Yasy ipukukue iñanambusu gotyo haimete peteĩ cuarto Yvy rehegua. Ikatu ha’ete peteĩ mba’e jepiguáicha, péro emoĩvo ipype ambue planeta ha isatélite-kuéra: Jupiter ha Saturno luna tuichavéva jepe michĩmi hína i-planéta-kuéra diámetro rehe oñembojojávo. Umi ocho planeta apytépe, Yvy oguereko pe luna tuichavéva oñembojojávo i-planéta tuichakuére.
Upe mba’e oje’e hag̃ua, tekotevẽ ñamyesakã mokõi mba’e. Ñande Jasy ndaha’éi satélite tuichavéva tuichakue añeteguápe, ha Yvy ha Jasy ndaha’éi pe par oñembojojaitevéva oike ramo avei planéta enano-kuéra. Plutón irũ Charon tuichaiterei oñembojojávo Plutón rehe. Upévare, porandu iñimportantevéva ndaha’éi “Mboypa tuicha Jasy?” añónte, síno “Tuicha oñembojojávo mávare?”
Peteĩ proporción rupive ikatu ñambojoja porã umi mba’e. Avei ñanepytyvõ ñamboyke hag̃ua mbohapy mba’e py’ỹi oñembojehe’áva: tuichakue físico, mba’éichapa pe gravedad oguereko importancia, ha mba’éichapa tuicha ojehecha yvágape. Pe Kuarahy sistema mapa interactivo ohechauka planeta-kuéra ko’ag̃agua rendaguépe; umi ñembojoja ko’ápe ohechauka ambue mba’e upe sistema rehegua—mba’éichapa ojoavy planeta ha iluna-kuéra tuichakue.
Jasy ipukukue haimete peteĩ cuarto Yvy rehegua
Jasy radio ha’e 1,737.4 km. Jaipurúramo Yvy radio mbytegua, haimete 6,371 km, ha ñamboja’o Jasy radio Yvy radio rehe, osẽ haimete 0.273. Ambue ñe’ẽme, Jasy ipukukue haimete 27.3% Yvy diámetro-gui. Upe proporción peteĩchante radio ha diámetro-pe g̃uarã, mokõive mba’e oñemboheta jave katuete opyta peteĩchante iproporción.
Epensami Yvy rehe peteĩ pelota 30 cm ijavehápe. Upe escala-pe, Jasy ijavéta haimete 8.2 cm: hi’aguĩve peteĩ naranja tuichávagui peteĩ mberu michĩvagui. Ko irũ tuichaiterei. Péro pe modelo ohechauka avei peteĩ jejavy ojehechavéva ta’ãngápe. Pe distancia mbytegua Yvy ha Jasy apytépe ha’e 384,400 km; upéicha rupi, mokõive pelota mbyte ojuehegui oĩta haimete 9.1 metro. Ta’ãnga ohechaukáva mokõive pelota hi’aguĩeterei ojuehe ikatu omantene peteĩchagua tuichakue ñembojoja, péro omombykyeterei pe espacio nandi oĩva mbytepekuéra.
Diámetro ndaha’éi pe añoite mba’e ikatúva jaipuru ñamedi hag̃ua ko joaju. Jasy masa haimete peteĩ ochenta y unoha Yvy masa-gui, térã 1.2% rupi, ndaha’éi 27.3%. Volumen okakuaa diámetro cubo-pe: peteĩ mba’e ijavéva 0.273 jey, peteĩchagua forma oguerekóramo, oguereko 0.020 volumen rupi añónte. Upéva haimete 2%.
Pe ambue joavy ou densidad-gui. Jasy ningo ipohyikue mbytegua michĩve Yvy-gui, ipype oĩgui peteĩ núcleo tuicha ha hierro hetáva, ombohetáva tuicha Yvy masa. Upévare peteĩ luna ikatu ojehecha tuichaiterei i-planéta ykére, péro ndaha’éi peteĩ irũ gravedad rehegua jojaite voi. Tekotevẽ ñañemomandu’a porã diámetro ha masa ndaha’eiha peteĩ mba’e, ñañe’ẽvo Yvy ha Jasy ojoguápa peteĩ planeta doble-pe.
Umi luna tuichavéva ikatu ha’e irũ michĩvéva
Jupiter Ganymede ha’e pe luna tuichavéva Kuarahy Sistema-pe, idiametro haimete 5,268 km. Saturno Titan ou hapykuéri, haimete 5,149 km reheve. Mokõive ijaveve Mercurio-gui, ha mokõive ijaveve tuichaite ñande Jasy-gui, idiametro ha’éva 3,474.8 km. Upéicharõ jepe, mokõive ndojapói i-planéta-kuéra ojehecha hag̃ua michĩ.
Jaipúrvo diámetro mbytegua, Ganymede ijave haimete 3.8% Jupiter-gui. Titan ijave haimete 4.4% Saturno-gui. Upévare, Yvy proporción 27.3% tuichave seis jey rupi mokõive proporción-gui. Kóva nde’iséi ñande Jasy tuichaveha seis jey; he’ise tuichakue proporción oñembojojávo i-planéta teépe tuichaveha seis jey rupi.
Neptuno ome’ẽ avei peteĩ ñembojoja iporãva. I-luna tuichavéva, Triton, haimete 5.5% Neptuno diámetro-gui. Upéva peteĩ proporción tuichavéva Ganymede térã Titan mba’égui, péro mombyry gueteri Yvy ha Jasy proporción-gui. Marte oĩ pe extremo ambuépe: mokõive iluna michĩ ha ijape vai, michĩeterei oñembojojávo planeta rehe.
Ko’ã ñembojoja ohechauka mba’érepa luna-kuéra tuichakue rehegua clasificación ndaikatúi ombohovái mba’e planeta sistema-pa oguereko pe irũ ojehecharamovéva. Ñande Jasy ha’e poteĩha Kuarahy Sistema luna-kuéra apytépe tuichakue físico reheve, péro peteĩha i-planéta rehe oñembojojávo umi ocho planeta apytépe. Ehesa’ỹijoséramo umi satélite-kuéra hetave, ehecha Kuarahy Sistema luna-kuéra rehegua guía; ko’ápe iñimportante ha’e ñambojoja hag̃ua tuichakue añetegua ha proporción.
Upéva he’isépa Yvy ha Jasy ha’eha peteĩ planeta doble?
“Planeta doble” ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeiporu porãva, péro ndaipóri peteĩ definición formal opavave oipuruháicha. Peteĩ prueba oñe’ẽva ohecha moõpa oĩ mokõive yvágape oñondivegua centro de masa. Mokõive mba’e ojere ko punto rehe, hérava barisentro; pe mba’e michĩvéva ndorekói peteĩ órbita ijerére pe tuichavéva opytaitehápe peteĩ hendápe.
Yvy ha Jasy-pe g̃uarã, barisentro oĩ Yvy ryepýpe. Ikatu rembohupyty haimete pe masa proporción rupive. Yvy oguerekóramo 81 jey rupi Jasy masa, barisentro oĩta peteĩ ochenta y dosha pe distancia mbytépeguágui mombyry Yvy mbytépeguágui. Jaipúrvo pe separación mbytegua 384,400 km, osẽ haimete 4,700 km. Kóva michĩve Yvy radio haimete 6,371 km-gui, upévare ko cálculo oñemohesakãva rupive pe punto oĩta haimete 1,700 km yvy ape guýpe.
Ko’ág̃a ñambojoja Plutón ha Charon ndive. Charon ijave haimete Plutón mbyte rupi ha oguereko masa haimete peteĩ octavo Plutón masa-gui. Ikuéra barisentro oĩ Plutón okápe, upéicha rupi ha’ekuéra hína peteĩ par binario techapyrã tuichavéva. Plutón oñembohéra planéta enano, upévare kóva nomoambuéi Yvy mba’e ijojaha’ỹva umi ocho planeta apytépe.
Pe prueba barisentro rehegua ideprovécho, péro ndaha’éi peteĩ regla completa clasificación-pe g̃uarã. Iñemohenda odepende distancia rehe avei masa rehe: emomombyrýramo umi mokõi mba’e peteĩchagua, pe barisentro mombyryvéta mokõive mbytépekuéragui. Upévare peteĩ punto oĩva pe mba’e tuichavéva okápe ndaikatúi añoite ohechauka peteĩ “planeta doble” rekotee oñemoneĩva opavave rupive. Jasy tuichakue proporción ijojaha’ỹramo jepe, Yvy ha Jasy oñembohéra jepiguáicha peteĩ planeta ha isatélite natural.
Peteĩ techaukaha mba’éichapa oiko Jasy
Jasy tuichakue tuicháva ha’e peteĩ mba’e heta apytépe peteĩ teoría ypykue omyesakãva’erã. Pe explicación oñemoneĩvéva ha’e peteĩ impacto tuicháva: Yvy rembiasakue iñepyrũme, peteĩ choque tuicháva omondo material órbita-pe, ha Jasy oñembyaty umi mba’e ojeréva apytégui. Upe ta’ãnga general oñemoneĩ porã, péro pe choque oiko hague mba’éichapaite ha upe rire mba’éichapa okakuaa sistema, ko’ág̃a peve ojehesa’ỹijo.
Jasy tuichakue añónte ndohechaukái upe historia añeteguaha. Umi científico ohesa’ỹijo avei sistema momento angular, Jasy núcleo metálico michĩ, ha umi mba’e químico ha isotópico ojoguáva Yvy ha Jasy material apytépe. Peteĩ explicación osẽ porã hag̃ua omyesakãva’erã ko’ã mba’e oñondive, ndaha’éi ojapo añónte peteĩ satélite tuicháva peteĩ simulación-pe.
Kóva ojoavy umi luna tuicha ha regular planeta gigante rehegua ñemohenda general ndive; ojeikuaa ha’ekuéra oñepyrũ hague umi disco gas ha sólido rehegua ryepýpe, umi planeta okakuaáva jerére. Umi tekoha iñambuéva oñepyrũ hag̃ua ikatu omoheñói proporción iñambuéva planeta ha iluna-kuéra apytépe. Ndaipóri mba’e he’íva opa planeta sistema ojojoguava’erãha ambue sistema-kuéra rehe, peteĩchagua escala-pe.
Tekotevẽ avei ñambojoavy ñepyrũ ha upe rire okakuaa. Umi interacción tidal omoambue Yvy ha Jasy sistema ára pukukue jave, ha Jasy oho mombyryve Yvygui 3.8 cm por año rupi. Upéva omoambue pe distancia oĩva mbytepekuéra, ndaha’éi idiametro proporción. Ko’ã interacción oipytyvõ avei oñemyesakã hag̃ua mba’érepa i-órbita ha ijehe ojereha oñembojoja, rehecháva mba’érepa akóinte jahecha Jasy peteĩcha lado.
Mba’érepa peteĩ irũ tuicháva jepe ojehecha michĩ yvágape
Tuichakue Yvy ykére ndaha’éi peteĩchagua tuichakue ojehecháva Yvy ári peteĩ tapicha oĩvagui. Upe ojehecháva odepende Jasy diámetro ha pe distancia ndehegui. Jaipúrvo idiametro 3,474.8 km ha pe distancia mbytegua Yvy ha Jasy mbytépe 384,400 km, osẽ diámetro angular haimete 0.52 grado. Kóva peteĩ cálculo oñemoag̃uívante, ndaha’éi peteĩ predicción hekopete peteĩ tenda ñema’ẽrãme g̃uarã.
Upévare peteĩ irũ ijavevéva peteĩ cuarto Yvy rehegua jepe ikatu omyenyhẽ peteĩ yvágapegua pehẽngue michĩnte. Pe espacio oĩva mokõive apytépe tuichaiterei, oñembojojávo peteĩteĩva diámetro rehe. Jasy oĩramo mombyryve, ojehecháta michĩve, péro ndatuichavéi hag̃ua ha ani hag̃ua ogue i-Jasy/Yvy tuichakue proporción ijojaha’ỹva.
Ko joavy ome’ẽ peteĩ tape iporãva ñamboheko hag̃ua ta’ãnga lunar ñembojoja. Ta’ãnga ojejapóva lente focal iñambuéva, recorte térã mba’e tenondegua iñambuéva reheve ndaikatúi ohechauka oñemoambue hague Jasy tuichakue físico. Ñambojoja hag̃ua diámetro ojehecháva, tekotevẽ peteĩ escala ta’ãnga peteĩchagua. Umi táva Jasy tablero-kuéra ome’ẽ distancia, altura ha acimut fase ha iluminación ndive, ha upéva ome’ẽ ndéve marandu iporãva peteĩ ñema’ẽ rehegua registro-pe g̃uarã. Eñongatu peteĩchagua cámara ñemohenda, ehai pe distancia, ha ikatúta rehecha mba’éichapa oñemoambue Jasy tuichakue ojehecháva, rembojehe’a’ỹre upéva pe porandu iñimportantevéva ndive: mba’éichapa tuicha ñande irũ oñembojojávo Yvy rehe.