Loko u languta N’weti vusiku byo hlayanyana, swivumbeko swa wona leswi u swi toloveleke swi vonaka swi nga cinci. Swiphemu leswi fanaka swa rivala ra N’weti leri nga ni mikhwasi ya ntima swi langutana ni Misava, leswi nga endla onge N’weti a wu tihundzuluxi. Kambe wa tihundzuluxa: N’weti wu tihundzuluxa kan’we eka axis ya wona eka xirhendzevutana xin’wana ni xin’wana lexi wu xi endlelaka ku rhendzela Misava. Ku fambisana loku, loku vuriwaka ku fambisana ka ku tihundzuluxa ni ku rhendzeleka loku vangiwaka hi mavuthu ya ku koka, hi kona ku endleka leswaku hi vona kwalomu ka hafu yin’we ya wona, ematshan’weni yo vona matlhelo ya wona yo hambana hi ku landzelelana.
Hafu leyi langutaneke ni tlhelo rin’wana yi tala ku vitaniwa tlhelo ra le kule. A yi tshami yi ri munyama. Ku vonakala ka Dyambu ku fika etindhawini to tala ta vuandlalo bya N’weti hi minkarhi yo hambana eka xirhendzevutana xa n’weti, hambiloko mikhele yin’wana leyi enteke ya le tipalini yi tshamela ku va emunyameni. Xivumbeko xa xirhendzevutana xa N’weti, ku tihundzuluxa ka wona ni ku tsekatseka lokutsongo loku vonakaka, hinkwaswu swi pfuna ku hlamusela leswi hi kotaka ku swi vona.
Ku tihundzuluxa kan’we eka xirhendzevutana xin’we
N’weti wu teka 27.32166 wa masiku ku hetisa ku tihundzuluxa kun’we loko wu pimanisiwa ni tinyeleti ta le kule, naswona wu teka 27.32166 wa masiku ku rhendzela Misava kan’we. Tanihi leswi minkarhi leyi yi ringanaka, tlhelo leri fanaka ra wona ri tshamela ku langutana ni pulanete ya hina. Loko N’weti a wu nga tihundzuluxi nikatsongo, ku cinca ka ndhawu ya wona loko wu ri karhi wu rhendzeleka a ku ta endla leswaku ku vonaka swiphemu swo hambana swa wona. Kambe wa tihundzuluxa nkarhi na nkarhi loko wu ri karhi wu famba, wu fambisana ni xirhendzevutana xa wona.
Xifaniso lexi tolovelekeke i ku famba u rhendzeleka ni munhu u ri karhi u n’wi languta. U fanele u hundzuluka kan’we loko u heta xirhendzevutana, hambiloko munhu loyi a ku langutaka a vona tlhelo leri fanaka ra nhloko ya wena nkarhi hinkwawo. A swi olovi ku vona ku tihundzuluxa ka N’weti, hikuva a ku na xilo lexi nga laha Misaveni lexi nga endla leswaku hi swi xiya hi ku olova vusiku byin’wana ni byin’wana.
Nkarhi wa ku tihundzuluxa ka 27.32166 wa masiku a hi nkarhi lowu humaka eka n’weti lowu heleleke ku ya eka lowu landzelaka. Xirhendzevutana xa swiyimo swa N’weti xi teka 29.53059 wa masiku hikuva, loko N’weti wu ri karhi wu rhendzela Misava, fambiselo ra Misava na N’weti na rona ri rhendzeleka ni Dyambu. Endzhaku ka ku heta xirhendzevutana xin’we, N’weti wu fanele wu famba mpfhuka wutsongo lowu engetelekeke leswaku wu tlhelela eka xiyimo lexi fanaka xa Dyambu na Misava. Nkongomiso wa swiyimo swa N’weti wu hlamusela ndlela leyi ku cinca ka tikhona ta Dyambu, Misava na N’weti ku vangaka swiyimo leswi hi swi vonaka.
Ndlela leyi mavuthu ya ku koka ma fambisaniseke N’weti ha yona
Ku fambisana ka ku tihundzuluxa ni ku rhendzeleka i vuyelo bya ndlela leyi ntiko wu tirhaka ha yona eka miri lowu tihundzuluxaka hi ku famba ka nkarhi. Ntiko wa Misava wu koka tlhelo ra N’weti leri nga ekusuhi ni Misava hi ntamu lowukulu ku tlula tlhelo ra le kule. Ku hambana loku ku ololoxa N’weti katsongo, ku endla leswaku xivumbeko xa wona xi cinca hi ntamu lowutsongo. Loko ku tihundzuluxa ka N’weti ni ku rhendzeleka ka wona a swi nga fambisani, ku ololoxeka loku a ku nga tshamiseki kahle ni tlhelo leri hlanganisaka Misava na N’weti. Ntamu wa ku koka lowu veke kona hi mhaka ya mhaka leyi wu cince ku tihundzuluxa ka N’weti, kasi ku khuhlana endzeni ka wona ku hangalase ntamu lowu a wu fambisana ni ku tihundzuluxa.
Hi ku famba ka nkarhi, vuyelo bya swilo leswi byi hungute ku tihundzuluxa ka N’weti ku fikela loko wu tihundzuluxa kan’we hi nkarhi lowu fanaka ni lowu wu wu tekaka ku rhendzela Misava. Eka xiyimo lexi xa ku fambisana, ku ololoxeka loku vangiwaka hi mavuthu ya ku koka ku tshamela ku ringanela ni tlhelo ra Misava, kutani ntamu wa ku koka lowu a wu cinca ku tihundzuluxa wu va wutsongo swinene. Ku fambisana loku a hi ntamu wo hlawuleka lowu khomaka tlhelo rin’we ri nga ha fambeki; i vuyelo byo tshamiseka bya ku tihundzuluxa, ntiko ni ku lahleka ka ntamu.
Vuyelo bya mavuthu ya ku koka bya ha va bya nkoka eka fambiselo ra Misava na N’weti. N’weti wu ya wu va ekule ni Misava hi kwalomu ka 3.8 cm hi lembe, leswi vangiwaka hi ku tirhisana ka mavuthu ya ku koka loku hundzisaka ntamu wa ku rhendzeleka eka fambiselo leri. Ku famba loku a ku vonaki loko u ri karhi u languta kan’we ntsena, kambe ku hlanganisa ku tihundzuluxa loku fambisanisiweke ka N’weti ni ku cincana loku yaka mahlweni ka ku rhendzeleka ni ku tihundzuluxa.
Tlhelo ra le kule a hi tlhelo ra munyama
Tlhelo ra le kule i hafu ya N’weti leyi langutaneke ni tlhelo leri nga langutaniki na Misava. Ri kuma ku vonakala ka Dyambu ku fana ni tlhelo leri langutaneke na Misava, loko N’weti wu ri karhi wu rhendzela pulanete ya hina. Loko ku ri n’weti lowu heleleke, tlhelo leri langutaneke na Misava ra vonakala, kasi tlhelo ra le kule ri tala ku va ri nga langutananga na Dyambu; loko ku ri n’weti lowuntshwa, tlhelo ra le kule ra vonakala kasi tlhelo leri langutaneke na Misava ri tala ku va emunyameni. Xirhendzevutana lexi xa cinca loko N’weti wu ri karhi wu hundza eka swiyimo swa wona.
Ku ni mhaka yin’we ya nkoka leyi faneleke ku xiyiwa: a hi ndhawu yin’wana ni yin’wana ya N’weti leyi cincanaka hi ku vonakala ni munyama. Ekusuhi ni tipalini, Dyambu ri va ehansi swinene ehenhla ka layini ya mpfhuka. Makumu ya mikhele yin’wana leyi enteke ma sirhelelekile swinene hi swirhendzevutana swa yona lerova ku vonakala ka Dyambu a ku fiki eka wona, ku sala tindhawu leti tshamelaka ku va emunyameni. Tindhawu leti to hlawuleka ti vangiwa hi xivumbeko xa ndhawu ni ku va Dyambu ri le hansi, ku nga ri ku va ti ri eka tlhelo ra le kule.
Hikokwalaho, marito lama nge “tlhelo ra munyama ra N’weti” ma nga hambukisa. Ma nga tirhisiwa hi ndlela leyi nga riki ya ximfumo ku vula tlhelo ra le kule, kambe a ma hlamuseli hafu leyi nga kaliki yi kuma ku vonakala ka Dyambu. Leswaku u vona ndlela leyi masiku ni minkarhi ya swiyimo yi cincaka ha yona eka xirhendzevutana, tirhisa khalendara ya swiyimo swa N’weti ya n’hweti hi n’hweti.
Ku tsekatseka lokutsongo ku paluxa vuandlalo byo tala
Loko nkarhi wu famba, Misava a yi voni hafu ya N’weti leyi ringanaka hi ku hetiseka. Xirhendzevutana xa N’weti xa olova katsongo, kutani rivilo ra wona loko wu ri karhi wu rhendzeleka ra cinca: wu famba hi rivilo lerikulu swinene loko wu ri ekusuhi ngopfu ni Misava, ni hi rivilo leritsongo loko wu ri ekule swinene. Rivilo ra ku tihundzuluxa ka wona ri tshamela ku fana, kutani ku cinca ka rivilo ra ku rhendzeleka ku endla leswaku N’weti wu vonaka onge wa tsekatseka katsongo ku suka etlhelo rin’wana ku ya eka rin’wana. Ku famba loku vonakaka ku vitaniwa ku tsekatseka hi longitude.
Ku tsekatseka hi latitude ku vangiwa hi xivangelo xin’wana. Axis ya ku tihundzuluxa ka N’weti yi voyamile hi 1.54 degrees loko yi pimanisiwa ni ecliptic, naswona xirhendzevutana xa wona xi voyamile hi 5.14 degrees loko xi pimanisiwa ni ecliptic. Loko ti hlanganile, tikhona leti ti endla leswaku vahlaleri va kota ku vona ku hundza katsongo ehenhla ka tlhelo ra le n’walungu kumbe ra le dzongeni ra N’weti hi minkarhi yo hambana ya xirhendzevutana. Mpfula ya ku va ekule ka N’weti ni ndhawu leyi mulanguti a nga eka yona eMisaveni na swona swi khumba leswi vonakaka katsongo.
Ku tsekatseka loku a ku endli leswaku tlhelo hinkwaro ra le kule ri vonaka hi nkarhi wun’we. Ku pfumelela vahlaleri ku hlometela ku hundza makumu lama vonakaka loko nkarhi wu famba. Hi ku angarhela, kwalomu ka 59 percent ya vuandlalo bya N’weti byi nga voniwa ku suka eMisaveni hi nkarhi wun’wana, hambiloko ku nga tluri kwalomu ka hafu leyi vonakaka hi nkarhi wun’we. Ku paluxeka loku ka xitsongo hi ku famba ka nkarhi hi kona ku endleke leswaku mimepe leyi nga ni vuxokoxoko ya vuandlalo bya N’weti yi ya tlulela ehandle ka tlhelo leri vonakaka ri ri exivindzini loko hi wu languta hi ntolovelo.
Leswi u faneleke ku swi xiyaxiya loko u ri eMisaveni
Ndlela leyinene yo vona vuyelo bya mhaka leyi i ku pimanisa xivumbeko lexi u xi tivaka ekusuhi ni makumu ya N’weti hi masiku yo hambana. Ku tsekatseka ku cinca ndhawu ya makumu lama vonakaka, kutani krata kumbe rivala ra ntima leri nga ekusuhi ni makumu ri nga vonaka ri paluxekile swinene hi siku rin’wana ku ri ni rin’wana. Ku cinca loku a ku vonaki hi ku olova loko u nga ri na theleskopu kumbe switlati swa ku vona ekule, naswona ku cinca ka ndlela leyi N’weti wu langutekaka ha yona exibakabakeni na kona ku nga endla leswaku ku pimanisa swi tika. Tsundzuka xivumbeko lexi fanaka kutani u pimanisa swivono leswi tekiweke loko swiyimo swa N’weti swi fana.
Leswi u swi vonaka swi titshege hi ndhawu leyi u nga eka yona eMisaveni ni nkarhi lowu u langutaka ha wona. Dashibodo ya N’weti ya doroba yi nyika swiyimo swa N’weti swa ndhawu ya wena ni mpimo wa ku vonakala, ku huma ni ku pela ka N’weti, ku tlakuka ni azimuth, mpfhuka, ni xivono xa le tilweni lexi katsaka maxelo ya ndhawu ya wena. Loko u pulana, nkongomiso wa nkarhi lowunene wo vona N’weti wu hlamusela ndlela leyi xiyimo xa N’weti ni swiyimo swa ndhawu swi khumbaka nkarhi lowu wu vonakaka ha wona ehenhla ka layini ya mpfhuka. Ku tihundzuluxa ka N’weti loku fambisanisiweke ni ku rhendzeleka ka wona ku hlamusela leswaku ha yini hi tshamela ku vona tlhelo ra wona leri hi ri toloveleke; ku tsekatseka loku vonakaka ku nyika vahlaleri lava lehisaka ku languta swivono leswi cincaka swa leswi nga katsongo endzhaku ka rona.