Asaase Ɔsram no trɛw bɛyɛ sɛ Asaase no nkyem anan mu baako. Ebia ɛno renyɛ ade soronko kɛse kosi sɛ wode okyinnsoromma afoforo ne wɔn ɔsram toto ho: Jupiter ne Saturn ɔsram akɛse mpo no ntrɛw pii sɛnea wɔn okyinnsoromma no trɛw. Okyinnsoromma awotwe no mu no, sɛ wɔde toto ne okyinnsoromma ho a, Asaase na ɔsram a ɔsõ sen biara wɔ.
Nanso saa nsonsonoe yi wɔ nkyerɛkyerɛmu abien. Yɛn Ɔsram no nyɛ ɔsram a ɔsõ sen biara wɔ kɛse ankasa mu, na sɛ wɔde okyinnsoromma nketewa nso ka ho a, Asaase ne Ɔsram nyɛ abien a wɔn kɛse bɛn wɔn ho wɔn ho sen biara. Pluto ɔhokafo Charon sõ kɛse paa sɛ wɔde toto Pluto ho a. Enti asɛmmisa a ɛyɛ anigye no nyɛ “Ɔsram no sõ sɛn?” kɛkɛ, na mmom “Sɛ wɔde toto dɛn ho a, ɛsõ?”
Nsusuwii bi ma yebetumi de nsɛmmisa no ayɛ ntotoho a mfaso wɔ so. Ɛsan boa ma yɛte nsonsonoe a ɛda nneɛma abiɛsa a wɔtaa frafra mu no ntam: kɛse ankasa, tumi a ɛnam tɛtɛ a ɛtwe ade ba fam so, ne kɛse a ɛte sɛ nea ɛwɔ wim. Okyinnsoromma nhyehyɛe no mfonini a wutumi de di dwuma kyerɛ okyinnsoromma ahorow no mpɔtam a wɔwɔ seesei; ntotoho a edidi so yi kyerɛ nhyehyɛe no fã foforo—nsonsonoe a ɛda okyinnsoromma ne wɔn ɔsram kɛse ntam.
Ɔsram no trɛw sen Asaase trɛw no nkyem anan mu baako
Ɔsram no fã kɛse fi mfinimfini kosi n’ano yɛ 1,737.4 km. Sɛ yɛfa Asaase fã kɛse a efi mfinimfini kosi n’ano a ɛyɛ bɛyɛ 6,371 km no a, yɛde Ɔsram no fã kɛse no kyɛ Asaase de no a, yenya bɛyɛ 0.273. Ɔkwan foforo so no, Ɔsram no trɛw bɛyɛ Asaase trɛw no 27.3%. Saa nsusuwii koro no ara yɛ adwuma ma fã kɛse ne trɛw nyinaa, efisɛ sɛ wode susudua abien no nyinaa bɔ ho mmɔho abien a, wɔn nsusuwii no nsakra.
Fa no sɛ Asaase yɛ bɔɔl a ne trɛw yɛ 30 cm. Saa susudua no so a, Ɔsram no trɛw bɛyɛ 8.2 cm: ɛbɛn borɔdɔma kɛse sen sɛ ɛbɛyɛ kurukuruwa ketewaa bi. Ɛyɛ ɔhokafo kɛse paa. Nanso saa nhwɛso yi nso da mfomso bi a wɔtaa yɛ wɔ mfonini ahorow mu adi. Sɛ yɛfa Asaase ne Ɔsram ntam kwan a ɛyɛ 384,400 km no a, bɔɔl abien no mfinimfini ntam kwan bɛyɛ mita 9.1. Mfonini bi a ɛkyerɛ wɔn sɛ wɔbɛn wɔn ho wɔn ho paa no betumi akora wɔn kɛse ntam nsusuwii so, nanso ɛma baabi hunu a ɛda wɔn ntam no yɛ tiaa kɛse.
Trɛw no yɛ ɔkwan baako pɛ a wɔfa so susuw wɔn abusuabɔ no. Ɔsram no duru yɛ bɛyɛ Asaase duru no nkyem 81 mu baako, anaa bɛyɛ 1.2%, ɛnyɛ 27.3%. Nneɛma bi kɛse nyin sɛnea ne trɛw yɛ no mprɛnsa: sɛ ade bi trɛw yɛ 0.273 pɛ wɔ ade foforo bi trɛw ho a, ne kɛse bɛyɛ 0.020 wɔ ade foforo no kɛse ho, sɛnea wɔn nsusuwii te no. Ɛno yɛ bɛyɛ 2%.
Nsonsonoe a aka no fi sɛnea ade no mu duru te. Sɛ wɔkyekyem a, Ɔsram no mu duru sua sen Asaase de no, efisɛ Asaase mu no wɔ dade pii a ɛma ne mu duru yɛ kɛse. Enti ɔsram betumi ayɛ kɛse nwonwa sɛ wɔde toto ne okyinnsoromma ho a, nanso ɛrenyɛ ne hokafo a ɔne no yɛ pɛ wɔ tumi a ɛnam tɛtɛ a ɛtwe ade ba fam so mu. Sɛ yɛreka sɛ ebia Asaase ne Ɔsram te sɛ okyinnsoromma abien a, ɛho hia sɛ yɛma trɛw ne mu duru da nsow.
Ɔsram akɛse betumi ayɛ ahokafo nketewa
Jupiter Ganymede ne ɔsram a ɔsõ sen biara wɔ Owia Nhyehyɛe no mu, na ne trɛw yɛ bɛyɛ 5,268 km. Saturn Titan na odi hɔ, na ne trɛw yɛ bɛyɛ 5,149 km. Wɔn baanu nyinaa trɛw sen Mercury, na wɔn mu biara sõ sen yɛn Ɔsram no a ne trɛw yɛ 3,474.8 km no. Nanso wɔn mu biara mma ne okyinnsoromma no nyɛ te sɛ nea ɛyɛ ketewaa bi.
Sɛ yɛde trɛw a wɔkyekyem no di dwuma a, Ganymede trɛw yɛ bɛyɛ Jupiter de no 3.8% pɛ. Titan trɛw yɛ bɛyɛ Saturn de no 4.4%. Enti Asaase 27.3% nsusuwii no yɛ saa nsusuwii abien no mu biara bɛboro mmɔho 6. Eyi nkyerɛ sɛ yɛn Ɔsram no sõ sen wɔn mmɔho 6; mmom ɛkyerɛ sɛ ne kɛse a wɔde toto ne okyinnsoromma ankasa ho no sõ sen saa mmɔho 6.
Neptune ma yenya ntotoho foforo a mfaso wɔ so. Ne ɔsram a ɔsõ sen biara, Triton, yɛ Neptune trɛw no bɛyɛ 5.5%. Saa nsusuwii yi sõ sen Ganymede de anaa Titan de, nanso ɛda so ara sua koraa sen Asaase ne Ɔsram nsusuwii no. Mars wɔ nsonsonoe no fã foforo: ne ɔsram nketewa abien no nyɛ kurukuruwa pɛpɛɛpɛ, na wɔn kɛse sua koraa sɛ wɔde toto okyinnsoromma no ho a.
Saa ntotoho yi kyerɛ nea enti a sɛ wɔhyehyɛ ɔsram ahorow sɛnea wɔn trɛw te a, ɛno nkutoo nkyerɛ okyinnsoromma nhyehyɛe a ɔhokafo a ɛda adi paa wom. Yɛn Ɔsram no di kan anum wɔ Owia Nhyehyɛe no mu sɛnea ɔsram no kɛse te, nanso sɛ wɔde toto ne okyinnsoromma ho a, odi kan wɔ okyinnsoromma awotwe no mu. Sɛ wopɛ ɔsram ahorow no ho nsɛm pii a, kenkan Owia Nhyehyɛe no ɔsram ahorow ho akwankyerɛ; nsonsonoe a ɛho hia wɔ ha ne sɛnea kɛse ankasa ne kɛse ho nsusuwii da nsow.
Eyi ma Asaase ne Ɔsram yɛ okyinnsoromma abien anaa?
“Okyinnsoromma abien” yɛ asɛm a ɛyɛ anigye, nanso nkyerɛase biara nni hɔ a obiara agye atom sɛ ɛyɛ nea ɛfata wɔ ɔkwan a ɛyɛ mmara kwan so. Sɔhwɛ bi a wɔahyɛ ho nyansa bisa sɛ wɔn mu baanu no mu duru mfinimfini gyina he. Nneɛma abien no nyinaa twa saa beae yi ho hyia; wɔfrɛ no barycenter. Enti ade ketewa no ntwa ade kɛse a egyina hɔ pɛpɛɛpɛ no ho hyia.
Asaase ne Ɔsram fam no, barycenter no wɔ Asaase mu. Wubetumi de wɔn mu duru nsusuwii asusuw baabi a ɛwɔ. Sɛ Asaase mu duru yɛ Ɔsram de no bɛyɛ mmɔho 81 a, barycenter no bɛyɛ kwan a ɛda wɔn mfinimfini ntam no nkyem 82 mu baako fi Asaase mfinimfini. Sɛ yɛde wɔn ntam kwan a wɔkyekyem yɛ 384,400 km no di dwuma a, ɛyɛ bɛyɛ 4,700 km. Ɛno sua sen Asaase fã kɛse a efi mfinimfini kosi n’ano a ɛyɛ bɛyɛ 6,371 km no, enti saa akontaabu a wɔama ayɛ mmerɛw yi mu no, beae no wɔ fam bɛyɛ 1,700 km wɔ aniwa so.
Afei fa Pluto ne Charon toto ho. Charon trɛw yɛ Pluto de no bɛyɛ ne fã, na ne mu duru yɛ Pluto de no bɛyɛ nkyem 8 mu baako. Wɔn barycenter no wɔ Pluto akyi, na ɛma wɔn yɛ nhwɛso a emu yɛ den paa wɔ okyinnsoromma abien a wɔaka abom ho. Wɔahyehyɛ Pluto sɛ okyinnsoromma ketewa, enti eyi nsesa Asaase dibea soronko a ɛwɔ okyinnsoromma awotwe no mu no.
Barycenter sɔhwɛ no wɔ mfaso, nanso ɛnyɛ mmara a ɛkyerɛkyerɛ nneɛma nyinaa mu. Ne beae gyina ntam kwan ne mu duru nyinaa so: sɛ wɔma nneɛma abien koro no ara ntam kwan yɛ kɛse a, barycenter no bɛkɔ akyiri afi wɔn mfinimfini nyinaa ho. Enti sɛ beae no wɔ ade kɛse no akyi a, ɛno nkutoo nkyerɛ sɛ ɛfata sɛ wɔfrɛ wɔn “okyinnsoromma abien” sɛnea obiara agye atom. Ɔkwan a wɔtaa fa so ka ho asɛm ne sɛ Asaase yɛ okyinnsoromma na Ɔsram yɛ ne ɔsram abɔde mu de, ɛmfa ho sɛ Ɔsram no trɛw sõ nwonwa sɛ wɔde toto Asaase ho a.
Nea ɛkyerɛ sɛnea Ɔsram no bae
Ɔsram no kɛse a ɛda nsow no yɛ nneɛma pii a nkyerɛkyerɛmu biara a ɛfa ne mfiase ho no ɛsɛ sɛ ɛkyerɛ mu no mu baako. Nkyerɛkyerɛmu a agye din paa ne sɛ ɔsoro abɔde kɛse bi bɔɔ Asaase: Asaase abakɔsɛm a edi kan mu no, akasakasa kɛse bi maa nneɛma tu kɔɔ ɔsoro wɔ ɔkwan a ɛtwa Asaase ho hyia so, na Ɔsram no yɛɛ fi nneɛma a ɛretu wɔ hɔ no mu. Adwene a ɛfa ho no wɔ nnyinaso pa, nanso nea ɛbae pɔtee wɔ akasakasa no mu ne sɛnea nhyehyɛe no sesae akyiri yi da so ara yɛ nhwehwɛmu asɛm.
Ɔsram no kɛse nkutoo nkyerɛ sɛ saa asɛm no ne nokware. Nyansahufo susuw nhyehyɛe no spin tumi, Ɔsram no dade mu a ɛsua koraa, ne sɛnea Asaase ne Ɔsram nneɛma bi nnuru ne atom mu nsonsonoe ahorow di nsɛ nso ho. Nkyerɛkyerɛmu a edi mu no ɛsɛ sɛ ɛkyerɛ nsɛm yi nyinaa mu bere koro mu; ɛnyɛ sɛ ɛbɛma ɔsram kɛse bi pue wɔ kɔmputa mu mfoniniyɛ mu ara kwa.
Eyi yɛ soronko wɔ adwene a wɔwɔ wɔ ɔsram akɛse a wɔn nsusuwii yɛ pɛpɛɛpɛ wɔ okyinnsoromma akɛse ho no ho. Wosusuw sɛ wɔn mu na ɛbɔɔ wɔ mframa ne nneɛma a ɛyɛ den a atwa okyinnsoromma a ɛrenyini no ho ahyia no mu. Baabi a nneɛma fi bae a ɛsono no betumi ama okyinnsoromma ne n’ahokafo kɛse ntam nsusuwii nso ayɛ soronko. Ɛho nhia sɛ okyinnsoromma nhyehyɛe biara bɛyɛ afoforo no ho mfonini a wɔabɔ no kɛse sesɛɛ.
Ɛsɛ sɛ yɛma mfiase ne nsakrae a ɛbaa akyiri yi nso da nsow. Ɔsram ne Asaase ntam tɛtɛ a ɛtwe ade ba fam no asesa nhyehyɛe no bere tenten, na Ɔsram no rekɔ akyiri afi Asaase ho bɛyɛ 3.8 cm afe biara. Eyi sesa wɔn ntam kwan, ɛnyɛ wɔn trɛw ntam nsusuwii. Saa tɛtɛ yi boa ma yɛte nea enti a wɔn baanu no kyinkyin ne wɔn ho hyia bere koro no ara no ase. Yɛka ho asɛm wɔ nea enti a yehu Ɔsram no fã koro no ara daa no ho.
Nea enti a ɔhokafo kɛse no da so ara yɛ ketewa wɔ wim
Kɛse a wɔde toto Asaase ho no nyɛ ade koro no ara ne kɛse a obi a ɔwɔ Asaase so hu wɔ wim. Nea ɛkyerɛ sɛnea ɛbɛyɛ wɔ w’ani so ne sɛ wode Ɔsram no trɛw kyɛ kwan a ɛda wo ne no ntam. Sɛ wode ne trɛw a ɛyɛ 3,474.8 km ne Asaase ne Ɔsram mfinimfini ntam kwan a wɔkyekyem yɛ 384,400 km no di dwuma a, ne kɛse a ɛda wim bɛyɛ digrii 0.52. Eyi yɛ akontaabu a ɛboa ma yenya adwene pa, na ɛnyɛ nkɔmhyɛ pɔtee bi a ɛfa baabi pɔtee a obi hwɛ no ho.
Ɛno nti na ɔhokafo a ne trɛw boro Asaase de no nkyem anan mu baako mpo betumi agye wim fã ketewaa bi pɛ. Baabi a ɛda abɔde abien no ntam no sõ kɛse sɛ wɔde toto wɔn mu biara trɛw ho a. Sɛ Ɔsram no kɔ akyiri a, ɛbɛyɛ ketewa wɔ aniwa so, nanso ne kɛse ankasa renyɛ ketewa na ne kɛse a wɔde toto Asaase ho no renyɛ soronko.
Nsonsonoe yi ma yɛwɔ ɔkwan a mfaso wɔ so a yɛfa so sɔ Ɔsram mfonini ahorow hwɛ. Mfonini a wɔtwee de lens a ɛsono wɔn kɛse, nea wɔatwa afi mfonini no mu, anaa nneɛma a wɔde asi anim no nkyerɛ sɛ Ɔsram no kɛse ankasa asesa. Sɛ yɛpɛ sɛ yɛde ne kɛse a ɛda wim toto ho a, ɛsɛ sɛ yɛde mfonini susudua koro no ara di dwuma. Kurow biara Ɔsram ho nkrataa a wɔde di dwuma no ma yenya kwan, ne baabi a ɛda wim, ne nea ɛkɔ fam anaa ɛkɔ soro wɔ ɔsoro no ho nsɛm, ka Ɔsram no fã ne hann dodow ho nsɛm ho, na ɛma wunya nea wobɛhwɛ no ho nsɛm a mfaso wɔ so. Fa kɛmera no nhyehyɛe koro no ara di dwuma, kyerɛw kwan no to hɔ, na wubetumi ahwehwɛ sɛnea Ɔsram no kɛse a ɛda wim sesa mu a woranfra no ne asɛmmisa a ɛho hia paa a ɛne sɛnea yɛn ɔhokafo no sõ wɔ Asaase ho no.