Oy kunduz kuni ham ko‘rinishi mumkin, chunki u o‘zidan nur chiqarmaydi: Quyosh nuri uni yoritadi va yorqin yuzasi moviy osmonda ajralib turishi mumkin. Uning kunduz kuni osmonda bo‘lishi va qayerdan izlash kerakligi asosan fazasiga bog‘liq. To‘lin Oy odatda tunda ko‘rinadi; birinchi chorakdagi Oy esa ko‘pincha tushdan keyin osmonda baland bo‘ladi.
Har kuni uchun yagona “Oy vaqti” yo‘q. Oy har kuni turli mahalliy vaqtlarda chiqib, botadi va bu jadval qayerda ekaningizga bog‘liq. Kuzatish uchun qulay vaqtni aniqlashda Oy fazasini mahalliy ufq, ob-havo va Oyning osmondagi balandligi bilan birga hisobga oling. Saytdagi Oy fazalari taqvimi fazalarning aniq vaqtlarini ko‘rsatadi, shahar qidiruvi esa mahalliy Oy sahifalariga olib boradi.
Vaqtni Oy fazasiga qarab belgilang
Oy fazasi vaqtni taxmin qilish uchun foydali dastlabki belgidir, chunki u Oyning osmonda Quyoshdan qanchalik uzoqda ko‘rinishini bildiradi. Yangi Oy paytida Oy Quyosh tomonga yaqin bo‘ladi, shu sababli u quyosh chiqishi atrofida chiqib, quyosh botishi atrofida botadi. Uning Quyosh yoritgan tomoni asosan Yerdan teskari qaragan bo‘ladi, shu bois yorug‘ kunduzgi osmonda uni ko‘rish qiyin. Juda ingichka hilol quyosh chiqishidan sal oldin yoki quyosh botganidan keyin ko‘rinishi mumkin, ammo u ufqqa yaqin va xira bo‘lishi ehtimol.
Birinchi chorakka tomon o‘sayotgan hilolni quyosh botganidan keyin g‘arb tomonda izlash ko‘pincha eng qulay. Birinchi chorak atrofida Oy tush paytida chiqadi, quyosh botishi atrofida eng baland nuqtaga ko‘tariladi va yarim tunda botadi. Shu sababli u faqat kechasi kuzatiladigan obyekt emas, balki tushdan keyin yoki kechqurun kuzatish uchun ham ajoyib nishondir. Yorug‘lik va soya orasidagi chegara durbin yoki kichik teleskopda ham oson ko‘rinadi.
O‘sayotgan bo‘rtma Oy kunning katta qismida va kechqurun osmonda bo‘ladi, so‘ng yarim tundan keyin botadi. To‘lin Oy atrofida u quyosh botishi paytida chiqadi, tun bo‘yi osmonda turadi va quyosh chiqishi atrofida botadi. To‘lin Oydan keyin kamayib borayotgan bo‘rtma Oy odatda kechqurun kechroq chiqadi va tonggacha ko‘rinib turadi. Oxirgi chorak atrofida u yarim tunda chiqadi, quyosh chiqishi atrofida balandda bo‘ladi va tush paytida botadi. Kamayib borayotgan hilol ko‘pincha tong oldidan sharqda ko‘rinadi.
Bular aniq vaqtlar emas, taxminiy qonuniyatlardir. Oyning orbitasi va siz turgan joy vaqtlarni hamda uning osmondagi yo‘lini o‘zgartiradi. Nomlangan fazalar qanday ketma-ketlikda almashinishini bilish uchun saytdagi O‘rganish bo‘limidagi maqolalar ro‘yxatiga murojaat qiling.
Oy nega moviy osmonda ko‘rinishi mumkin?
Oy ko‘p kunlarda kunduz kuni ufq ustida bo‘ladi, chunki uning orbitasi Quyoshga nisbatan turli holatlardan o‘tadi. U faqat qorong‘i soatlardagina osmonda bo‘lmaydi. Yangi Oyga yaqin davrlardan tashqari, Oy ufq ustida turganida va osmon ochiq bo‘lsa, uning Quyosh yoritgan qismining bir bo‘lagi odatda ko‘rinadigan darajada yorqin bo‘ladi.
Kunduzgi ko‘rinish, asosan, kontrastga bog‘liq. Quyosh atmosferani yoritib, osmonni ravshan qiladi; Oy esa yoritilgan diski shu fon oldida yetarlicha yorqin ko‘ringandagina ko‘zga tashlanadi. Bo‘rtma Oy yoki chorak Oy kunduz kuni ingichka hilolga qaraganda odatda aniqroq ko‘rinadi. Ingichka hilolni ko‘rish qiyin bo‘lishi mumkin, chunki uning yoritilgan qismi kichik, o‘zi esa Quyosh yo‘nalishiga nisbatan yaqin joylashadi. Uni izlayman deb hech qachon Quyosh tomonga qaramang; avval Oyning qayerdaligini aniqlang va Quyoshni ko‘z oldingizga tushirmang.
Oyni “tungi obyekt” deb bilishimizning sababi shuki, qorong‘ida u ko‘zga yaqqol tashlanadi; bu uning faqat tunda chiqishiga oid qoida emas. Kunduzgi Oyni osmonda baland turganida, havo tiniq bo‘lganda va osmonning qaysi qismini kuzatishni bilganingizda topish osonroq.
Oy nega har kuni kechroq chiqadi?
Yer aylanayotganda Oy orbitasi bo‘ylab sharqqa siljiydi. Yerning bir nuqtasini yana o‘sha holatga keltirish uchun Yer yetarlicha aylanganidan keyin, Oy ham osmonda siljib ulgurgan bo‘ladi. Shu sababli Oy yana ufqning o‘sha holatiga kelishi uchun Yer biroz ko‘proq aylanishi kerak. Shuning uchun Oy ketma-ket kunlarning aksariyatida kechroq chiqadi.
Kuniga o‘rtacha 50 daqiqa kechikadi, deb hisoblash mumkin. Oyning fazalari sikli — bir yangi Oydan keyingisigacha — taxminan 29.53 kun davom etadi. Bu vaqt ichida Oy Quyoshga nisbatan osmon bo‘ylab to‘liq aylanib chiqadi. To‘liq aylanani shu sikl davomiyligiga bo‘lsak, sharqqa tomon kuniga o‘rtacha 12 daraja siljishi kelib chiqadi. Yerning aylanishi osmonni soatiga taxminan 15 daraja siljitadi, shu sababli bu siljishga yetib olish uchun qariyb 50 daqiqa kerak bo‘ladi.
Bu raqam qat’iy kundalik jadval emas, balki taxminiy qoidadir. Oyning orbitasi og‘ma va mukammal aylana emas; uning yo‘lining ufqqa nisbatan burchagi esa joylashuv va faslga qarab o‘zgaradi. Natijada Oy chiqishlari orasidagi kechikish o‘rtacha qiymatdan qisqa yoki uzoq bo‘lishi mumkin. Ayrim yuqori kengliklarda bu o‘zgarish ayniqsa notekis bo‘ladi. 50 daqiqani qayta-qayta qo‘shib hisoblash o‘rniga, mahalliy chiqish va botish vaqtlarini tekshiring.
Faqat vaqtga emas, ko‘rinishga ham e’tibor bering
Oy kraterlari va tog‘larini aniq ko‘rish uchun birinchi yoki oxirgi chorak atrofidagi kunlarni tanlang. Oy kunduzi va tungi qismlarini ajratib turuvchi chegara — terminator — shu paytda Oy yuzasini kesib o‘tadi. Quyosh nuri bu chegara bo‘ylab uzun soyalar tushirib, to‘lin Oydagi kabi tik tushayotgan yorug‘likda yassiroq ko‘rinadigan relyefni yaqqol ko‘rsatadi. To‘lin Oy oddiy ko‘z bilan qaraganda juda ta’sirli, ammo Quyosh nuri ko‘rinib turgan yuzaga tikroq tushgani uchun undagi tafsilotlar kamroq sezilishi mumkin.
Ingichka hilolni o‘sish fazasida quyosh botganidan keyin yoki kamayish fazasida quyosh chiqishidan oldin izlang. Hilol Quyosh tomonga yaqin bo‘lgani uchun uni kuzatish vaqti qisqa bo‘ladi, ufqqa yaqinligi esa tuman, binolar yoki tepaliklar ortida qolishiga olib kelishi mumkin. Ufq ochiq va to‘siqsiz bo‘lgani ma’qul. Kunduzgi Oyni kuzatmoqchi bo‘lsangiz, u osmonda balandroq turgan vaqtni tanlang — shunda siz bilan Oy orasida atmosfera kamroq bo‘ladi.
Masalan, London uchun mahalliy sahifada faza va yoritilganlik, Oy chiqishi va botishi, balandligi va azimuti, masofasi hamda mahalliy ob-havo aks etgan osmon ko‘rinishi ko‘rsatiladi. Bu ko‘rsatkichlar joylashuvga qarab farq qiladi, shuning uchun boshqa joy uchun berilgan vaqtga tayanish o‘rniga Oy sahifalari ro‘yxatidan o‘z shahringizni tanlang.
Oy fazasiga qarab kuzatish rejasini tuzing
Avval fazani va qanday ko‘rinishni istayotganingizni aniqlang. Kechqurun kuzatish uchun o‘sayotgan hilol yoki birinchi chorakdagi Oy qulay nishon bo‘ladi. Tong oldidan sayr qilmoqchi bo‘lsangiz, kamayib borayotgan hilol yoki oxirgi chorakdagi Oy mos kelishi mumkin. Oyning to‘liq diskini ko‘rishni istasangiz, to‘lin Oy sanasiga qarab reja tuzing, ammo to‘lin Oyga kirishning aniq lahzasi u osmonda eng baland bo‘ladigan yoki hatto siz turgan joydan ko‘rinadigan payt bo‘lishi shart emasligini yodda tuting.
Keyin mahalliy chiqish va botish vaqtlarini tekshirib, Oyning balandligi va azimutiga qarang: balandlik uning ufqdan qanchalik yuqorida ekanini, azimut esa kompas bo‘yicha qaysi tomonda joylashganini bildiradi. Ob-havoni tekshiring va kuzatish joyingizdagi to‘siqlarni hisobga oling. Endigina chiqqan Oy uzoqdagi ufq yaqinida ajoyib ko‘rinishi mumkin, ammo binolar, daraxtlar va tuman uni to‘sib qo‘yadi; osmonda balandroq turgan Oyni aniq kuzatish ko‘pincha osonroq.
Oyma-oy taqvim faza sanasini tanlashga, shahar sahifasi esa shu sanani mahalliy kuzatish imkoniyatiga aylantirishga yordam beradi. Dastlab qaraganingizda Oy ko‘rinmasa, keyinroq yana tekshiring: u chiqayotgan yoki botayotgan bo‘lishi, yoxud kunduzgi osmondan yo‘qolib qolmagan, shunchaki bulutlar ortida yashiringan bo‘lishi mumkin.