די לבנה פֿון ערד איז בערך אַ פֿערטל אַזוי ברייט ווי ערד. דאָס קען קלינגען גאַנץ געוויינטלעך, ביז מע פֿאַרגלײַכט אַנדערע פּלאַנעטן מיט זייערע לווײַטן: אַפֿילו די ריזיקע לבנות פֿון יופּיטער און שבתאי זענען בלויז קליינע בראָכצאָלן פֿון די דיאַמעטערס פֿון זייערע פּלאַנעטן. צווישן די אַכט פּלאַנעטן האָט ערד די גרעסטע לבנה אין פֿאַרהעלטעניש צו דער גרייס פֿון איר פּלאַנעט.
די דאָזיקע באַזונדערקייט דאַרף צוויי באַגרענעצונגען. אונדזער לבנה איז נישט די גרעסטע לווײַט אין אַבסאָלוטער גרייס, און ערד־לבנה איז נישט די מערסט גלײַך־גרויסע פּאָר אויב מע רעכנט אויך קאַרליק־פּלאַנעטן. דער באַגלייטער פֿון פּלוטאָ, כאַראָן, איז פּראָפּאָרציאָנעל אַ סך גרעסער. די אינטערעסאַנטע פֿראַגע איז דעריבער נישט בלויז „ווי גרויס איז די לבנה?“, נאָר „גרויס אין פֿאַרגלײַך מיט וואָס?“
אַ פֿאַרהעלטעניש מאַכט די פֿראַגע פֿאַר אַ נוצלעכן פֿאַרגלײַך. עס העלפֿט אויך אונטערשיידן צווישן דרײַ געדאַנקען, וואָס ווערן אָפֿט צונויפֿגעמישט: פֿיזישע גרייס, גראַוויטאַציעלע וויכטיקייט און די אויסזעעוודיקע גרייס אויפֿן הימל. די אינטעראַקטיווע מאַפּע פֿון זונסיסטעם ווײַזט די איצטיקע פּאָזיציעס פֿון די פּלאַנעטן; די פֿאַרגלײַכן אונטן דערקלערן אַן אַנדערן אַספּעקט פֿון יענער סיסטעם — ווי שטאַרק די גרייסן פֿון פּלאַנעטן און זייערע לבנות אונטערשיידן זיך.
די לבנה איז גרעסער ווי אַ פֿערטל פֿון דער ברייט פֿון ערד
דער ראַדיוס פֿון דער לבנה איז 1,737.4 קילאָמעטער. אויב מע נעמט דעם דורכשניטלעכן ראַדיוס פֿון ערד, בערך 6,371 קילאָמעטער, און צעטיילט דעם ראַדיוס פֿון דער לבנה דערמיט, באַקומט מען בערך 0.273. דאָס הייסט, די לבנה איז בערך 27.3% פֿון דער דיאַמעטער פֿון ערד. דער זעלבער פֿאַרהעלטעניש גילט פֿאַר ראַדיוס און דיאַמעטער, ווײַל ווען מע פֿאַרטאָפּלען ביידע מאָסן, בלײַבט זייער פּראָפּאָרציע אומגעביטן.
שטעלט אײַך פֿאָר ערד ווי אַ קויל מיט אַ ברייט פֿון 30 סענטימעטער. אויף יענער וואָג וואָלט די לבנה געווען בערך 8.2 סענטימעטער ברייט: נענטער צו אַ גרויסער אָראַנזש ווי צו אַ קליינעם קרעלן. דאָס איז אַן אויסערגעוויינטלעך גרויסער באַגלייטער. אָבער דער מאָדעל אַנטפּלעקט אויך אַ געוויינטלעכע פֿאַלשקייט אין אילוסטראַציעס. בײַם דורכשניטלעכן אָפּשטאַנד צווישן ערד און דער לבנה, 384,400 קילאָמעטער, וואָלטן די צענטערס פֿון די צוויי קוילן געווען בערך 9.1 מעטער איינער פֿונעם צווייטן. אַ בילד וואָס ווײַזט זיי כּמעט רירנדיק קען ווײַזן זייערע רעלאַטיווע גרייסן ריכטיק, אָבער שטאַרק פֿאַרקלענערן דעם ליידיקן רוים צווישן זיי.
דיאַמעטער איז בלויז איין אופֿן צו מעסטן די באַציִונג צווישן זיי. די לבנה האָט בערך איין איין־און־אַכציקסטן פֿון דער מאַסע פֿון ערד, אָדער אַרום 1.2%, נישט 27.3%. דער באַנד וואַקסט לויטן קוב פֿון דיאַמעטער: אַן אָביעקט וואָס איז 0.273 מאָל אַזוי ברייט האָט בלויז אַרום 0.020 מאָל דעם באַנד, אויב מע נעמט אָן די זעלבע פֿאָרעם. דאָס איז אַרום 2%.
דער איבעריקער אונטערשייד קומט פֿון דער געדיכטקייט. די לבנה איז דורכשניטלעך ווייניקער געדיכט ווי ערד, וועמענס גרויסער אײַזן־רײַכער קערן בײַשטײַערט אַ סך צו איר מאַסע. דעריבער קען אַ לבנה אויסזען אימפּאָנירנדיק גרויס לעבן איר פּלאַנעט, אָן צו זײַן אַפֿילו נאָענט צו אַן גלײַכן גראַוויטאַציעלן פּאַרטנער. ווען מע רעדט וועגן דעם צי ערד און די לבנה זענען ענלעך צו אַ טאָפּלטן פּלאַנעט, איז וויכטיק צו האַלטן באַזונדער דיאַמעטער און מאַסע.
גרעסערע לבנות קענען זײַן קלענערע באַגלייטער
גאַנימעד פֿון יופּיטער איז די גרעסטע לבנה אין זונסיסטעם, מיט אַ דיאַמעטער פֿון בערך 5,268 קילאָמעטער. טיטאַן פֿון שבתאי איז די צווייט־גרעסטע, מיט בערך 5,149 קילאָמעטער. ביידע זענען ברייטער פֿון מערקור, און ביידע זענען אַ סך ברייטער פֿון אונדזער לבנה, וועמענס דיאַמעטער איז 3,474.8 קילאָמעטער. אָבער קיינער פֿון זיי מאַכט נישט אויסזען זײַן היימפּלאַנעט קליין.
לויט די דורכשניטלעכע דיאַמעטערס איז גאַנימעד בלויז בערך 3.8% אַזוי ברייט ווי יופּיטער. טיטאַן איז בערך 4.4% אַזוי ברייט ווי שבתאי. דער פֿאַרהעלטעניש פֿון 27.3% בײַ ערד איז דעריבער מער ווי זעקס מאָל אַזוי גרויס ווי יעדע פֿון די צוויי פֿאַרהעלטענישן. דאָס מיינט נישט אַז אונדזער לבנה איז זעקס מאָל גרעסער; עס מיינט אַז איר פּראָפּאָרציאָנעלע גרייס לעבן איר אייגענעם פּלאַנעט איז מער ווי זעקס מאָל גרעסער.
נעפּטון גיט נאָך איין נוצלעכן פֿאַרגלײַך. זײַן גרעסטע לבנה, טריטאָן, איז בערך 5.5% פֿון דער דיאַמעטער פֿון נעפּטון. דאָס איז אַ גרעסערער פּראָפּאָרציאָנעלער טייל ווי בײַ גאַנימעד אָדער טיטאַן, אָבער נאָך אַלץ אַ סך ווייניקער ווי דער פֿאַרהעלטעניש ערד־לבנה. מאַרס געפֿינט זיך בײַם אַנדערן עק: זײַנע צוויי קליינע, אומרעגולערע לבנות זענען קליינטשיק אין פֿאַרגלײַך מיטן פּלאַנעט.
די פֿאַרגלײַכן דערקלערן פֿאַר וואָס אַ ראַנגירונג פֿון לבנות לויט דיאַמעטער ענטפֿערט נישט אויף דער פֿראַגע, אין וועלכער פּלאַנעטאַרער סיסטעם איז דער באַגלייטער דער מערסט באַמערקבאַרער. אונדזער לבנה איז די פֿינפט־גרעסטע לבנה אין זונסיסטעם לויט איר פֿיזישער גרייס, אָבער די גרעסטע אין פֿאַרהעלטעניש צו איר פּלאַנעט צווישן די אַכט פּלאַנעטן. פֿאַר אַ ברייטערן איבערבליק פֿון די לווײַטן, זעט דעם וועגווײַזער צו די לבנות פֿון זונסיסטעם; די וויכטיקע אונטערשיידונג דאָ איז צווישן אַן אַבסאָלוטער ראַנגירונג און אַ פֿאַרהעלטעניש.
מאַכט דאָס ערד און די לבנה פֿאַר אַ טאָפּלטן פּלאַנעט?
„טאָפּלטער פּלאַנעט“ איז אַן אָנצינדנדיקער באַגריף, אָבער עס איז נישטאָ קיין פֿאָרמעלע דעפֿיניציע וואָס אַלע אָננעמען. איין פֿאָרגעלייגטער פּרוּוו פֿרעגט וווּ געפֿינט זיך דער געמיינזאַמער מאַסע־צענטער פֿון די צוויי קערפּערס. ביידע קערפּערס דרייען זיך אַרום דעם פּונקט, וואָס הייסט דער באַריצענטער; דער קלענערער קערפּער דרייט זיך נישט אַרום אַ גרעסערן קערפּער וואָס שטייט גאָר שטיל.
בײַ ערד און דער לבנה געפֿינט זיך דער באַריצענטער אינעווייניק אין ערד. מע קען אָפּשאַצן זײַן פּאָזיציע מיטן מאַסע־פֿאַרהעלטעניש. אויב ערד האָט בערך 81 מאָל די מאַסע פֿון דער לבנה, געפֿינט זיך דער באַריצענטער אין אַ דיסטאַנץ פֿון בערך איין צוויי־און־אַכציקסטן פֿון דער צענטער־צו־צענטער דיסטאַנץ, אָפּגעמאָסטן פֿון צענטער פֿון ערד. אויב מע ניצט דעם דורכשניטלעכן אָפּשטאַנד פֿון 384,400 קילאָמעטער, באַקומט מען בערך 4,700 קילאָמעטער. דאָס איז ווייניקער ווי דער ראַדיוס פֿון ערד, וואָס איז בערך 6,371 קילאָמעטער, און לייגט דעם פּונקט בערך 1,700 קילאָמעטער אונטער דער אויבערפֿלאַך לויט דעם פֿאַרפּשוטערטן חשבון.
איצט פֿאַרגלײַכט פּלוטאָ און כאַראָן. כאַראָן איז בערך האַלב אַזוי ברייט ווי פּלוטאָ און האָט בערך איין אַכטעל פֿון זײַן מאַסע. זייער באַריצענטער געפֿינט זיך אַרויסער פּלוטאָ, וואָס מאַכט זיי פֿאַר אַ סך שטאַרקערן בײַשפּיל פֿון אַ בינאַרער פּאָר. פּלוטאָ ווערט קלאַסיפֿיצירט ווי אַ קאַרליק־פּלאַנעט, דערפֿאַר ענדערט דאָס נישט די באַזונדערקייט פֿון ערד צווישן די אַכט פּלאַנעטן.
דער פּרוּוו מיטן באַריצענטער איז נוצלעך, אָבער ער איז נישט קיין גאַנצע קלאַסיפֿיקאַציע־רעגל. זײַן פּאָזיציע ווענדט זיך סײַ אין אָפּשטאַנד, סײַ אין מאַסע: ווען מע רוקט די זעלבע צוויי קערפּערס ווײַטער אַוועק איינער פֿונעם צווייטן, רוקט זיך דער באַריצענטער ווײַטער פֿון יעדן צענטער. אַ פּונקט אַרויסער דעם גרעסערן קערפּער באַשטעטיקט דעריבער נישט אַליין אַן אוניווערסאַל אָנגענומענעם סטאַטוס פֿון „טאָפּלטן פּלאַנעט“. לויט דער געוויינטלעכער באַטראַכטונג בלײַבט ערד אַ פּלאַנעט און די לבנה איר נאַטירלעכער לווײַט, כאָטש די לבנה איז אומגעוויינטלעך גרויס אין פֿאַרהעלטעניש צום דיאַמעטער פֿון ערד.
אַ רמז צו דעם ווי די לבנה איז געשאַפֿן געוואָרן
די באַדײַטנדיקע גרייס פֿון דער לבנה איז איינע פֿון עטלעכע אייגנשאַפֿטן וואָס אַ טעאָריע וועגן איר אָפּשטאַם דאַרף דערקלערן. די פֿירנדיקע דערקלערונג איז אַ ריזיקער צונויפֿשטויס: אין דער פֿריִער געשיכטע פֿון ערד האָט אַ גרויסער צונויפֿשטויס אַרײַנגעוואָרפֿן מאַטעריאַל אין אָרביט, און די לבנה האָט זיך צונויפֿגעשטעלט פֿון דעם אַרומדרייענדיקן בראָך. די ברייטע בילד ווערט גוט געשטיצט, אָבער די גענויע אומשטענדן פֿונעם צונויפֿשטויס און די שפּעטערדיקע אַנטוויקלונג בלײַבן טעמעס פֿון פֿאָרשונג.
די גרייס אַליין באַווײַזט נישט די געשיכטע. וויסנשאַפֿטלער באַטראַכטן אויך דעם ווינקל־מאָמענטום פֿון דער סיסטעם, דעם רעלאַטיוו קליינעם מעטאַלישן קערן פֿון דער לבנה, און כעמישע און איזאָטאָפּישע ענלעכקייטן צווישן מאַטעריאַל פֿון דער ערדישער אויבערפֿלאַך און פֿון דער לבנה. אַ מצליחע דערקלערונג מוז באַטראַכטן די דאָזיקע אָבסערוואַציעס צוזאַמען, נישט בלויז שאַפֿן אַ גרויסן לווײַט אין אַ סימולאַציע.
דאָס איז אַנדערש פֿון דער אַלגעמיינער בילד וועגן די גרויסע, רעגולערע לבנות פֿון ריזיקע פּלאַנעטן, וואָס מע האַלט פֿאַר געשאַפֿן אין דיסקן פֿון גאַז און האַרטמאַטעריאַל אַרום זייערע וואַקסנדיקע פּלאַנעטן. פֿאַרשידענע געשאַפֿונג־סביבות קענען ברענגען פֿאַרשידענע פֿאַרהעלטענישן צווישן אַ פּלאַנעט און זײַנע באַגלייטער. עס איז נישטאָ קיין נויט אַז יעדע פּלאַנעטאַרע סיסטעם זאָל זײַן אַ פֿאַרקלענערטע קאָפּיע פֿון די אַנדערע.
מען דאַרף אויך באַזונדער האַלטן די געשאַפֿונג און די שפּעטערדיקע אַנטוויקלונג. טיידאַלע אינטעראַקציעס האָבן במשך פֿון צײַט געביטן די ערד־לבנה סיסטעם, און די לבנה רוקט זיך אַוועק פֿון ערד מיט בערך 3.8 סענטימעטער אַ יאָר. דאָס ענדערט דעם אָפּשטאַנד צווישן זיי, נישט דעם פֿאַרהעלטעניש צווישן זייערע דיאַמעטערס. די זעלבע אינטעראַקציעס העלפֿן דערקלערן זייער סינכראָניזירטע באַציִונג צווישן אָרביט און דרייִונג, וואָס ווערט באַשריבן אין פֿאַר וואָס מיר זעען שטענדיק די זעלבע זײַט פֿון דער לבנה.
פֿאַר וואָס אַ גרויסער באַגלייטער זעט אויס קליין אויפֿן הימל
די רעלאַטיווע גרייס לעבן ערד איז נישט דאָס זעלבע ווי די אויסזעעוודיקע גרייס פֿאַר אַן אָבסערוואַטאָר אויף דער ערד. פֿאַר דער אויסזעעניש איז וויכטיק דער דיאַמעטער פֿון דער לבנה צעטיילט מיטן אָפּשטאַנד ביז דיר. אויב מע ניצט איר דיאַמעטער פֿון 3,474.8 קילאָמעטער און דעם דורכשניטלעכן אָפּשטאַנד פֿון צענטער צו צענטער צווישן ערד און דער לבנה, 384,400 קילאָמעטער, באַקומט מען אַן ווינקל־דיאַמעטער פֿון בערך 0.52 גראַד. דאָס איז אַ נוצלעכע גראָבע אָפּשאַצונג, נישט קיין גענויע פֿאָרויסזאָג פֿאַר אַ באַזונדער אָבסערוואַציע־אָרט.
דערפֿאַר קען אַ באַגלייטער וואָס איז ברייטער פֿון אַ פֿערטל פֿון ערד בלויז פֿאַרנעמען אַ קליינעם שטח פֿונעם הימל. דער רוים צווישן די קערפּערס איז ריזיק אין פֿאַרגלײַך מיטן דיאַמעטער פֿון יעדן קערפּער. אויב די לבנה וואָלט געווען ווײַטער אַוועק, וואָלט זי אויסגעזען קלענער, אָן צו ווערן פֿיזיש קלענער אָדער צו פֿאַרלירן איר אומגעוויינטלעך גרויסן גרייס־פֿאַרהעלטעניש צו ערד.
די אונטערשיידונג גיט אַ פּראַקטישן אופֿן צו קאָנטראָלירן פֿאַרגלײַכן פֿון בילדער פֿון דער לבנה. בילדער וואָס זענען געמאַכט געוואָרן מיט פֿאַרשידענע פֿאָקוס־לענגען, גערעמטן בילד־אָפּשניטן אָדער פֿאָרגרונט־אָרדענונגען קענען נישט באַשטעטיקן אַז די פֿיזישע גרייס פֿון דער לבנה האָט זיך געביטן. אַ באַדײַטנדיקער פֿאַרגלײַך פֿון דער אויסזעעוודיקער דיאַמעטער דאַרף אַ קאָנסיסטענטע בילד־וואָג. די שטאָטישע דאַשבאָרדן פֿאַר דער לבנה געבן אָפּשטאַנד, הייך און אַזימוט צוזאַמען מיט דער פֿאַזע און באַלויכטונג, און דערמיט גיבן זיי אײַך נוצלעכן קאָנטעקסט צו פֿאַרשרײַבן אַן אָבסערוואַציע. האַלט די קאַמעראַ־אויפֿשטעלונג אָן קיין ענדערונג, פֿאַרשרײַב דעם אָפּשטאַנד, און דו קענסט אויספֿאָרשן ווי די אויסזעעוודיקע גרייס פֿון דער לבנה ענדערט זיך, אָן זי צו פֿאַרמישן מיט דער אַ סך יסודותדיקערער פֿראַגע ווי גרויס אונדזער באַגלייטער איז לעבן ערד.