nga va ekusuhi ni vuwevu. Vukulu bya latitude ni nguva ya lembe swi cinca geometry leyi. Hivyo, tin’weti timbirhi ta xikhotso leti fanaka hi vukhale ti nga endla leswaku ku ti vona swi hambana swinene hi ku tika, hambi ku nga si nghenelela mapapa.
Nakambe ku ni mphikizano wa ku dzwihala ka madyambu ni ku pela ka N’weti. Endzhaku ka ku pela ka Dyambu, tilo ri nga ha va ri voningile ngopfu; endzhaku ka nkarhi, n’weti wa xikhotso wu nga va wu nghene emoyeni lowu nga vonakiki kahle kumbe wu pelile. Nkarhi lowu nga kona ku suka loko Dyambu ri pela ku ya loko N’weti wu pela wu pfuna, kambe a wu tiyisisi leswaku n’weti wu ta vonaka. Ntshuri, ndzhongho, mapapa yo lala, ku basa ka moya ni ntokoto wa loyi a langutaka, swi ni nkucetelo. A ku na mpimo wun’we wa vukhale bya N’weti lowu tiyisekisaka leswaku munhu u ta vona n’weti wa xikhotso hi mahlo ntsena kun’wana ni kun’wana.
Ku sungula ka siku nimadyambu ni masiku yo hambana ya ku sungula
Eka minkhuvo ya vukhongeri, siku ra Vuisilamu ri sungula loko Dyambu ri pela, ku nga ri ni vusiku bya le xikan’we-kan’we. Hivyo, madyambu lama pfulaka siku ro sungula ra Ramadan ma ta rhanga ku xa ka siku leri ku titsona swakudya ku endliwaka ku sukela nimixo ku ya loko Dyambu ri pela. Hilaha ku fanaka, xitiviso lexi endliwaka endzhaku ka ku languta n’weti wa xikhotso nimadyambu xi khumba siku leri se ri sunguleke hi ku landza ku hlayela loku sungulaka loko Dyambu ri pela, hambiloko khalendara ya vanhu yi nga cinci siku ku fikela ninhlikanhi.
Hi mukhuva wa ku languta lowu landzeleriwaka ngopfu, vanhu va lavisisa n’weti lowuntshwa wa xikhotso endzhaku ka ku pela ka Dyambu hi siku ra vu-29 ra n’hweti leyi helaka. Loko ku voniwa loku amukeriwaka ku tiyisisa leswaku n’hweti leyintshwa yi sungurile, yi sungula madyambu wolawo. Loko wu nga voniwi, n’hweti leyi helaka yi hetisiwa yi ri ni masiku ya 30. Swilaveko leswi kongomeke swo amukela vumbhoni ni ku tirhisa nawu lowu swa hambana hi ku ya hi valawuri.
Migingiriko ya vanhu yi nga ha hambana hi ndhawu leyi ku voniwa ka yona ku faneleke ku hlayiwa. Van’wana va tirhisa ku voniwa ka laha va tshamaka kona kumbe ka xifundzha; van’wana va amukela ku voniwa ka le kule hi ku landza milawu leyi va yi tirhisaka. Va nga tlhela va hambana hi ku tirhisa switirhisiwa swo kurisa leswi voniwaka kumbe hi nkoka wa swibalo. Hivyo, masiku yo hambana ya ku sungula a ma vuli leswaku munhu un’wana u hlayele N’weti hi ndlela leyi hoxeke. Mintlawa leyi yi nga ha va yi tirhisa swipimelo swo hambana eka swiyimo swo hambana swa ku languta.
Leswi endleka leswaku Ramadan yi famba-famba hi tinguva ta lembe
Ku cinca loku fambisanaka ni tinguva ta lembe ku huma hi ku kongoma eka ndlela leyi khalendara yi hlayiwaka ha yona. Loko ku tirhisiwa xirhendzevutana xa n’weti xa xiringaniso, 12 × 29.53059 yi nyika 354.36708 days. Lembe ra khalendara ya Vuisilamu ra xiviri ri ni masiku ya 354 kumbe 355 lama heleleke, ku ya hi ku landzelelana ka tin’hweti ni ndlela ya khalendara leyi tirhisiwaka. Ku nga khathariseki ndlela yihi, ma koma ku hundza lembe ra dyambu, leri nga kwalomu ka 365¼ wa masiku.
Ku hambana loku i masiku ya kwalomu ka 11 eka lembe ra dyambu. Hivyo, hi ntolovelo Ramadan yi sungula kwalomu ka masiku ya 10 kumbe 11 emahlweni eka khalendara ya Gregory loko yi humelela nakambe lembe leri landzelaka. Ku ringana kwalomu ka 33 wa malembe ya dyambu, yi hundza eka xirhendzevutana hinkwaxo xa tinguva ta lembe. Ku cinca loku ku nonoka, a ku humeleli hi ku hatlisa: Ramadan leyi munhu a yi tokoteke hi ximumu yi landzeriwa hi yin’wana leyi sungulaka emasikwini lama nga emahlweni nyana eka khalendara ya dyambu.
Xivangelo i ku pfumaleka ka ku lulamisa tinguva ta lembe hi ku engetela n’hweti. Tikhаlendara ta dyambu ni n’weti ti engetela n’hweti yin’wana eka malembe lama hlawuriweke leswaku ti hlayisa tin’hweti ta tona ti ri ekusuhi ni tinguva to karhi; khalendara ya vukhongeri ya Vuisilamu a yi endli tano. Tin’hweti ta yona ti hambeta ti fambisana ni N’weti.
Leswi swi ni vuyelo eka tindhawu to hambana ta misava. Loko Ramadan yi va hi ximumu eXiphen’weni xa N’walungu, yi va hi xixika eXiphen’weni xa Dzonga. Hivyo, n’hweti leyi nga ni vito rin’we yi nga katsa masiku yo leha ya ku titsona swakudya eka ndhawu yin’wana ni yo koma eka yin’wana. N’hweti ya n’weti yi ni ndhawu leyi nga cinciki eka ku landzelelana ka khalendara, ku nga ri nguva ya lembe leyi nga cinciki.
Tikhаlendara ta ku vona n’weti wa xikhotso ni tikhаlendara leti hlayeriwaka
Xiga lexi nge “khalendara ya Vuisilamu” xi nga vula tindlela to hlayanyana to veka masiku eka xivumbeko lexi fanaka xa tin’hweti ta 12. Maendlelo ya ku languta ma titshege hi ku voniwa ka n’weti wa xikhotso loku amukeriwaka. Maendlelo man’wana ma tirhisa swibalo swa sayense ya tinyeleti, minkarhi yin’wana ku vhumbha loko n’weti wa xikhotso wu fanele ku vonaka, kasi minkarhi yin’wana ku tirhisa nawu lowu vekiwaka lowu katsaka ku hlangana ka N’weti ni Dyambu, ku pela ka Dyambu kumbe ku pela ka N’weti. Tindlela leti a ti fani hinkwato.
Khalendara ya Vuisilamu ya tafula yi tirhisa ndlela yin’wana: yi tirhisa xivumbeko xa swibalo xa masiku ya tin’hweti ni masiku yo engetela emalembeni, ematshan’weni yo endla xiboho xa n’hweti yin’wana ni yin’wana hi ku languta hi vuntshwa. Tikhаlendara teto ta pfuna eku hundzuluxeni ka masiku ni le ka ndzavisiso wa matimu, kambe siku leri hundzuluxiweke a ri va siku leri vaaki vo karhi va ri xiyeke hi ku kongoma. Matsalwa ya matimu na wona ma nga va ni ku kanakana hi ndhawu kumbe mukhuva lowu tirhisiweke.
A swi bohi ku teka swibalo ni ku languta swi ri swilo leswi lwisanaka. Swibalo swa sayense ya tinyeleti swi nga komba laha N’weti wu faneleke ku va kona naswona swi pfuna ku kambisisa xiviko xa ku voniwa ka wona. Xivutiso xa vukhongeri i vumbhoni byihi byo ringanela leswaku mulawuri a byi amukela leswaku a sungula n’hweti.
Hi mhaka yoleyo, siku ra Hijri leri kombisiwaka eka app ya khalendara, mepe lowu vhumbhaka ku vonaka ka n’weti wa xikhotso ni xitiviso xa vaaki swi hlamula swivutiso leswi fambelanaka kambe swi hambaneke. Loko u nga si swi pimanisa, kumisisa loko xin’wana ni xin’wana xi yimela ku hundzuluxela ka swibalo, mpimo wa sayense ya tinyeleti kumbe ku voniwa loku amukeriweke.
Ndlela yo tilulamisela ku languta n’weti wa xikhotso handle ko vula swo tala ku tlurisa
Sungula hi ndhawu leyi u nga ta languta u ri eka yona ematshan’weni ya xifaniso xo angarhela xa xiyimo xa n’weti. Tirhisa ku lavisisa doroba leswaku u kuma dashboard ya N’weti ya laha u nga kona ku kambela nkarhi wa ku pela ka N’weti, ku tlakuka ka wona, azimuth ni xivono xa le tilweni swin’we ni maxelo ya laha u nga kona. Swilo leswi swi pfuna ku hlamula swivutiso leswi tirhaka: u fanele ku languta u kongome kwihi, xana N’weti wu le henhla ka vuwevu, naswona xana xiyimo xa moya xi nga wu sivela? A swi vuli xiboho xa ximfumo xa leswaku n’weti wa xikhotso wu ta vonaka.
Hi ku ringanisela, dashboard ya N’weti ya London yi nyika vuxokoxoko byebyo bya ku languta N’weti wa laha eLondon. Geometry ya kona a yi fanelanga ku tekiwa yi tirha ni le dorobeni leri nga ekule. Ndhawu leyinene yo languta yi ni vuwevu bya le vupela-dyambu byo vonaka kahle, laha miako kumbe swintshabyana swi nga siveliki xivono xa le hansi. Yimela ku fikela Dyambu ri pelile hi ku helela u nga si sungula ku lavisisa, naswona u nga tshuki u kombetela swiponono swa mimpatswa kumbe thelesikopo eka Dyambu.
Loko u lava ku tiva leswaku xivumbeko lexi voningisiwaka xi cinca yini, nkongomiso wa swiyimo swa N’weti wu hlamusela xirhendzevutana lexi. Loko u endla xiviko xa ku vona n’weti wa xikhotso, tsala ndhawu ya wena, nkarhi wa ku wu languta, xiyimo xa tilo ni leswaku u tirhise switirhisiwa swo kurisa leswi voniwaka. Vuxokoxoko byebyo byi endla leswaku ku languta koloko ku va ni nkoka ku tlurisa xifaniso lexi nga riki na vuxokoxoko.
Eku heteleleni, hambanisa ku languta tilo hi wena n’wini ni ku endla xiboho xa siku ra vukhongeri. Loko u tsandzeka ku wu vona, swi tiyisisa ntsena leswaku a wu vonanga n’weti wa xikhotso eka swiyimo swoleswo. Loko u ehleketa leswaku u wu vonile, ku vonakala koloko ka ha fanele ku kambisisiwa hi ku landza maendlelo ya vaaki lava khumbekaka. Loko u lava ku tiva siku ro sungula ra ku titsona swakudya kumbe ra nkhuvo, landzela xitiviso xa mulawuri kumbe vaaki lava khalendara ya vona u yi landzelaka.