Superoy — Oy Yerga nisbatan yaqinroq bo‘lgan paytda yuz beradigan to‘linoy. Bu nom bir vaqtda ro‘y beradigan ikki holatni anglatadi: Oy to‘linoy fazasida bo‘ladi va orbitasining Yerga yaqinroq qismida joylashadi. Bu Oy birdan kattalashadi degani emas, shuningdek, u Oy fazalarining alohida bir turi ham emas. Oy fazalari takrorlanuvchi tartibda almashadi; bu haqda Oy fazalari qanday yuzaga kelishi haqidagi qo‘llanmada batafsil tushuntirilgan.
Bu atamadan foydalanish mumkin, ammo u osmonda favqulodda manzara bo‘lishini va’da qiladi deb tushunmaslik kerak. Yerga yaqin to‘linoyning ko‘rinma diametri kattaroq bo‘ladi va u uzoqroq turgan to‘linoydan yorqinroq ko‘rinishi mumkin, lekin bu farq asta-sekin o‘zgaradi. Kuzatuvchi ko‘radigan manzaraga Oyning o‘rni, mahalliy ufq, ob-havo va kamera sozlamalari ham ta’sir qiladi.
Perigey va to‘linoy — alohida hodisalar
Oy Yer atrofida cho‘zinchoq orbita bo‘ylab harakatlanadi, shu sababli uning Yerdan masofasi o‘zgarib turadi. Orbitadagi eng yaqin nuqta perigey, eng uzoq nuqta esa apogey deb ataladi. Odatda perigeyda masofa taxminan 363,300 kilometr, apogeyda esa 405,500 kilometr bo‘ladi; Yer va Oy orasidagi o‘rtacha masofa 384,400 kilometrni tashkil etadi. Bular Yer sirtidan Oy yuzasigacha bo‘lgan masofa emas, balki Yer markazidan Oy markazigacha bo‘lgan masofalardir.
To‘linoy esa fazadir: Oyning Yerga qaragan tomoni Quyosh nuri bilan deyarli to‘liq yoritiladi. To‘linoy fazasi har 29.53059 kunda takrorlanadi, Oy esa yulduzlarga nisbatan Yer atrofini 27.32166 kunda aylanib chiqadi. Bu davrlar bir-biridan farq qilgani uchun har safar to‘linoy Oyning orbitadagi ayni bir o‘rnida sodir bo‘lavermaydi. Ba’zan u perigeyga nisbatan yaqinroq keladi, ba’zan esa ancha uzoqda bo‘ladi.
Shu farq tufayli har qanday to‘linoy avtomatik ravishda superoy bo‘lavermaydi. Oy masofasi tanlangan ta’rifga mos kelishi uchun bu ikki hodisa yetarlicha yaqin vaqtda sodir bo‘lishi kerak. Misol uchun, 24 December 2026 dagi to‘linoy 356,927 kilometr masofada bo‘lishi qayd etilgan va bu sayt belgilagan superoy chegarasiga to‘g‘ri keladi. Ushbu aniq misoldan keyingi sanalarni bilish uchun Oy fazalari taqvimidan foydalaning.
U qanchalik kattaroq va yorqinroq bo‘ladi?
Masofa ko‘rinma o‘lchamga perspektiva orqali ta’sir qiladi. Yaqin turgan jism ko‘rish maydonining uzoqroqda turgan ayni shunday jismga qaraganda kattaroq qismini egallaydi. Odatdagi perigey va apogey masofalarini olsak, Oyning perigeydagi ko‘rinma diametri apogeydagidan taxminan 12% kattaroq bo‘ladi. Uning ko‘rinma diski yuzasi esa qariyb 24% kattaroq. Bu taqqoslashlar odatiy orbital masofalarning ikki chekka nuqtasini ifodalaydi, har qanday ikki to‘linoy orasidagi farqni emas.
Yerga yaqin to‘linoy yorqinroq ko‘rinishining fizik sababi ham bor: Oydan qaytgan Quyosh nuri Yerga yetib kelguncha kattaroq maydonga yoyiladi, shuning uchun masofa ortgani sari uning kamroq qismi yer yuzasining muayyan qismiga tushadi. Sirtning yoritilishi va kuzatish sharoitidagi o‘zgarishlarni hisobga olmaydigan soddalashtirilgan taqqoslashda yorqinlik masofaning kvadratiga teskari proporsional ravishda o‘zgaradi. Bu yerda qo‘llanadigan 360,000 kilometr chegarasida, o‘rtacha 384,400 kilometr masofadagi to‘linoyga nisbatan to‘linoy taxminan 7% kengroq ko‘rinadi va qariyb 14% ko‘proq yorug‘lik oladi.
Bu raqamlar Oy qurollanmagan ko‘zga 7% kattaroq ko‘rinadi degani emas. Superoy bilan oddiy to‘linoy o‘rtasidagi farqni bevosita taqqoslamasdan baholash qiyin bo‘lishi mumkin. Uzoq fokus masofali obyektiv, yaqin plandagi old fon yoki puxta kadr tanlash suratda Oyni ancha ta’sirchan qilib ko‘rsatishi mumkin. Turli kamera sozlamalarida olingan tasvirlar Oyning osmonda qanchalik kattaroq ko‘ringaniga ishonchli dalil bo‘la olmaydi.
Superoy ta’riflari nega farq qiladi?
Superoy — ommalashgan atama, ammo hamma joyda bir xil qo‘llanadigan yagona rasmiy astronomik toifa emas. Ba’zi ta’riflarda perigeyga yaqin to‘linoy nazarda tutiladi; boshqalarida masofa chegarasi belgilanadi yoki yaqinlik Oy orbitasi diapazonining ma’lum ulushi bilan aniqlanadi. Shu sababli turli taqvimlar va maqolalarda turli to‘linoylar superoy deb atalishi mumkin; bu Oyning haqiqiy o‘rni borasida kelishmovchilik bor degani emas. Ular shunchaki turli qoidalarga amal qilayotgan bo‘lishi mumkin.
Bir xillikni saqlash uchun bu sayt superoy deb Yer markazidan 360,000 kilometrdan yaqinroq masofadagi to‘linoyni belgilaydi. Bu aniq va nisbatan qat’iy chegara: odatdagi perigey masofasi taxminan 363,300 kilometr bo‘lgani uchun perigeyga yaqin har bir to‘linoy bu ta’rifga mos kelavermaydi. Saytda qo‘llanadigan mos ta’rifga ko‘ra, mikroyoy — 405,000 kilometrdan uzoqdagi to‘linoy.
Shunday ekan, yorliqning o‘zidan ko‘ra uning ortidagi masofa ko‘proq ma’lumot beradi. Turli da’volarni taqqoslayotganda, ular to‘linoy haqida ekanini, masofa qanday o‘lchanishini va qanday chegara qo‘llanganini tekshiring. Hosil oyi yoki Ovchi oyi kabi an’anaviy to‘linoy nomlari masofani emas, boshqa nomlash an’anasini anglatadi; bu alohida mavzu haqida to‘linoy nomlari qo‘llanmasidan bilib olishingiz mumkin.
Superoy Oy tutilishi emas
Superoy Oy tutilishiga sabab bo‘lmaydi. Har ikkala hodisa Quyosh, Yer va Oyning o‘zaro joylashuviga bog‘liq, ammo tutilish uchun yana bir shart kerak: Oy Yer soyasidan o‘tishi lozim. Oyning orbitasi Yerning Quyosh atrofidagi orbitasi tekisligiga nisbatan taxminan 5.14 daraja qiyalangan, shu sababli aksariyat to‘linoylarda Oy bu soyadan yuqoriroq yoki pastroqda o‘tadi. Oy tutilishi faqat orbital kesishuv yaqinida jismlarning o‘zaro joylashuvi mos kelgandagina yuz berishi mumkin.
Kerakli tekislanish yuz bersa, Yerga yaqin to‘linoy Oy tutilishi bilan bir vaqtda kelishi mumkin, ammo yaqinlikning o‘zi yetarli emas. Xuddi shuningdek, masofaga asoslangan ta’rif bo‘yicha tutilish sodir bo‘lishi Oyni avtomatik tarzda superoyga aylantirmaydi. Oy tutilishlari kuzatuvchisi tutilish hodisalarini kuzatib boradi; ular Oyni kuzatish uchun alohida bir sababdir.
Kuzatishda nimalarga e’tibor berish kerak?
Oy ufqqa yaqin bo‘lganida ko‘pincha g‘ayrioddiy darajada katta ko‘rinadi. Oy illyuziyasi deb ataladigan bu tanish taassurot Oyning kech davomida keskin yaqinlashganiga dalil emas. Uning orbitasi tufayli yuz beradigan ko‘rinma o‘lcham o‘zgarishi haqiqiy, ammo ufq yaqinidagi bu taassurot idrok bilan bog‘liq boshqa hodisadir. Kuzatish uchun oddiy usul: kichik buyumni qo‘lni uzatib ushlang va turli vaqtlarda Oyning ko‘rinma kengligini u bilan taqqoslang; faqat xotiraga tayanib o‘lchamni baholamang.
Foydali taqqoslash uchun bir joydan, bir xil obyektiv va kadr sozlamalarida suratga olingan ikki to‘linoyga qarang yoki aniq masshtab ko‘rsatkichi tushirilgan yagona ketma-ket suratni solishtiring. Agar maqsadingiz Oy diskining o‘zini baholash bo‘lsa, taqqoslashda ufq va old fonni chetda qoldiring. Atmosferadagi xiralik ufqqa yaqin Oyni to‘q sariq yoki qizil qilib ko‘rsatishi mumkin, ammo bu rang Oy yaqinroq bo‘lgani uchun emas, balki uning nuri ko‘proq havo qatlamidan o‘tgani uchundir.
Eng asosli kutish — Oyning haqiqiy masofasiga bog‘liq, kuzatish sharoitlari ta’sirida biroz sezilmay qolishi mumkin bo‘lgan ko‘rinma o‘lcham va yorqinlikdagi mo‘tadil o‘zgarishdir. Faqat laqabga ishonish o‘rniga masofani bilish superoyni yaxshiroq tushunishga yordam beradi, shuningdek, orbital geometriyani suratlar va idrok kuchaytirib ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan taassurotlardan ajratishga imkon beradi.