Көндез зәңгәр күктә Айны күрү каршылыклы нәрсә кебек тоелырга мөмкин: Кояш чыгып тора икән, Айны да ничек күреп була соң? Җавап гади: Айга балкыр өчен караңгылык кирәкми. Ул кояш нурларын чагылдыра һәм Кояш та офык өстендә булганда офыгыгыз өстендә күренә ала. Аны күрү-күрмәвегез Айның торышына, фазасына, күкнең ачыклыгына һәм Айның якты өслеге белән тирә-як күк арасындагы контрастка бәйле.
Иң файдалы билге — Ай белән Кояш арасындагы почмак. Ай ай дәвамында хәрәкәт иткән саен бу почмак үзгәрә, шуның белән бергә Айның тышкы күренеше дә, аны күрү өчен көннең иң уңай вакыты да үзгәрә. Бу геометрияне аңлагач, көндезге Ай гаҗәпләндерми башлый, ә аны махсус эзләп табып була.
Ай күктә аерылып торырлык дәрәҗәдә якты
Ай Кояш кебек яктылык чыганагы түгел. Кояш нурлары аның ташлы өслеген яктырта, ә шул яктылыкның бер өлеше Җиргә таба чагыла. Шул ук вакытта һава молекулалары кояш нурларын төрле якка таратканга, көндезге күк якты булып күренә. Айны шушы таралган яктылык фонында күрәбез.
Моны якты стена фонындагы ачык төстәге әйбер белән чагыштырырга була: ул үзе дә җитәрлек якты һәм читләре ачык булса, җиңел күренә. Айның күренмә зур дискы һәм яктыртылган өслеге еш кына шундый контраст тудыра, бигрәк тә һава ачык, ә Ай офыктан биек булганда. Томан, юка болытлар һәм күзне чагылдыручы яктылык контрастны киметергә мөмкин, ә офыкка якын Айны атмосфераның калынрак катламы аша күрергә туры килә.
Фаза мөһим, әмма бердәнбер шарт түгел. Яңа Ай урагының яктыртылган өлеше тулырак Айныкына караганда кечерәк, шуңа күрә аны көндезге күктә табу кыенрак булырга мөмкин. Хәтта якты фаза да Ай офыкка якын булса яки болытлар аркасында күренеше тоныкланса, күзгә чалынмаска мөмкин. Киресенчә, ачык күктә биектә торган ярты Ай көндез бик ачык күренә ала.
Фаза Ай белән Кояш арасындагы почмакка бәйле
Ай фазалары Җир күләгәсе аркасында барлыкка килми. Алар Айның Җир тирәли әйләнүе һәм Кояшның Айның бер ягын яктыртуы нәтиҗәсендә туа. Җирдән без шул яктыртылган өлешнең төрле зурлыкларын күрәбез. Яңа Ай Кояш белән диярлек бер юнәлештә була, ә тулы Ай аңа капма-каршы диярлек урнаша. Беренче һәм соңгы чиректә Ай белән Кояш күктә якынча 90 градуска аерылган була, һәм без Ай дискының яртысын яктыртылган килеш күрәбез.
Бу почмак фаза белән көндез күренү мөмкинлеген бәйли. Ай урак яки тулырак фазага җиткәндә, ул Кояшка турыдан-туры капма-каршы тормый, шуңа күрә көндезнең кайбер сәгатьләрендә офыктан өстә була ала. Беренче чиректә Ай күктә Кояштан көнчыгыштарак урнаша; гадәттә аны төштән соң күзәтү уңайлы, һәм ул кичкә кадәр күренә. Соңгы чиректә Ай Кояштан көнбатыштарак була һәм еш кына иртән күренә. Күзәтү өчен төгәл вакыт датага һәм сезнең урнашу урыныгызга бәйле.
Бер яңа Айдан икенчесенә кадәр тулы әйләнеш 29.53059 көн дәвам итә. Бу вакыт эчендә Айның урыны өзлексез үзгәрә, шуңа күрә фаза аның Кояшка карата торышын аңларга ярдәм итә, әмма билгеле бер мизгелдә Ай күренәчәк дигән гарантия бирми. Яктыртылган формаларның ничек үзгәрүе турында тулырак белү өчен, Ай фазалары ничек барлыкка килүен укыгыз.
Беренче һәм соңгы чирекне күзәтү уңайлы
Айны көндез беренче тапкыр эзләгәндә, беренче яки соңгы чирек тирәсендәге көннәрне сайлап карагыз. Яртылаш яктыртылган Айның формасы киң һәм ачык күренә, ә Кояштан ерак булуы аны бик нечкә уракка караганда җиңелрәк табарга мөмкинлек бирә. Беренче чиректәге Айны гадәттә төштән соң һәм кичке якта күзәтү уңайлы; соңгы чиректәге Ай исә иртән һәм иртәнге сәгатьләрдә күренә. Болар — даими сәгатьләр түгел, гомуми закончалыклар: җирле офык, ел фасылы һәм Айның торышы аның кайчан күренүенә тәэсир итә.
Тулырак фазалардагы Айны да көндез күзәтү уңайлы. Үсә баручы тулырак Ай еш кына төштән соң күктә була, ә кими баручы тулырак Ай иртән күренергә мөмкин. Дискның күбрәк өлеше яктыртылган булу аны тануны җиңеләйтә, әмма бу томан яки болыт аша күренәчәк дигән сүз түгел. Кояш торган якка карамыйча, күкнең ачык өлешен күзәтеп чыгу Айны табарга ярдәм итә.
Урак фазалары катлаулырак. Үсә баручы Ай урагы кичен Кояшка якын була, ә кими баручы урак иртән аңа якын урнаша. Нечкә якты дуга бик матур күренергә мөмкин, ләкин яктыртылган өлешенең кечкенә булуы һәм Кояш ялтыравыгына якынлыгы аны табуны кыенлаштыра. Кояшка бинокль яки телескоп аша беркайчан да карамагыз, ә аңа якын урак Айны эзләгәндә аеруча сак булыгыз.
Ни өчен тулы Ай төш вакытында сирәк күренә
Тулы Ай булганда, ул күктә Кояшка капма-каршы урнаша. Шуңа күрә ул төннең күп өлешендә офыктан өстә була: кояш баеганда күтәрелә һәм кояш чыкканда бата. Көндез, тәүлекнең бу ике чигендә күренергә мөмкин, ләкин гадәттә төш тирәсендә офык астында була. Димәк, тулы Айның якты күренүе аның кояшлы төштән соң күктә булачагын аңлатмый.
Яңа Ай вакытында хәл киресенчә: Ай Кояш юнәлешенә якын була, һәм безгә караган ягы күбесенчә яктыртылмаган. Көндез офыктан өстә булырга мөмкин булса да, Кояш ялтыравыгында гадәттә күренми. Яңа Айдан соң яки аңа кадәр бик нечкә уракны кайчак кояш баеганда яки чыкканда күреп була, әмма моны күзәтү шактый катлаулы. Монда төп саклык чарасы — көндез булу гына түгел, ә Айның Кояшка якынлыгы.
Шуңа күрә «Ай көндез дә күренә» дигән сүз билгеле бер фаза турында түгел. Күп кенә фазаларда Ай Кояш белән бер үк вакытта күктә була ала. Фаза безгә Айның Җиргә караган ягының күпмесе яктыртылганын күрсәтә; почмакча ераклык Кояштан никадәр читтәрәк эзләргә кирәклеген аңлата; ә җирле офык Айның бөтенләй күтәрелү-күтәрелмәвен билгели.
Көндез Ай эзләүне урыныгызны исәпкә алып планлагыз
Айны эзләүне фараздан түгел, ә вакыт белән юнәлешне билгеләүдән башлау уңайлы. шәһәрләр өчен Ай панельләре аша урнашу урынын сайлап, Айның хәзерге фазасын һәм яктыртылуын, чыгу һәм бату вакытларын, биеклеген һәм азимутын, ераклыгын, шулай ук җирле һава торышын исәпкә алып күкнең торышын тикшерә аласыз. Көндез күзәткәндә биеклек аеруча файдалы: күктә югарырак торган Айны офык янындагы томан фонында күрү еш кына җиңелрәк. Азимут аның компас буенча юнәлешен күрсәтә, шуңа күрә Кояш ягына карамыйча күкнең кирәкле өлешен эзли аласыз.
Күзәтү планын төзеп карау өчен беренче чирек тирәсендә аяз көнне төштән соң вакытны сайлагыз. Ай панеленнән аның офыктан өстә булу-булмавын һәм күктә кайда урнашуын тикшерегез, аннары Кояштан читтәрәк зәңгәр күк фонында яртылай яктыртылган дискны эзлэ. Шунда ук тапмасаңыз, ул биігірәк күтәрелгәндә яки болыт белән томан күчкәндә кабат карагыз. Башка фаза өчен Ай фазалары календарен кулланып, беренче һәм соңгы чирек даталарын табыгыз, аннары күзәтү вакытына туры килгән җирле шартларны тикшерегез.
Билгеле бер көнне күргәннәрегезне Ай белән бәйләргә дата буенча эзләү ярдәм итә ала: туган көнгә Ай фазасын күрсәтүче корал сайланган дата өчен Ай фазасын, яктыртылуын һәм Ай яшен күрсәтә. Бу кораллар төрле сорауларга җавап бирә, әмма бергә кулланганда күктәге геометрияне тикшерүне җиңеләйтә. Күзәтүнең төп кагыйдәсе гади: аерылып торырлык дәрәҗәдә яктыртылган һәм Кояштан аны куркынычсыз табарлык ераклыкта булган Айны эзләгез.