Ku vona N’weti exibakabakeni xa wasi xa nkarhi wa n’hlikanhi swi nga vonaka swi ri leswi kanetanaka: dyambu ri phasile, kutani ha yini N’weti na wona wu vonaka? Nhlamulo hi leswaku N’weti a wu lavi munyama leswaku wu voninga. Wu tlherisa ku vonakala ka dyambu, naswona wu nga va ehenhla ka layini ya xivono xa wena loko dyambu na rona ri ri ehenhla ka yona. Ku ri vonaka ka wena swi titshege hi ndhawu leyi N’weti wu nga eka yona, xiyimo xa wona, ku basa ka tilo ni ku hambana ka ku vonakala ka vuandlalo bya N’weti ni tilo leri wu rhendzeleke.
Xikombiso lexi pfunaka ngopfu i yinhla leyi nga kona exikarhi ka N’weti ni dyambu. Yinhla leyi ya cinca loko n’weti wu ri karhi wu famba, yi cinca ni ndlela leyi N’weti wu langutekaka ha yona ni nkarhi wa siku lowu wu faneleke ku voniwa kahle. Loko u twisisa ndlela leyi swilo leswi swi fambisanaka ha yona, ku vona N’weti ninhlikanhi a swi nge he ku hlamarisi, naswona u ta kota ku wu lava hi xikongomelo.
N’weti wu voninga hi ku ringana leswaku wu vonaka
N’weti a hi xihlovo xa ku vonakala ku fana ni dyambu. Ku vonakala ka dyambu ku voninga vuandlalo bya wona bya maribye, naswona ku vonakala kun’wana ka kona ku tlhelela eMisaveni. Hi nkarhi wolowo, tilo ra nhlikanhi ri vonaka ri vangama hikuva timolekhuli ta moya ti hangalasa ku vonakala ka dyambu hi matlhelo yo tala. Ku vonakala loku hangalasiweke ku endla ndhawu ya le ndzhaku leyi hi vonaka N’weti eka yona.
Xifaniso lexi pfunaka i xa xilo xa muhlovo wo vonikela lexi nga ehenhla ka khumbi leri vangamaka: xa ha kota ku vonaka hi ku olova loko xi voninga hi ku ringana naswona xi ri ni makumu lama vonakaka kahle. Disko leyikulu ya N’weti leyi vonakaka ni vuandlalo bya yona byo voningeriwa hi dyambu hakanyingi swi endla leswaku wu hambana ni tilo, ngopfu-ngopfu loko moya wu basile naswona N’weti wu ri ehenhla ka layini ya xivono. Mberha, mapapa yo lala ni ku vonakala loku vangamaka swi nga hunguta ku hambana loku, kasi N’weti lowu nga ehansi wu voniwa hi ku hundza eka moya wo tiya swinene.
Xiyimo xa N’weti i xa nkoka, kambe a hi xona ntsena lexi khumbekaka. N’weti wa xivumbeko xa sekesi ro lala wu ni ndhawu leyitsongo leyi voningeriwaka ku pimanisa ni N’weti lowu teleke, kutani swi nga tika ku wu vona exibakabakeni xa nhlikanhi. Hambi ku ri xiyimo lexi voningaka swinene xi nga tika ku voniwa loko xi ri ekusuhi ni layini ya xivono kumbe xi pfumaleka hi mapapa. Hi hala tlhelo, N’weti wa hafu wu nga vonaka kahle ninhlikanhi loko wu ri ehenhla exibakabakeni lexi tengeke.
Xiyimo i yinhla leyi nga kona exikarhi ka N’weti ni dyambu
Mavumbelo ya N’weti a ma vangiwi hi ndzhuti wa Misava. Ma vangiwa hi ku rhendzeleka ka N’weti eMisaveni loko dyambu ri voninga hafu yin’we ya N’weti. Loko hi ri eMisaveni, hi vona swiphemu swo hambana-hambana swa hafu yoleyo leyi voningeriwaka hi dyambu. N’weti lontshwa wu va kwalomu ka tlhelo leri dyambu ri nga eka rona, kasi N’weti lowu heleleke wu va kwalomu ka tlhelo leri hambaneke na rona. Loko wu ri eka kotara yo sungula ni ya makumu, N’weti ni dyambu swi vonaka swi hambanile hi kwalomu ka 90 degrees exibakabakeni, kutani hi vona disko leri voningeriweke hi hafu.
Yinhla leyi yi hlanganisa xiyimo xa N’weti ni ku vonaka ka wona ninhlikanhi. Loko N’weti wu ri xivumbeko xa sekesi kumbe wu tele, a wu langutani hi ku kongoma ni dyambu, kutani wu nga va ehenhla ka layini ya xivono hi nkarhi wa tiawara tin’wana ta nhlikanhi. Eka kotara yo sungula, N’weti wu va evuxeni bya dyambu exibakabakeni; hakanyingi i lowu faneleke ku langutiwa nimadyambu naswona wu sala wu vonaka ku ya fika nimadyambu. Eka kotara ya makumu, wu va evupeladyambu bya dyambu naswona hakanyingi wu vonaka nimixo. Nkarhi lowu wu vonakaka ha wona wu titshege hi siku ni ndhawu ya wena.
Xiyenge hinkwaxo ku suka eka N’weti lontshwa ku ya eka lowu landzelaka xi teka 29.53059 days. Eka nkarhi wolowo, ndhawu ya N’weti yi tshamela ku cinca, kutani xiyimo xa wona xi ku komba vuxaka bya wona ni dyambu, kambe a xi tiyisisi leswaku wu ta va wu vonaka hi nkarhi wo karhi. Leswaku u kuma nhlamuselo leyi heleleke ya swivumbeko leswi voningeriwaka leswi cincaka, vona ndlela leyi mavumbelo ya N’weti ma tirhaka ha yona.
Kotara yo sungula ni ya makumu i minkarhi leyinene yo wu lava
Loko u sungula ku lava N’weti ninhlikanhi, ringeta masiku lama nga ekusuhi ni kotara yo sungula kumbe ya makumu. N’weti lowu voningeriweke hi hafu wu ni xivumbeko lexikulu, lexi vonakaka kahle, naswona ku hambana ka wona ni dyambu swi endla leswaku swi olova ku wu kuma ku pimanisa ni sekesi ro lala swinene. Kotara yo sungula hi ntolovelo yi antswa ku wu vona nimadyambu ni nimadyambu swinene; kotara ya makumu yona yi antswa nimixo ni nimixo swinene. Leyi i mikhuva, a hi minkarhi leyi tiyeke ya le wachi: layini ya xivono ya ndhawu, nguva ni ndhawu ya N’weti swi khumba nkarhi lowu wu nga ehenhla ka mbhovo wa tilo.
Swiyimo swa N’weti lowu teleke na swona swi nga va minkarhi leyinene yo wu lava ninhlikanhi. N’weti lowu yaka wu tele hakanyingi wu va wu ri exibakabakeni xa nimadyambu, kasi N’weti lowu yaka wu hunguteka wu nga vonaka nimixo. Disko leri voningeriweke swinene ri nga olovisa ku wu tiva, kambe ku voninga ka wona a swi tiyisisi leswaku wu ta vonaka loko ku ri ni mberha kumbe mapapa. Ku languta ekule ni tlhelo leri dyambu ri nga eka rona ni ku kambisisa xiphemu xa tilo lexi tengeke swi nga ku pfuna ku wu kuma.
Swisekesi swi tika ku swi vona swinene. Sekesi leri yaka ri kula ri va ekusuhi ni dyambu exibakabakeni xa nimadyambu, kasi leri yaka ri hela ri va ekusuhi na rona nimixo. Ku khotama ko lala loku voningeriweke ku nga hlamarisa, kambe ndhawu ya kona leyitsongo leyi voningeriweke ni ku va ekusuhi ni ku phatsima ka dyambu swi endla leswaku swi tika ku ri vona. U nga tshuki u languta dyambu hi swikandziyo swa mavoko kumbe teleskopu, naswona tivoneli ngopfu loko u lava sekesi leri nga ekusuhi na rona.
Ha yini N’weti lowu heleleke wu nga tali ku vonaka ninhlikanhi
Loko N’weti wu helele, wu va eka tlhelo leri hambaneke ni dyambu exibakabakeni. Xiyimo lexi xi endla leswaku wu va ehenhla ka layini ya xivono nkarhi wo tala wa vusiku, laha wu humaka kwalomu ka nkarhi lowu dyambu ri pela naswona wu nghenaka kwalomu ka nkarhi lowu dyambu ri xa. Wu nga vonaka ninhlikanhi ku nga si pela kumbe endzhaku ka loko ri xa, kambe hi ntolovelo wu va wu ri ehansi ka layini ya xivono kwalomu ka nhlikanhi. Kutani ku vonakala ka N’weti lowu heleleke a swi vuli leswaku wu ta va wu ri kona exibakabakeni xa nimadyambu lexi voningeriwaka hi dyambu.
Eka N’weti lontshwa, xiyimo xa kona xi le tlhelo leri hambaneke: N’weti wu va ekusuhi ni tlhelo leri dyambu ri nga eka rona, naswona tlhelo ra wona leri hi ri vonaka a ri voningeriwanga ngopfu loko hi ri laha hi nga kona. Hi ntolovelo a wu vonaki hi mhaka ya ku phatsima ka dyambu, hambiloko wu nga va wu ri ehenhla ka layini ya xivono ninhlikanhi. Sekesi ro lala swinene endzhaku ka N’weti lontshwa kumbe loko wu nga si va lontshwa ri nga vonaka minkarhi yin’wana loko dyambu ri pela kumbe ri xa, kambe ku ri vona swi lava matshalatshala. Ku va ekusuhi ni dyambu, ku nga ri nhlikanhi ntsena, hi kona ku faneleke ku ku endla u tivonela.
Hi yona mhaka leyi marito lama nge “N’weti wu kona ninhlikanhi” ma nga vuliki leswaku ku vuriwa xiyimo xin’we ntsena xa N’weti. Swiyimo swo tala swi nga va exibakabakeni swin’we ni dyambu. Xiyimo xi ku komba leswaku i xiphemu xihi xa tlhelo leri hi ri vonaka lexi voningeriweke; ku hambana ka kona hi yinhla ku ku komba leswaku u fanele ku lavela ekule ku fikela kwihi ni dyambu; kasi layini ya xivono ya ndhawu ya wena yi lawula loko N’weti wu ri ehenhla ka yona kumbe e-e.
Tirhisa ndhawu ya wena ku pulana ku lava N’weti ninhlikanhi
Ndlela leyi tirhaka yo lava N’weti yi sungula hi ku hlawula nkarhi ni tlhelo leri u nga ta languta eka rona, ku nga ri ku bvumba ntsena. Tideshibhodi ta N’weti ta miti ti ku pfumelela ku hlawula ndhawu ni ku kambela xiyimo xa N’weti xa sweswi ni mpimo wa ku voningeriwa ka wona, minkarhi ya ku huma ni ku pela ka wona, ku tlakuka ni azimuth, mpfhuka, ni xivono xa tilo ku ya hi maxelo ya ndhawu. Loko u ri karhi u wu languta ninhlikanhi, ku tlakuka ka wona i mhaka ya nkoka swinene: N’weti lowu tlakukeke exibakabakeni hakanyingi swi olova ku wu hambanisa ni mberha leyi nga ekusuhi ni layini ya xivono. Azimuth yi komba tlhelo ra khompasu leri wu nga eka rona, yi ku pfuna ku lava eka xiphemu lexi faneleke xa tilo handle ko kongomisa matihlo ya wena eka dyambu.
Leswaku u pulana hi ndlela leyi kongomeke, hlawula nimadyambu lowu tengeke kusuhi ni kotara yo sungula. Kambela tideshibhodi ya ndhawu ya wena ku vona loko N’weti wu ri ehenhla ka layini ya xivono ni laha wu nga ta va kona exibakabakeni, kutani u lava disko ra wona leri voningeriweke hi hafu exiphenyini xa tilo ra wasi lexi nga ekule ni dyambu. Loko u nga wu voni hi ku hatlisa, ringeta nakambe loko se wu tlakukile kumbe loko mapapa ni mberha swi rhurhile. Leswaku u languta xiyimo xin’wana, tirhisa khalendara ya mavumbelo ya N’weti ku kuma masiku ya kotara yo sungula ni ya makumu, kutani u kambela swiyimo swa ndhawu ya wena hi nkarhi lowu u nga ta wu languta ha wona.
Ku lavisisa hi ku ya hi siku swi nga ku pfuna ku hlanganisa leswi u swi vonaka ni siku ro karhi: xitirho xa N’weti wa siku ro velekiwa xi komba xiyimo xa N’weti, mpimo wa ku voningeriwa ka wona ni vukhale bya wona hi siku ro karhi. Switirho leswi swi hlamula swivutiso swo hambana, kambe loko swi tirhisiwa swin’we swi endla leswaku swi olova ku kambela ndlela leyi swilo swi fambisanaka ha yona exibakabakeni xa xiviri. Mhaka-nkulu ya leswi u faneleke ku swi languta yi olova: lava N’weti lowu voningeriweke hi ku ringana leswaku wu hambana ni tilo, naswona wu nga ekule hi ku ringana ni dyambu leswaku u kota ku wu kuma hi ndlela leyi hlayisekeke.