Dugukolo ka Kalo ka janya bɛ i n’a fɔ Dugukolo ka janya 1/4. O tɛ ban ka yɛrɛ lajɛ, fo ni i bɛ planet tɔw ni u ka kalow lajɛ: Jupiter ni Saturn ka kalowba fana ka janya dɔgɔya kosɛbɛ ni u ka planetw ye. Planet 8 cɛma, Dugukolo ka kalo ye min ka bon ka tɛmɛ a ka planet kan.
Nka o tɔgɔ bɛna sɔrɔ ni i ye fɔli 2 kɛ. An ka Kalo tɛ kalo min ka bon kosɛbɛ ye ni i bɛ kɛlɛya bɛɛ lajɛ, ani Dugukolo ni Kalo tɛ cɛɲɔgɔnya min bɛna yɛlɛma ka kɛ kelen ye ni planet dɔgɔmanw fana bɛ lajɛ. Pluto ka kɛnɛkalo Charon ka bon kosɛbɛ ni a ka planet ye. O la, ɲininkali ka bon tɛ “Kalo ka bon joli?” dɔrɔn ye, nka “A ka bon ni mun ye?”
Hakɛ bɛna ɲininkali in kɛ lajɛli nafama ye. A bɛna fana dɛmɛ ka miiri 3 yɛlɛma minnu bɛ fara ɲɔgɔn kan: fizik bonya, bolomafɛn barika, ani bonya min bɛ kɛnɛma ye. Solar system lajɛli min bɛ kɛ walima i bɛ mɔgɔ ka sisan planetw yɔrɔ lajɛ bɛ planetw ka yɔrɔ yiraka; lajɛli minnu bɛ kɛ yan bɛ sigida in ɲɛtaa dɔ wɛrɛ fɔ—planetw ni u ka kalow ka bonya cɛma cɛɲɔgɔnya.
Kalo ka janya bɛ tɛmɛ Dugukolo ka janya 1/4 kan
Kalo ka raadiusi ye 1,737.4 km ye. Ni i ye Dugukolo ka raadiusi min bɛɛ lajɛ, min ye 6,371 km ye, ka Kalo ka raadiusi ÷ o ye, i bɛ sɔrɔ hakɛ min bɛ se ka kɛ 0.273 ye. O kɔrɔ ye ko, Kalo ka janya ye Dugukolo ka janya 27.3% ye. Hakɛ kelen bɛna kɛ raadiusi ni diamɛtɛrɛ fana ye, baa ni i bɔra ölçi fila bɛɛ ka cɛma, u ka cɛɲɔgɔnya tɛ yɛlɛma.
Miiri Dugukolo ye lɛgɛ dɔ ye min ka janya ye 30 cm. O hakɛ la, Kalo ka janya bɛna kɛ 8.2 cm ye: a ka jan ɲɔgɔn ye ni oranzi bonba ye, tɛ kɛ i n’a fɔ kɔrɔ dɔ finfin ye. O ye cɛɲɔgɔnya min ka bon ye. Nka o miiri bɛna fana jɔni jɔni yiraka yirakaliw la. Dugukolo ni Kalo cɛma janya min bɛɛ ye 384,400 km ye, lɛgɛ fila ka cɛkɔrɔw bɛna ɲɔgɔn fɛ ni 9.1 meter ye. Ja min bɛ u yira ko u bɛ ɲɔgɔn dɔgɔya dɔrɔn, a bɛ se ka u ka cɛɲɔgɔnya mara, nka jɔyɔrɔ fɔlɔ min bɛ u cɛma bɛna kɛ dɔgɔman ye.
Diamɛtɛrɛ ye fɛn kelen dɔrɔn ye min bɛna kɛ cɛɲɔgɔnya hakɛ ye. Kalo ka masa ye Dugukolo ka masa 1/81 ye, walima ni i bɛna a fɔ dɔgɔya, 1.2%, tɛ 27.3% ye. Volumi bɛ bonya ni diamɛtɛrɛ ka cubi ye: fɛn min ka janya ye 0.273 ye, a ka volumi ye 0.020 ye, ni a ka ɲɛnabɔlen ye kelen ye. O ye 2% ɲɔgɔn ye.
Danfara min bɛ tɛmɛ, o bɔra densite la. Kalo ka densite ye dɔgɔman ye ni Dugukolo ka ye; Dugukolo ka kɔrɔba min bɛ fɔli ye fɛrɛma ye, a bɛ dɛmɛ kosɛbɛ a ka masa la. O la, kalo dɔ bɛ se ka bon kosɛbɛ a ka planet kɔfɛ, nka a tɛ se ka kɛ bolomafɛn dɔ ye min ka barika ye kelen ye. I ka diamɛtɛrɛ ni masa lajɛ kelen-kelen na ye fɛn nafama ye, ni i bɛ Dugukolo ni Kalo lajɛ ko u bɛ ɲɔgɔn sɔrɔ i n’a fɔ planet fila.
Kalow minnu ka bon, nka u ye kɛnɛkalo dɔgɔmanw ye
Jupiter ka Ganymede ye Solar System kalo min ka bon kosɛbɛ ye, a ka diamɛtɛrɛ ye 5,268 km ɲɔgɔn ye. Saturn ka Titan bɛ na a kɔfɛ, a ka diamɛtɛrɛ ye 5,149 km ɲɔgɔn ye. U fila bɛɛ ka janya ka tɛmɛ Mercury kan, ani u ka janya ka tɛmɛ an ka Kalo kan kosɛbɛ, min ka diamɛtɛrɛ ye 3,474.8 km ye. Nka u fila fana tɛ u ka planetw kɛ dɔgɔman ye.
Ni i bɛ diamɛtɛrɛ min bɛɛ lajɛ, Ganymede ka janya ye Jupiter ka janya 3.8% dɔrɔn ye. Titan ka janya ye Saturn ka janya 4.4% ye. Dugukolo ka 27.3% hakɛ ye o hakɛ fila kelen-kelen bɛɛ ka tɛmɛ 6 ɲɔgɔn ye. O tɛ kɔrɔ ye ko an ka Kalo ka bon ka tɛmɛ kalo tɔw 6 la; a kɔrɔ ye ko a ka bonya ni a yɛrɛ ka planet ye ka tɛmɛ hakɛ fila in 6 ɲɔgɔn ye.
Neptune bɛ lajɛli nafama wɛrɛ di. A ka kalo min ka bon kosɛbɛ, Triton, ka janya ye Neptune ka janya 5.5% ye. O hakɛ ka bon ka tɛmɛ Ganymede walima Titan ta kan, nka a dɔgɔya kosɛbɛ ni Dugukolo ni Kalo hakɛ ye. Mars bɛ yɔrɔ wɛrɛ la: a ka kalo dɔgɔman fila minnu tɛ cɛɲɔgɔnya la, u ka dɔgɔya kosɛbɛ ni planet ye.
Lajɛli in bɛ fɔ ko mun na kalo hakɛw lajɛni diamɛtɛrɛ kama tɛ se ka jaabi di ɲininkali ma: planetary sigidaw bɛɛ cɛma, jɔn ka kɛnɛkalo ka bon kosɛbɛ a ka planet kɔfɛ? An ka Kalo bɛ yɔrɔ 5nan na Solar System kalow cɛma ni fizik bonya ye, nka a ye 1nan ye a ka planet kɔfɛ planet 8 cɛma. Kalow bɛɛ ka lajɛli lajɛ, i ye Solar System kalow ka dɔnkili lajɛ; fɛn min ka bon yan ye, o ye bonya bɛɛ lajɛli ni hakɛ lajɛli cɛma danfarali ye.
O bɛ Dugukolo ni Kalo kɛ planet fila ye wa?
“Planet fila” ye tɔgɔ min bɛ yɛrɛ lajɛ, nka tɔgɔ in ka fɔli kelen min bɛ bɛɛ sɔrɔ tɛ yen. Yɔrɔ dɔ fɔli bɛ ɲininka ko jɔyɔrɔ min bɛ bolomafɛn fila ka cɛkɔrɔw ni ɲɔgɔn ye, a bɛ yɔrɔ min? Bolomafɛn fila bɛɛ bɛ yɔrɔ in kɔfɛ, min tɔgɔ ye barycentre ye; bolomafɛn dɔgɔman tɛ taa planetba dɔrɔn kɔfɛ min tɛ tɛmɛ yɔrɔ la.
Dugukolo ni Kalo kama, barycentre bɛ Dugukolo kɔnɔ. I bɛ se ka a yɔrɔ ɲinɛ ni masa hakɛ ye. Ni Dugukolo ka masa ye Kalo ta 81 ɲɔgɔn ye, barycentre bɛ Dugukolo ka cɛkɔrɔ kɔfɛ janya min ye cɛkɔrɔw ka janya 1/82 ye. Ni i ye janya min bɛɛ lajɛ, 384,400 km, i bɛ sɔrɔ 4,700 km ɲɔgɔn. O dɔgɔya ka tɛmɛ Dugukolo ka raadiusi ye, min ye 6,371 km ye, o la yɔrɔ in bɛ dugukolo kɔnɔ janya 1,700 km ɲɔgɔn, ni i bɛ hakɛ nin ɲinɛli fɔlɔ lajɛ.
Sisan Pluto ni Charon lajɛ. Charon ka janya ye Pluto ta 1/2 ɲɔgɔn ye, ani a ka masa ye a ka planet ta 1/8 ye. U ka barycentre bɛ Pluto kɔfɛ, o bɛ u kɛ cɛɲɔgɔnya ɲɛnabɔlenba ye. Pluto tɔgɔ bɛ planet dɔgɔman kan, o la o tɛ Dugukolo ka yɔrɔ yɛlɛma planet 8 cɛma.
Barycentre lajɛli bɛna dɛmɛ, nka a tɛ fɔli dafalen ye. A ka yɔrɔ bɛna sɔrɔ ni bolomafɛn fila ka cɛma janya fana ye: ni i ye bolomafɛn fila kelen minnu kɛ ka taa janya wɛrɛ la, barycentre bɛna taa ka jan ka bɔ u ka cɛkɔrɔw la. O la, yɔrɔ min bɛ bolomafɛnba kɔfɛ, o dɔrɔn tɛ se ka fɔli bɛɛ bɛ sɔrɔ “planet fila” tɔgɔ lajɛ. Dugukolo ni Kalo bɛna to planet ni a ka kalo ye, i n’a fɔ fɔli kɔnɔ, hali ni Kalo ka bonya hakɛ ye bon kosɛbɛ a ka planet kɔfɛ.
Jɛlen dɔ Kalo bange ko la
Kalo ka bonya ye fɛn dɔ ye min bɛna a bange ko fɔli dɔw la. Fɔli min bɛ sɔrɔ kosɛbɛ ye ko planetba fila bɔra: Dugukolo ka daminɛ waati la, bolomafɛnba dɔ bɔra Dugukolo kan, o ka fɛn dɔw bila yɔrɔ taamala la, ani Kalo sigira yɔrɔ taamala kɔnɔ fɛn minnu bɔra o la. Miiri jan in ka sɔrɔ kosɛbɛ, nka bolomafɛnba in ka kɛlɛya bɔli ani o kɔfɛna fɛn minnu yɛlɛma, o ye ɲinɛli fɛnw ye sisan.
Bonya dɔrɔn tɛ se ka fɔli in tiɲɛ. Sɛnɛkɛlaw bɛ sigida in ka angulɛrɛ momɛntumu lajɛ fana, Kalo ka kɔrɔ dɔgɔman, ani chemical ni isotopic ɲɔgɔnya min bɛ Dugukolo ni Kalo ka fɛn tɔw cɛma. Fɔli min bɛ sɔrɔ, a ka kan ka fɛn in bɛɛ lajɛ ɲɔgɔn fɛ, tɛ kalo bon dɔrɔn bɔ similation kɔnɔ.
O danfarali bɛ kɛ ni miiri lajɛlen min bɛ giant planetw ka kalow bonya ko la. Kalow minnu ka bon ani minnu taamala ni jɛɲɔgɔnya ye, u bɛna bange fɛn minnu bɛ suman kɔnɔ, ka gas ni kɔnɔfɛn dɔw taamala u ka planetw kɔfɛ minnu bɛ bonya. Bange sigidaw danfara bɛ se ka planet ni a ka kɛnɛkalo bonya hakɛw danfara. Fɔli tɛ yen ko planetary sigida bɛɛ ka kan ka kɛ sigida tɔw ka ja kɔpi ye.
Bange ko ni o kɔfɛ yɛlɛma ko, i ka kan ka u lajɛ kelen-kelen na. Tidal interactions bɛ Dugukolo ni Kalo sigida yɛlɛma waati bɛɛ, ani Kalo bɛ taa ka jan Dugukolo la 3.8 cm san kelen bɛɛ. O bɛna u cɛma janya yɛlɛma, nka tɛ u ka diamɛtɛrɛ hakɛ yɛlɛma. O interactionw bɛ dɛmɛ u ka taamala ni ka kɛ kelen-kelen na lajɛli fɔli la, o bɛ fɔ mun na an bɛ Kalo ka kɛnɛma kelen dɔrɔn ye waati bɛɛ.
Mun na kɛnɛma kɔrɔ ye dɔgɔman ye
Bonya min bɛ Kalo ni Dugukolo cɛma, o tɛ kelen ye ni bonya min bɛ a yira mɔgɔ ma Dugukolo kan. Fɛn min ka nafa ye i ka ye ko ye, o ye Kalo ka diamɛtɛrɛ ka tila ni i ni a cɛma janya ye. Ni i bɛ a ka diamɛtɛrɛ 3,474.8 km ta, ani Dugukolo ni Kalo ka cɛkɔrɔw cɛma janya min bɛɛ ye 384,400 km ye, i bɛ sɔrɔ angulɛrɛ diamɛtɛrɛ ye 0.52 degree ɲɔgɔn ye. O ye hakɛ ɲɛnamaya dɔ ye, tɛ a fɔli tiɲɛ ye yɔrɔ min bɛ lajɛli kɛ.
O la kɛnɛkalo min ka janya ye Dugukolo ka janya 1/4 kan, a bɛ se ka yɔrɔ dɔgɔman dɔrɔn di kɛnɛma kɔnɔ. Bolomafɛn fila cɛma jɔyɔrɔ ye bon kosɛbɛ ni u ka diamɛtɛrɛ ye. Ni Kalo ka jan ka tɛmɛ, a bɛna kɛ dɔgɔman ye i ka ye la, nka a tɛna dɔgɔya a yɛrɛ ka bonya la walima a ka Kalo-ni-Dugukolo bonya hakɛ la.
Danfarali in bɛna dɛmɛ ka Kalo jaɲɛnw lajɛ. Ja minnu bɔra lens ka janya danfara la, crop danfara la, walima ja ka fɛn fɔlɔw danfara la, u tɛ se ka fɔ ko Kalo ka fizik bonya yɛlɛmana. Ni i bɛ Kalo ka diamɛtɛrɛ la lajɛli nafama kɛ, i ka kan ka ja ka scale kelen mara. Dugu wɛrɛw ka kalo dashboards bɛ janya, yɔrɔ kɔrɔta ani azimuth di, ani a ka phase ni kɛnɛya, o bɛ dɛmɛ i ma i ka lajɛli sɛbɛn. Camera ka ɲɛnabɔli mara kelen ye, janya sɛbɛn, o bɛna i dɛmɛ ka Kalo ka bonya min bɛna yɛlɛma i ka ye la lajɛ, ka a tɛgɛli ni ɲininkali min ka bon kosɛbɛ ye la: an ka kɛnɛkalo ka bon joli ni a ka planet ye.