Кичке күктә офыкка якын күренгән нечкә ай урагы ислам календарендәге мөһим үзгәрешне билгеләргә мөмкин: Рамазан башлануны, Ид әл-Фитр килүен яки башка айның башлануын. Әмма ай урагы — Җирдәге һәркем бер үк вакытта күрә ала торган күкчә дата тамгасы гына түгел. Аны күрү Айның торышына, күзәтүченең кайда булуына, атмосфера шартларына һәм җәмгыятьнең нинди кагыйдәләрне тотуына бәйле.
Ислам календаре, шулай ук һиҗри календарь дип тә атала, 12 ай айдан тора. Айларны ел фасылларына туры китереп тотучы календарьлардан аермалы буларак, ул кояш елы белән тигезләшү өчен даими рәвештә өстәмә ай кертми. Шуңа күрә даталарны ике аерым төшенчә билгели: ай урагы айның башлануын билгеләргә ярдәм итә, ә кыскарак ай елы бу айларны ел фасыллары аша күчерә. Астрономия бу ритмның нигезен аңлата, ә дини һәм идарә итүгә бәйле гамәлләр аны календарьга әйләндерә.
Яңа ай — беренче күренә торган урак түгел
Астрономиядә яңа ай — тоташу мизгеле: Җирдән караганда, Кояш белән Айның эклиптик озынлыгы бер үк була. Бу тигезләшү вакытында Айның яктыртылган ярымшары күбесенчә безгә каршы якка карый. Ай шулай ук күктә Кояшка якын күренә, шуңа күрә аның нечкә якты кырыен аеру бик кыен яки бөтенләй мөмкин булмый.
Ислам аеның башын билгеләү өчен кулланыла торган ай урагы — башка күренеш: тоташудан соң яшь үсүче Айның күренә башлавы. Аны гадәттә кояш баегач, күкнең көнбатыш ягында эзлиләр. Бу уракны еш кына һиләл дип атыйлар. Тоташу — бөтен дөнья өчен бер үк вакытта исәпләп чыгарыла торган мизгел; ай урагын күрү исә аннан соң барлыкка килә торган җирле күзәтү шартларына бәйле.
Яңа айның төгәл вакытлары күрсәтелгән Ай фазалары календарен караганда бу аерманы истә тоту мөһим. Календарьда күрсәтелгән яңа ай вакыты шул кичне ай урагы күренәчәк дигәнне аңлатмый, һәм ул үзе генә дини айның беренче көнен билгеләми. Астрономик яңа айлар арасындагы уртача вакыт 29.53059 көн тәшкил итә. Календарь айлары тулы көннәрдән торырга тиеш, шуңа күрә ислам айларының озынлыгы вак өлешле түгел, ә 29 яки 30 көн була.
Ни өчен яшь ай урагын күрү кайчак кыенрак
Тоташудан соң узган вакыт, аны еш кына Айның яше дип атыйлар, күренү мөмкинлегенә кагылышлы мәгълүматның бер өлешен генә бирә. Ай Кояшка карата көнчыгышка таба күчкән саен, аның кояш яктырткан өслегенең күбрәк өлеше күренә һәм Кояштан ераклыгы арта. Әмма күзәтүче шулай ук кичке күк караңгыланган вакытта ай урагы офыктан җитәрлек биеклектә торганын күрә алырга тиеш.
Ай юлының офыкка карата ясаган почмагы зур роль уйный. Бер очракта ай урагы кояш баеган ноктадан шактый биектә торырга, ә икенче очракта офыкка якын гына күренергә мөмкин. Географик киңлек һәм ел фасылы бу геометрияне үзгәртә. Шуңа күрә яше якынча бер үк булган ике уракны күзәтү кыенлыгы ягыннан бик нык аерырга мөмкин, болытларны исәпкә алмаганда да.
Моннан тыш, эңгер-меңгернең сүрелүе белән Айның офыктан төшүе арасында вакыт ярышы бара. Кояш баеганнан соң ук күк бик якты булырга мөмкин; соңрак исә ай урагы томанга керергә яки офыктан төшәргә мөмкин. Кояш баю белән Ай баю арасындагы вакыт файдалы мәгълүмат бирә, ләкин күренүне гарантияләми. Тузан, дымлылык, юка болытлар, атмосфераның үтә күренмәлелеге һәм күзәтүченең тәҗрибәсе — барысы да әһәмиятле. Айның билгеле бер яшенә карап, уракны бөтен җирдә дә коралсыз күз белән күрүне гарантияләп булмый.
Кичке вакыт чиге һәм төрле башлану даталары
Дини гыйбадәт өчен ислам датасы төн уртасында түгел, кояш баю белән башлана. Шуңа күрә Рамазанның беренче көнен ачучы кич шул көннең таңнан кояш баеганчы дәвам итә торган уразасыннан алда килә. Шулай ук кичке ай урагын күзәтүдән соң ясалган игълан, кояш баюга нигезләнгән хисап буенча инде башланган көнгә кагыла, граждан календарендәге дата исә төн уртасында гына үзгәрә.
Киң таралган күзәтү тәртибе буенча, күзәтүчеләр тәмамланып килүче айның 29 нчы көнендә кояш баегач яңа ай урагын эзли. Кабул ителгән күзәтү яңа ай башланганын расласа, ул шул кичтә башлана. Расламаса, тәмамланып килүче ай 30 көнгә кадәр дәвам итә. Шаһитлекне кабул итү һәм бу кагыйдәне куллану өчен төгәл таләпләр төрле дини җитәкчеләр арасында аерылырга мөмкин.
Җәмгыятьләр кайсы географик төбәктәге күзәтүне исәпкә алырга кирәклеге турында да төрле фикердә булырга мөмкин. Кайберләре җирле яки төбәк күләмендәге күзәтүләргә таяна; башкалары кабул иткән кагыйдәләре нигезендә ераграк урыннан алынган хәбәрне дә кабул итә. Оптик корал куллану яки исәпләүләрнең роле турында да фикерләре аерылырга мөмкин. Димәк, башлану даталарының төрле булуы кемнеңдер Айны дөрес исәпләмәвен аңлатмый. Төрле төркемнәр төрле күзәтү шартларына төрле стандартлар кулланырга мөмкин.
Ни өчен Рамазан ел фасыллары буенча күчеп йөри
Ел фасыллары буенча күчеш календарьның арифметикасыннан килеп чыга. Уртача ай циклы буенча, 12 × 29.53059 = 354.36708 көн. Ислам календаре елларында айларның эзлеклелегенә һәм календарь ысулына карап, 354 яки 355 тулы көн була. Ничек кенә булмасын, алар якынча 365¼ көнлек кояш елыннан кыскарак.
Кояш елы белән аерма елына якынча 11 көн тәшкил итә. Шуңа күрә Рамазан, гадәттә, чираттагы ел саен Григориан календарендә якынча 10 яки 11 көнгә иртәрәк башлана. Якынча 33 кояш елы эчендә ул ел фасылларының тулы циклын узып чыга. Бу кинәт күчеш түгел, ә әкрен баручы үзгәреш: җәйдә үткәрелгән Рамазаннан соң, кояш календарендә бераз иртәрәк килгән Рамазан була.
Моның сәбәбе — өстәмә ай кертеп, ел фасылларына туры китерү төзәтмәсе булмау. Ай-кояш календарьлары айларын билгеле ел фасылларына якын тоту өчен сайлап алынган елларда өстәмә ай кертә; ислам дини календаре моны эшләми. Аның айлары Ай белән бәйле булып кала.
Моның географик нәтиҗәсе дә бар. Рамазан Төньяк ярымшарда җәйгә туры килгәндә, Көньяк ярымшарда кыш була. Шуңа күрә бер үк исемдәге ай бер төбәктә озын көндезге уразаларга, ә икенчесендә кыскарак уразаларга туры килергә мөмкин. Айның календарь эзлеклелегендәге урыны даими, ә ел фасылы даими түгел.
Ай урагын күзәтүгә һәм исәпләүгә нигезләнгән календарьлар
«Ислам календаре» дигән гыйбарә бер үк 12 айлык төзелеш эчендә даталарны билгеләүнең берничә ысулын аңлатырга мөмкин. Күзәтүгә нигезләнгән ысуллар кабул ителгән ай урагы күзәтүләренә таяна. Башка ысуллар астрономик исәпләүләр куллана: кайберләре ай урагы күренергә тиешме-юкмы икәнен фаразлый, икенчеләре тоташу, кояш баю яки Ай баю кебек вакыйгаларга бәйле билгеле кагыйдәне куллана. Боларның барысы да бер үк ысул түгел.
Таблица рәвешендәге ислам календаре башка юл белән төзелә: һәр айны яңа күзәтү белән билгеләү урынына, ай озынлыклары һәм кәбисә көннәре өчен арифметик калып кулланыла. Мондый календарьлар даталарны үзара күчерү һәм тарихи тикшеренүләр өчен файдалы, әмма күчерелгән дата билгеле бер җәмгыять күзәткән дата белән автоматик рәвештә тәңгәл килми. Тарихи язмаларда да кайсы урын яки кагыйдә кулланылганы турында билгесезлек булырга мөмкин.
Исәпләүләр белән күзәтүләрне бер-берсенә каршы кую мәҗбүри түгел. Астрономик исәпләүләр Айның кайда булырга тиешлеген күрсәтә һәм хәбәр ителгән күзәтүне бәяләргә ярдәм итә ала. Дини мәсьәлә исә — айны башлау өчен нинди дәлилне җитәрлек дип санавында.
Шуңа күрә календарь кушымтасындагы һиҗри дата, фаразланган күренүчәнлек картасы һәм җәмгыятьнең игъланы үзара бәйле, әмма төрле сорауларга җавап бирә. Аларны чагыштырганчы, һәрберсе арифметик күчерүне, астрономик билгене яки кабул ителгән күзәтүне күрсәтәме икәнен ачыклагыз.
Артык ышаныч белдермичә ай урагын күзәтүне планлаштыру
Гомуми фаза билгесеннән түгел, күзәтү урыныннан башлап планлаштырыгыз. Җирле Ай панелен карау өчен шәһәр эзләвен кулланып, Ай баю вакытын, биеклеген, азимутын һәм җирле һава торышын исәпкә алган күк күренешен тикшерегез. Болар гамәли сорауларга җавап бирергә ярдәм итә: кайсы якка карарга кирәк, Ай офыктан югарымы, шартлар аны күрергә комачауламасмы? Ләкин бу мәгълүмат рәсми рәвештә ай урагы күренү-күренмәвен расламый.
Мәсәлән, Лондон өчен Ай панеле Лондондагы җирле күзәтү шартлары турында мәгълүмат бирә. Андагы геометрик шартлар ерактагы башка шәһәргә дә туры килә дип уйларга ярамый. Күзәтү өчен көнбатыш офыгы ачык, якындагы биналар һәм калкулыклар белән капланмаган урын сайлагыз. Эзли башлаганчы Кояшның тулысынча баюын көтегез һәм бинокль яки телескопны беркайчан да Кояшка юнәлтмәгез.
Айның яктыртылган формасы ни өчен үзгәрүе турында күбрәк беләсегез килсә, Ай фазалары турындагы белешмә бу циклны аңлата. Күзәтү турында хәбәр иткәндә урыныгызны, күзәтү вакытын, күк шартларын һәм оптик корал кулланган-кулланмавыгызны язып куегыз. Бу мәгълүматлар күзәтүне контекстсыз фотога караганда күпкә файдалырак итә.
Ниһаять, күкне шәхси күзәтү белән дини датаны билгеләүне аерыгыз. Уңышсыз күзәтү сезнең шул шартларда ай урагын күрә алмавыгызны гына күрсәтә. Күренгәндәй тоелган нәрсәне дә тиешле җәмгыятьнең тәртибе буенча бәяләргә кирәк. Ураза яки бәйрәм башлану датасын белү өчен, сез тоткан календарьны билгеләүче җитәкче яки җәмгыятьнең игъланына таяныгыз.