Oy tutilishi har safar bir xil manzarani namoyish etmaydi. Ba’zan Oy biroz xiralashadi, ba’zan uning yuzini qorong‘i yoy kesib o‘tgandek bo‘ladi, ba’zan esa butun Oy diski xira qizil tusga kiradi. Farq Oyning Yer soyasidan qanday o‘tishiga bog‘liq. Uch xil nom — yarim soyali, qisman va to‘liq — Oyning soyaning umbra deb ataladigan eng qorong‘i qismiga qanchalik kirishini bildiradi. Geometriyani bilish, ayniqsa o‘zgarish nozik bo‘lganda, nima yuz berayotganini anglashni osonlashtiradi. Tutilish sanalari, kontakt vaqtlari, davomiyligi va joylashuv bo‘yicha ko‘rinishi haqida ma’lumot olish uchun jonli Oy tutilishlari katalogidan foydalaning.
Yer ikki xil soya hosil qiladi
Quyosh nuqtaviy manba emas, balki kengaygan yorug‘lik manbaidir. Shu bois Yer to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri to‘sib qo‘yiladigan markaziy soha va Quyoshning faqat bir qismi berkinadigan tashqi sohani hosil qiladi. Markaziy soya umbra, tashqi, xira soya esa penumbra deb ataladi. Bu chegara geometriyaga bog‘liq: penumbradagi kuzatuvchi Oydan Quyoshning bir qismini ko‘ra olardi, umbrada esa Yer Quyoshni butunlay to‘sib qo‘yardi.
Oy tutilishi faqat to‘lin Oy paytida, Yer Quyosh bilan Oy orasida turganida yuz berishi mumkin. Biroq aksariyat to‘lin Oylar Yer soyasining tepasidan yoki pastidan o‘tadi, chunki Oy orbitasi ekliptikaga — Yerning Quyosh atrofidagi orbitasi tekisligiga — nisbatan 5.14 daraja og‘gan. Tutilish to‘lin Oy orbitalar tekisliklari kesishadigan nuqtaga yaqin paytga to‘g‘ri kelganda yuz beradi. Oy fazalari haqidagi qo‘llanmada Oy fazasi uning Quyosh va Yerga nisbatan joylashuviga bog‘liqligi tushuntiriladi; tutilish turi esa Oyning Yer soyasidan qaysi yo‘nalishda o‘tishiga bog‘liq.
Yarim soyali: yengil va keng ko‘lamli xiralashish
Yarim soyali tutilishda Oy Yerning penumbra qismidan o‘tadi, ammo umbraga kirmaydi. Oy diski bo‘ylab aniq qoramtir chegara o‘tmaydi. Buning o‘rniga Oyning bir qismi yoki butuni to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nurini biroz kamroq oladi va xira tortgandek ko‘rinishi mumkin; bu, odatda, umbraga yaqinroq tomonda seziladi. Bu ta’sirni payqash oson emas, ayniqsa hodisaning boshida yoki oxirida, Oy yuzasining kichik qismigina penumbrada bo‘lganida.
Shu sababli yarim soyali tutilish haqiqiy, o‘lchash mumkin bo‘lgan osmon jismlari tekislanishi bo‘lsa-da, qurollanmagan ko‘zga unchalik ta’sirli ko‘rinmasligi mumkin. Uni tezda qarab olishdan ko‘ra suratda payqash osonroq bo‘lishi mumkin, biroq kameraning avtomatik ekspozitsiyasi xiralashishni qoplab, suratlarni taqqoslashni qiyinlashtiradi. Suratga olsangiz, kadr va ekspozitsiya sozlamalarini o‘zgartirmang va ularni tutilishdan oldin yoki keyin olingan surat bilan taqqoslang. Yarim soyali tutilish Oy bulut ortidan o‘tishi yoki o‘z yorqinligini o‘zgartirishi emas; bu Yer Quyoshni Oydan qisman to‘sib qo‘ygani sababli quyosh nurining asta-sekin kamayishidir.
Masalan, 20 February 2027 sanasidagi yarim soyali tutilishning penumbrada davom etish vaqti 241 minutes deb ko‘rsatilgan. Bu uzoq vaqt Oy to‘rt soat davomida yaqqol qorayib ko‘rinadi degani emas: xiralashish asta-sekin o‘zgaradi, penumbraning eng chuqur qismi esa uning xira tashqi chetiga qaraganda ko‘proq sezilishi mumkin. Jonli February 2027 taqvimi shu oy uchun Oy fazalarining aniq vaqtlarini ko‘rsatadi, tutilish katalogida esa hodisa tafsilotlari berilgan.
Qisman: Oy bo‘ylab qoramtir yoy siljiydi
Qisman Oy tutilishi Oyning bir qismi umbraga kirib, qolgan qismi undan tashqarida qolganda yuz beradi. Buni ko‘rsatadigan eng aniq belgi — Oy yuzasi bo‘ylab kattalashib borayotgan, yaqqol qoramtir egri soha. Umbraning cheti Yer dumaloq bo‘lgani uchun egri ko‘rinadi; kosmik apparatlar Yerni koinotdan suratga olishidan ancha өмнө Oy tutilishlari kuzatuvchilarga Yer shaklini anglashga yordam bergan.
Soya Oy ustiga tushirilgan qattiq jism emas, uning cheti ham mutlaqo aniq emas. Yer atmosferasidan o‘tadigan quyosh nuri bu chegarani xiralashtiradi. Shunga qaramay, umbradan tashqaridagi yorqin qism bilan uning ichidagi xira qism orasidagi farq odatda yarim soyali tutilishdagi xiralashishdan ancha yaqqolroq bo‘ladi. Qisman tutilishda Oy g‘oyib bo‘lib qolmaydi, umbradan tashqaridagi qismi esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri bilan yoritilib turadi.
Oyning qancha qismi soyada qolishi tutilish yo‘nalishiga bog‘liq. Umbraga sayoz kirib o‘tish faqat kichik qoramtir kertik hosil qiladi; chuqurroq o‘tish diskning ko‘p qismini, ammo hammasini emas, qoplashi mumkin. Tasniflash kuzatuvchi hodisani ko‘ra olishi yoki ololmasligiga emas, Oyning soyadagi holatiga asoslanadi. Mahalliy ufq, kunduzgi yorug‘lik, ob-havo va Oyning osmondagi o‘rni ko‘rinishga ta’sir qiladi. London Oy sahifasi kabi shahar panelida mahalliy oy chiqishi va botishi, balandligi, azimuti hamda ob-havo ko‘rsatiladi; bu osmonni kuzatishni rejalashtirishda yordam beradi.
To‘liq: Oy umbraga butunlay kiradi
To‘liq Oy tutilishi paytida butun Oy diski Yer umbrasiga kiradi. Yer atmosferasi quyosh nurining bir qismini soyaga qayirib yo‘naltirgani uchun Oy ko‘rinib turadi. Bu yorug‘lik atmosferadan o‘tayotganda, qisqaroq ko‘k to‘lqin uzunliklari qizil to‘lqin uzunliklariga qaraganda kuchliroq sochiladi. Shu sababli Oyga yetib boradigan qolgan yorug‘lik ko‘pincha qizil yoki to‘q sariq rangda bo‘ladi va Oy yuzasi bu nurni Yerdagi kuzatuvchilar tomon qaytaradi.
Ommabop “qonli Oy” iborasi qizg‘ish tusga kirishi mumkin bo‘lgan ko‘rinishni anglatadi, alohida tutilish turini yoki kafolatlangan rangni emas. To‘liq tutilish mis rang, g‘ishtdek qizil, xira jigarrang yoki juda qoramtir ko‘rinishi mumkin. Rang va yorqinlik qisman Yer atmosferasidan qancha quyosh nuri o‘tishiga bog‘liq; atmosferadagi tuman, bulutlar va zarrachalar o‘tadigan nurga ta’sir qilishi mumkin. To‘liq tutilish Oy yo‘qoladi degani emas, ammo soya ayniqsa qorong‘i yoki osmon yorug‘ bo‘lsa, uni ko‘rish qiyinlashishi mumkin.
To‘liq tutilish — butun Oy umbra ichida bo‘ladigan vaqt oralig‘i. Undan oldin va keyin, Oy eng qorong‘i soyaga kirib, undan chiqayotganida, to‘liq tutilish qisman bosqichlarni ham o‘z ichiga oladi. Misol uchun, 31 December 2028 sanasidagi to‘liq Oy tutilishida to‘liq bosqich 71.3 minutes davom etishi ko‘rsatilgan. Tutilishning butun ketma-ketligi bu markaziy oraliqdan uzoqroq davom etadi, shuning uchun hodisaning faqat bir qismini ko‘ra oladigan kuzatuvchilar ham qisman bosqichni ko‘rishlari mumkin.
Kuzatish paytida nimalarga e’tibor berish kerak
Oy tutilishini qurollanmagan ko‘z bilan kuzatish xavfsiz; Quyosh tutilishidan farqli ravishda, himoya filtrlari kerak emas. Durbinsimon ko‘zoynak soyadagi o‘zgarishlarni yaxshiroq ko‘rishga yordam beradi, ammo undan foydalanish shart emas. Oy aniq ko‘rinadigan joyni tanlang va tutilish paytida u mahalliy ufqingizdan yuqorida bo‘lish-bo‘lmasligini tekshiring. Tutilishlar katalogida joylashuv bo‘yicha ko‘rinish haqida ma’lumot beriladi, Oy fazalari taqvimi esa tanlangan oy uchun fazalar vaqtini tekshirishga yordam beradi.
Yarim soyali tutilishda aniq chegarani kutmasdan, asta-sekin va notekis xiralashishni izlang. Qisman tutilishda umbraning egri cheti disk bo‘ylab siljishini kuzating. To‘liq tutilish vaqtida ko‘zlaringiz qorong‘ilikka moslashishiga imkon bering va Oy bir tekis qora tusga kirmay, rangini hamda tafsilotlarini saqlab qolishi mumkinligiga e’tibor bering. Osmonga faqat bir marta qarab qo‘yishdan ko‘ra, butun jarayonni kuzatish bu farqlarni yaxshiroq ko‘rsatadi: tutilish yarim soyali, qisman yoki to‘liq ekanini soyaning sekin siljishi ayon qiladi.