Uraqin Phaxsipax Uraqit sipan niya 1/4 anchoniwa. Ukax sapüru uñtasirjamäspawa, ukampis yaqha planetanakamp satelitenakapamp chikachañkamax amuyt'äwix mayjt'i: Jupiter ukat Saturnon jach'a phaxsinakapax planetanakapan diametronakapatax jisk'a chikakiwa. 8 planetanak taypinxa, Uraqiw planetapar uñtasax juk'amp jach'a phaxsini.
Ukampis aka mayjätawix pä tuqit amuyt'asiñawa. Jiwasan Phaxsisax absoluto taman jach'a satélite janiwa, ukat dwarf planetanakamp chikachañkamax Uraqi–Phaxsi chikt'äwix juk'amp chikachasiña chikt'äwi janiwa. Pluton compañeropax Charon ukax proporción ukarjamax juk'amp jach'awa. Ukhamasti jiskt'äwix janiw “¿Phaxsix kunja jach'asa?” sasakïkiti, jan ukasti “¿Kunas ukamp chikachasi?” sasaw jiskt'asiñasa.
Tama mayacht'äwix uka jiskt'äwi aski chikachäwir tukuyi. Ukhamarak sapa kuti mayachthapita kimsa amuyunaka jaljañ yanapt'i: física tamanaka, gravedad tuqit ch'amapa, ukat alaxpachana uñjasiñ tamanaka. Sistema Solar uñakipir mapax planetanakan jichha chiqar uñacht'ayi; aka chikachäwinakax sistema ukar mantañax yaqha tuqitwa yanapt'i—planetanakana phaxsinakana tamanakapax kunjams maynit maynikam mayjäpxi ukataki.
Phaxsix Uraqin anchapat sipan 1/4 jila jach'awa
Phaxsin radiopax 1,737.4 km ukch'awa. Uraqin taypi radiox niya 6,371 km ukhamawa, ukampis Phaxsin radio Uraqin radiopamp jaljasax niya 0.273 ukaw mistu. Mä arunxa, Phaxsix Uraqin diametropat niya 27.3% ukch'awa. Radio ukat diametro ukatakix pachpa tama mayacht'äwiw apnaqasi, kunatix pä tupunaka pä kutjañax proporción uk jan mayjt'aykiti.
Uraqi 30 cm diametroni piljam amuyt'am. Ukham tupunxa, Phaxsix niya 8.2 cm diametroni piljamäspawa: jisk'a llamp'umpit sipan mä naranja jach'ampiw juk'amp kikipi. Aka chikt'irix wali jach'awa. Ukampis aka modelo ukax dibujonakan mä pantjasiñ uñacht'ayaraki. Uraqi–Phaxsi taypi jayankäwix 384,400 km ukhamawa, ukhamäkipan pä pilanakan taypinakapax niya 9.1 metronak jayankaspawa. Maynit maynikam jak'ankirjam uñacht'ayir jamuqax tamanakapan proporción uk imaspawa, ukampis ch'usäwix wali jisk'aptayaspawa.
Diametromax chikt'äwi tupuñatakix mä tuqikiwa. Phaxsix Uraqin masapamp chikachatax niya 1/81 masaniwa, jan ukax niya 1.2%, janiw 27.3% ukhamäkiti. Volumenax diametron cubo ukarjam jilxatt'i: mä yän anchapax 0.273 ukch'äkchi ukhax volumenapax niya 0.020 ukch'akiwa, pachpa forma ukaniñap amuyt'asina. Ukax niya 2% ukhamawa.
Jilt'ir mayjt'äwix densidadat juti. Phaxsix Uraqit sipan juk'a densidadaniwa; Uraqin hierro walini jach'a núcleo ukaw masapar wali sumapuni yapxati. Ukhamasti mä phaxsix planetapamp chikachatax wali jach'jam uñstaspa, ukampis gravedad tuqit chikt'irjamax janirakiw jak'achaskaspati. Uraqi ukat Phaxsix pä planeta uñtatax janicha uk aruskipkasax diametrompi masamp mayjt'ayasa amuyañax wali wakiskiriwa.
Jach'a phaxsinakax jisk'a chikt'irinakäspawa
Jupitern Ganymedes sat phaxsipax Sistema Solar ukan juk'amp jach'a phaxsiwa, diametropax niya 5,268 km ukch'awa. Saturnon Titan sat phaxsipax ukxaruw saraki, niya 5,149 km ukch'ampi. Panpachaniw Mercuriot sipan anchani, ukat jiwasan Phaxsisat sipan juk'amp anchani, Phaxsin diametropax 3,474.8 km ukhamawa. Ukampis janiw maynis planetapar jisk'aptaykiti.
Taypi diametronak apnaqasax Ganymedes ukax Jupitern anchapat niya 3.8% ukch'akiwa. Titan ukax Saturnon anchapat niya 4.4% ukch'awa. Uraqin 27.3% tama mayacht'äwipax ukhamasti uka pä tama mayacht'äwit sipan 6 kuti jila. Ukax janiw Phaxsix 6 kuti jach'awa sañ munkiti; jan ukasti planetapar uñtasax proporción ukarjam tamanakapax 6 kuti jila sañ muni.
Neptunox yaqha aski chikachäwi churistu. Ukan juk'amp jach'a phaxsipax Triton ukawa, Neptunon diametropat niya 5.5% ukch'awa. Ukax Ganymedes jan ukax Titán tama mayacht'äwipat sipan juk'amp jilawa, ukampis Uraqi–Phaxsi tama mayacht'äwit juk'amp jisk'akiwa. Marsax yaqha extremo ukankiwa: pä jisk'a, jan regular formasni phaxsinakapax planetapar uñtasax sinti jisk'akiwa.
Aka chikachäwinakax kunatsa diametropat phaxsinakan siqichäwipax kuna planeta sisteman juk'amp uñt'kay chikt'iripan uk janiw siskiti uk qhanstayapxi. Jiwasan Phaxsisax Sistema Solar ukan phaxsinakapat tamaño físico ukarjam 5ïriwa, ukampis 8 planetanak taypinxa planetapar uñtasax 1ïriwa. Satelitenakat juk'amp jach'a qhawqhanis utji ukataki, Sistema Solar ukan phaxsinakat yatichäwi uñxatt'am; aka tuqinx absoluto siqichäwimpi tama mayacht'äwimpi mayjt'äwipaw wakiskiri.
¿Ukax Uraqimp Phaxsimp pä planeta sañti muni?
“Pä planeta” siski uka arux wali munkañawa, ukampis janiw taqinin iyaw sata chiqapa kamachinikiti. Mä amuyat uñakipäwix pä cuerpos ukanakan común masa taypipax kawkhankisa uk jiskt'i. Panpachaniw uka chiqar muytapxi, uka chiqax barycenter satawa; jisk'a cuerpox janiw mä jach'a cuerpo janitï sayt'ata muykiti.
Uraqi ukat Phaxsitakix barycenter ukax Uraqi manqhan jikxatasi. Masan tama mayacht'äwipampiw kawkhankatap jakthapitaspa. Uraqin masapax Phaxsin masapat niya 81 kuti jilawa, ukhamäkipan barycenter ukax taypit-taypikama jayankäwit niya 1/82 ukch'a Uraqin taypit jayankiwa. Taypi jayankäwi 384,400 km apnaqasax niya 4,700 km ukhamawa. Ukax Uraqin niya 6,371 km radiopat juk'akiwa, ukhamasti aka jasak jakthapiñanx uñnaqapat niya 1,700 km manqhan jikxatasi.
Jichhax Pluto ukat Charon chikt'äwimp chikachañäni. Charon ukax Plutot niya chikat anchaniwa, masapasti niya 1/8 ukch'awa. Jupanakan barycenter ukapax Plutot anqäxan jikxatasi, ukaw pä cuerpon binario chikt'äwipar juk'amp suma uñacht'ayi. Pluto ukax dwarf planeta sasiwa, ukhamasti ukax 8 planetanak taypin Uraqix mayjätap jan tukuskiti.
Barycenter uñakipäwix askiwa, ukampis janiw taqi kasta chiqachäw kamachikiti. Kawkhankatapax jayankäwimp masampin luratawa: uka pachpa pä cuerponak juk'amp jayar apasax barycenter ukax sapa taypit juk'amp jayar saraspa. Ukhamasti jach'a cuerpot anqäxankir punto ukakix janiw taqinin iyaw sat “pä planeta” uñt'äwip chiqanchkiti. Uraqi–Phaxsi chikt'äwix costumbre ukarjam planeta ukat pachpa satélite ukhamawa, Phaxsin diámetro relativo ukax wali jach'äkchisa.
Phaxsix kunjams uñstawayi ukataki mä qhanañchäwi
Phaxsin wali jach'a tamanakapanjja, qalltatapat amuyt'äwix qhanañchañapäki uka walja yänakat maynïriwa. Jilïr amuyt'äwix jach'a chhijchhi chhijchhi ch'axwäwiwa: Uraqin qallta sarnaqäwipanx mä jach'a ch'axwäwix materialanak orbitar jaquntäna, ukat Phaxsix orbitar muyuntir t'unat tantacht'asisaw uñstawayi. Jach'a amuyux suma yanapt'atawa, ukampis ch'axwäwin chiqap pantjasiñanakapa ukat qhipat mayjt'äwinakax yatxatäwinakan uñakipatawa.
Tamaño sapakix uka sarnaqäwi chiqaw sañatakix janiw wakiskiti. Yatxatirinakax sistema ukan angular momentum ukat Phaxsin metal masax juk'akïtap, ukhamarak Uraqi tuqinkir ukat Phaxsi tuqinkir materialanakax químico ukat isotópico ukhamaw kikipañanakap uñakipapxi. Aski amuyt'äwix taqi uka uñjäwinak mä juk'amp sum qhanañchañapawa, janiw simulación ukan mä jach'a satélite lurasa ukakïkiti.
Ukax jach'a planetanakan jach'a regular phaxsinakan uñstawipat general amuyt'äwimp chikachatax mayjawa; uka phaxsinakax jilxattir planetanakap muyuntir gasampi sólido materialan diskunakan uñstirjam amuyatawa. Uñstawi mayjañanakax mä planetampi compañeronakapampin mayja proporciónanakan utjañapatak yanapt'i. Janiw sapa planeta sistemax yaqhanakan tupupat kikipa uñstayañapäkiti.
Uñstawi ukat qhipat mayjt'äwix mayja amuyt'añawa. Tidal chikt'äwinakax Uraqi–Phaxsi sistema ukar tiempo pasatat mayjt'ayapxi, ukat Phaxsix sapa maraw Uraqit niya 3.8 cm jayar saraski. Ukax jupanakan jayankäwip mayjt'ayi, janiw diámetro tama mayacht'äwip mayjt'aykiti. Uka pachpa chikt'äwinakaw jupanakan orbital ukat rotacional kikipäwip qhanañchapxi; uka tuqit juk'amp yatxatañatakix kunatsa sapa kuti Phaxsin pachpa ajanupak uñjtan uk liyt'am.
¿Kunatsa jach'a chikt'irix alaxpachan jisk'a uñstasi?
Uraqi jak'an relativo tamanakax Uraqit uñjirin uñjañ tamanakamp chikakïkiti. Uñjañatakix Phaxsin diametropax jumat jayankäwipamp jaljatawa. 3,474.8 km diametropampi taypi Uraqi–Phaxsi jayankäwi 384,400 km apnaqasax ángulo diametropax niya 0.52 grados ukhamawa. Ukax wali apnaqkaya jak'äwiwa, janiw mä chiqap uñjañ chiqaru chiqap predicciónäkiti.
Ukatwa mä chikt'irix Uraqin anchapat 1/4 jila anchäkchisa, alaxpachan mä jisk'a chiqanuk uñstasi. Cuerponak taypin ch'usäwix jupanakan diametronakapat wali jach'awa. Phaxsix juk'amp jayaräspäna ukhax jisk'jam uñstaspa, ukampis janiw física tuqit jisk'äkaspati, ni Phaxsi–Uraqi tama mayacht'äwipax wali jach'ätap chhaqtaskaspati.
Aka mayjt'äwix Phaxsin jamuqanakap chikachañatak mä aski tuqitwa yanapt'i. Mayja focal length, crops jan ukax nayrïr planonakani jamuqanakax Phaxsin física taman mayjt'atap janiw uñacht'ayapkiti. Uñjasiñ diametronaka aski chikachañatakix pachpa jamuq escala apnaqañawa. markanakan Phaxsi uñakipäw panelanakapax jayankäwi, altitud, azimut ukat fase ukhamarak qhananchäwimp chikt'ataw uñacht'ayi, ukhamat uñjäw imañatakix wakiskir contexto churaraki. Cámara apnaqatap jan mayjt'ayasa, jayankäwi qillqt'asa, Phaxsin uñjasiñ taman mayjt'äwipat yatxatasma, ukampis jiwasan chikt'irisan Uraqipamp chikachata kunja jach'ätap uka juk'amp nayra jiskt'äwimpi jan pantjasisa.