N'weti wa Misava wu aname kwalomu ka 1/4 wa vuanamo bya Misava. Sweswo swi nga ha twala swi tolovelekile ku kondza u ringanisa tipulanete tin'wana ni swisathelayiti swa tona: hambi ku ri tin'weti letikulu ta Jupita na Saturni ti tinyana loko ti ringanisiwa ni vuanamo bya tipulanete ta tona. Eka tipulanete ta 8, Misava yi ni n'weti lowukulu swinene loko wu ringanisiwa ni vukulu bya pulanete ya wona.
Ku hlawuleka loku ku fanele ku voniwa hi ku tekela enhlokweni swilo 2. N'weti wa hina a hi wona sathelayiti leyikulu swinene hi vukulu bya yona hi yoxe, naswona Misava ni N'weti a hi vatekani lava ringanaka swinene loko ku katsiwa tipulanete leti nga riki letikulu. Charon, loyi a fambisanaka na Pluto, u kurile swinene loko a ringanisiwa ni pulanete ya yena. Kutani xivutiso lexi tsakisaka a hi ntsena “N'weti wu kule ku fikela kwihi?” kambe i “Wu kule loko wu ringanisiwa ni yini?”
Mpimo wu endla leswaku xivutiso lexi xi pfuna ku ringanisa. Wu tlhela wu pfuna ku hambanisa miehleketo yinharhu leyi talaka ku hlanganisiwa: vukulu bya xiviri, nkoka wa ntiko, ni vukulu lowu vonakaka ematilweni. Mepe lowu tirhisanaka wa sisiteme ya dyambu wu komba laha tipulanete ti nga kona sweswi; ku ringanisa loku landzelaka ku hlamusela xivumbeko xin'wana xa sisiteme leyi—ku hambana ka vukulu bya tipulanete ni tin'weti ta tona.
N'weti wu aname ku tlurisa kotara ya vuanamo bya Misava
Radiyasi ya N'weti i 1,737.4 km. Loko hi tirhisa radiyasi ya Misava ya le xikarhi ya kwalomu ka 6,371 km, kutani hi ava radiyasi ya N'weti hi ya Misava, hi kuma kwalomu ka 0.273. Hi marito man'wana, N'weti wu aname kwalomu ka 27.3% wa vuanamo bya Misava. Mpimo lowu fanaka wu tirha eka radiyasi ni vuanamo hikuva ku andzisa swipimo leswimbirhi hi 2 a swi cinci mpimo wa swona.
Anakanya Misava yi ri bolo leyi anameke 30 cm. Eka mpimo wolowo, N'weti a wu ta anama kwalomu ka 8.2 cm: wu fana ni orenji leyikulu ku ri ni vuhlalu byo tsonganyana. Leyi i sathelayiti leyikulu swinene loko yi ringanisiwa ni pulanete ya yona. Kambe xifaniso lexi xi tlhela xi paluxa ntlhamu lowu talaka ku va kona eka swifaniso. Eka mpfhuka wa le xikarhi wa Misava ni N'weti wa 384,400 km, tisenthara ta tibolo leti timbirhi a ti ta hambana hi kwalomu ka 9.1 wa timitara. Xifaniso lexi swi kombisaka swi ri ekusuhi swinene xi nga hlayisa mpimo wa vukulu bya swona kambe xi komisa swinene ndhawu leyi nga riki na chinhu.
Vuanamo i ndlela yin'we ntsena yo pima vuxaka bya swona. N'weti wu ni kwalomu ka 1/81 wa ntiko wa Misava, kumbe kwalomu ka 1.2%, ku nga ri 27.3%. Vholumu yi kula hi mpimo wa kiyubu wa vuanamo: xilo lexi anameke 0.273 wa vuanamo bya xilo xin'wana xi va ni vholumu ya kwalomu ka 0.020 wa yona ntsena, loko hi teka swivumbeko swi fana. Sweswo i kwalomu ka 2%.
Ku hambana loku saleke ku vangiwa hi ntiko wa swilo leswi swi vumbeke. Hi ntolovelo N'weti a wu tikeli ku fana na Misava, leyi xivindzi xa yona lexikulu lexi nga ni nsimbi yo tala xi hoxaka xandla swinene eka ntiko wa yona. Hileswaku n'weti wu nga ha vonaka wu ri wukulu swinene loko wu ri ekusuhi ni pulanete ya wona, kambe wu nga ha vi ekusuhi ni ku ringana na yona hi tlhelo ra ntiko. Ku hambanisa vuanamo ni ntiko i swa nkoka loko hi bula hi leswaku Misava ni N'weti swi fana ni tipulanete timbirhi leti fambisanaka.
Tin'weti letikulu ti nga ha va vanghana lavatsongo loko ti ringanisiwa ni tipulanete ta tona
Ganymede wa Jupita i n'weti lowukulu swinene eka Sisiteme ya Dyambu, wu ni vuanamo bya kwalomu ka 5,268 km. Titan wa Saturni u landzela, a ri ni vuanamo bya kwalomu ka 5,149 km. Havambirhi va aname ku tlula Mercury, naswona havambirhi va aname swinene ku tlula N'weti wa hina, lowu vuanamo bya wona byi nga 3,474.8 km. Kambe a va endli leswaku tipulanete ta vona ti vonaka ti ri titsongo.
Loko hi tirhisa vuanamo bya le xikarhi, Ganymede u aname kwalomu ka 3.8% wa Jupita. Titan u aname kwalomu ka 4.4% wa Saturni. Kutani mpimo wa Misava wa 27.3% wu hundza mpimo wa tona hi ku tlurisa ka 6. Sweswo a swi vuli leswaku N'weti wa hina wu kurile hi ku tlurisa ka 6; swi vula leswaku vukulu bya wona loko wu ringanisiwa ni pulanete ya wona byi tele ku tlurisa ka 6.
Neptune yi nyikela ku ringanisa kun'wana loku pfunaka. N'weti wa yona lowukulu swinene, Triton, wu ringana ni kwalomu ka 5.5% wa vuanamo bya Neptune. Sweswo i mpimo lowukulu ku tlula wa Ganymede kumbe Titan, kambe wa ha ri ehansi swinene ka mpimo wa Misava ni N'weti. Marsi yi le ka xiyimo lexi hambaneke swinene: tin'weti ta yona letimbirhi letitsongo, leti nga riki na xivumbeko xo hlawuleka, i titsongo swinene loko ti ringanisiwa ni pulanete ya yona.
Ku ringanisa loku ku hlamusela leswaku ha yini ku xaxameta tin'weti hi vuanamo swi nga hlamuli xivutiso xa leswaku i sisiteme yihi ya tipulanete leyi nga ni sathelayiti leyi xiyekaka swinene loko yi ringanisiwa ni pulanete ya yona. N'weti wa hina wu le ka xiyimo xa vuntlhanu hi vukulu bya xiviri eka tin'weti ta Sisiteme ya Dyambu, kambe wu le ka xiyimo xo sungula loko wu ringanisiwa ni pulanete ya wona eka tipulanete ta 8. Ku kuma nxaxamelo lowu anameke wa swisathelayiti, vona xiletelo xa tin'weti ta Sisiteme ya Dyambu; mhaka ya nkoka laha i ku hambana ka nxaxamelo wa vukulu bya xiviri ni mpimo wa vukulu.
Xana leswi swi endla leswaku Misava ni N'weti swi va tipulanete timbirhi leti fambisanaka?
“Pulanete kambirhi” i nhlamuselo leyi tsakisaka, kambe a ku na nhlamuselo ya ximfumo leyi pfumelelanaka hi ku angarhela. Ndlela yin'wana leyi ringanyetiweke yo swi kambela yi vutisa leswaku ntsindza wa ntiko lowu tolovelekeke wa miri leyimbirhi wu le kwihi. Miri leyimbirhi yi rhendzeleka ku ya eka ndhawu leyi, leyi vuriwaka barycenter; miri lowutsongo a wu rhendzeleki ntsena eka miri lowukulu lowu nga yimiki hi ku helela.
Eka Misava ni N'weti, barycenter yi le ndzeni ka Misava. U nga ringanyeta laha yi nga kona hi ku tirhisa mpimo wa ntiko wa miri leyimbirhi. Loko Misava yi ri ni ntiko lowu tlulaka wa N'weti ka kwalomu ka 81, barycenter yi le mpfhukeni wa kwalomu ka 1/82 wa mpfhuka wa le xikarhi ka tisenthara ta miri leyimbirhi ku suka eka ntsindza wa Misava. Loko hi tirhisa mpfhuka wa le xikarhi wa 384,400 km, hi kuma kwalomu ka 4,700 km. Mpimo lowu wu le hansi ka radiyasi ya Misava ya kwalomu ka 6,371 km, kutani eka xiringanyeto lexi olovisiweke, ndhawu leyi yi le hansi ka vuandlalo hi kwalomu ka 1,700 km.
Sweswi ringanisa Pluto na Charon. Charon u aname kwalomu ka hafu ya Pluto naswona u ni kwalomu ka 1/8 wa ntiko wa yona. Barycenter ya vona yi le handle ka Pluto, leswi va nyikaka xiyimo lexi tiyeke swinene xa vatekani va swilo swimbirhi leswi rhendzelekaka. Pluto yi vekiwe eka ntlawa wa tipulanete letitsongo, kutani leswi a swi herisi ku hlawuleka ka Misava eka tipulanete ta 8.
Ndlela ya barycenter ya pfuna, kambe a hi nawu lowu heleleke wo hambanisa. Laha yi nga kona swi titshege hi mpfhuka ni ntiko: loko miri leyimbirhi yi hambanisiwa swinene, barycenter yi suka ekule ni ntsindza wa miri wun'wana ni wun'wana. Kutani ku va ndhawu leyi yi ri ehandle ka miri lowukulu, hi yoxe, a swi tiyisisi leswaku yi ta vuriwa “pulanete kambirhi” hi ku pfumelelana ka misava. Hi ntolovelo Misava ni N'weti swi tekiwa swi ri pulanete ni sathelayiti ya yona ya ntumbuluko, hambiloko N'weti wu ri ni vuanamo byo karhi loko wu ringanisiwa ni pulanete ya wona.
Xikombiso xa ndlela leyi N'weti wu vumbekeke ha yona
Vukulu bya N'weti i xin'wana xa swilo swo tala leswi dyondzo ya masungulo ya wona yi faneleke ku swi hlamusela. Nhlamuselo leyi amukeriwaka swinene i ya ku tlumbana lokukulu: eka matimu ya khale ya Misava, ku tlumbana lokukulu ku rhumele swilo swo karhi eka ndzhendzeleko, kutani N'weti wu hlengeletana hi swilo leswi rhendzelekaka. Xifaniso lexikulu xi seketeriwa kahle, kambe swiyimo leswi kongomeke swa ku tlumbana ni ku hundzuka loku landzeleke swa ha ri timhaka leti lavisisiwaka.
Vukulu ntsena a byi tiyisisi mhaka yoleyo. Vativi va sayense va tlhela va kambisisa mpimo wa ku rhendzeleka, xivindzi xa N'weti lexi nga riki na nsimbi yo tala, ni ku fana ka tikhemikhali ni ti-isotopu ta swilo swa Misava ni swa N'weti. Nhlamuselo leyi humelelaka yi fanele ku hlamusela swivono leswi swin'we, ku nga ri ku endla ntsena sathelayiti leyikulu eka xifaniso xa khompyuta.
Leswi swi hambana ni vonelo leri tolovelekeke ra tin'weti letikulu leti nga ni swivumbeko leswi kongomeke ta tipulanete letikulu, leti ku ehleketiwaka leswaku ti vumbeke endzeni ka madiski ya gasi ni swilo leswi tiyeke leswi rhendzeleke tipulanete ta tona leti a ti ha kula. Tindhawu to hambana ta ku vumbeka ti nga endla leswaku mimpimo ya vukulu bya pulanete ni vanghana va yona yi hambana. A swi laveki leswaku sisiteme yin'wana ni yin'wana ya tipulanete yi va kopi leyi endliweke hi mpimo wun'wana wa sisiteme tin'wana.
Ku vumbeka ni ku hundzuka endzhaku ka kona na swona swi fanele ku hambanisiwa. Ku tirhisana ka vuxokoqoko bya ntiko swi hundzule sisiteme ya Misava ni N'weti hi ku famba ka nkarhi, naswona N'weti wu ya wu suka eka Misava hi mpimo wa kwalomu ka 3.8 cm hi lembe. Sweswo swi cinca mpfhuka wa swona, ku nga ri mpimo wa vuanamo bya swona. Ku tirhisana loku ku tlhela ku pfuna ku hlamusela vuxaka bya swona bya ndzhendzeleko ni ku rhendzeleka loku fambisanaka, leswi hlamuseriwaka eka leswi hi tshamelaka ku vona tlhelo rin'we ra N'weti.
Ha yini sathelayiti leyikulu yi ha vonaka yi ri yitsongo ematilweni
Vukulu loko byi ringanisiwa ni Misava a byi fani ni vukulu bya xiviri lexi voniwaka hi munhu la nga eMisaveni. Lexi nga xa nkoka loko hi languta i vuanamo bya N'weti loko byi aviwa hi mpfhuka lowu wu nga eka wena. Loko hi tirhisa vuanamo bya wona bya 3,474.8 km ni mpfhuka wa le xikarhi wa Misava ni N'weti wa 384,400 km, hi kuma vuanamo bya wona bya le xibakabakeni bya kwalomu ka 0.52 wa tidigiri. Leyi i ndlela leyinene yo ringanyeta, ku nga ri vhumba ka xiviri ka ndhawu yo karhi yo hlalela eka yona.
Hi yona mhaka leyi sathelayiti leyi anameke ku tlurisa kotara ya vuanamo bya Misava yi nga ha talaka ntsena xiphemu lexitsongo xa tilo. Ndhawu leyi nga kona pakati ka miri leyimbirhi i yikulu swinene loko yi ringanisiwa ni vuanamo bya miri wun'wana ni wun'wana. Loko N'weti a wu ri ekule swinene, a wu ta vonaka wu ri wutsongo, kambe a wu nga ta va wutsongo hi xiviri naswona mpimo wa vukulu bya N'weti loko wu ringanisiwa ni Misava a wu nga ta cinca.
Ku hambana loku ku nyika ndlela leyi tirhaka yo kambela swifaniso swa N'weti. Swifaniso leswi tekiweke hi malense ya focal leyi hambaneke, leswi tsemiweke hi tindlela to hambana, kumbe leswi nga ni swilo leswi hambaneke swa le mahlweni a swi kombisi leswaku vukulu bya xiviri bya N'weti byi cincile. Ku ringanisa vuanamo bya le mahlweni ka mahlo hi ndlela leyi pfunaka swi lava mpimo lowu fanaka wa xifaniso. Dhasibhodo ta N'weti ta madoroba ti nyika mpfhuka, ku tlakuka ni azimuth swin'we ni xiyimo xa N'weti ni ku vonakala ka wona, leswi ku pfunaka ku tiva vuxokoxoko bya nkoka loko u rhekhoda leswi u swi vonaka. Hlayisa ndlela leyi khamera yi vekiweke ha yona yi nga cinci, rhekhoda mpfhuka, kutani u nga kambisisa ku cinca ka vukulu bya N'weti leyi vonakaka handle ko yi pfilunganya ni xivutiso xa nkoka swinene xa leswaku sathelayiti ya hina yi kule ku fikela kwihi loko yi ringanisiwa ni Misava.