Sanza ya Mabele ezali na bonene ya pene na ndambo ya minei ya bonene ya Mabele. Yango ekoki komonana lokola likambo ya momeseno, tii ntango okokanisi baplanɛti mosusu ná basatelite na yango: ata basanza minene ya Jupiter ná Saturne ezali kaka eteni moke ya bonene ya baplanɛti yango. Na kati ya baplanɛti 8, Mabele nde ezali na sanza oyo eleki monene soki tokokanisi yango na bonene ya planɛti oyo ezali zingazinga na yango.
Bokeseni yango esengeli kotalelama elongo na makambo mibale. Sanza na biso ezali satelite eleki monene te, mpe Mabele ná Sanza ezali bikateli oyo ekokani koleka nyonso te soki baplanɛti mike mpe etyami na bokokanisi. Moninga ya Pluto, Charon, ezali monene mingi koleka soki tokokanisi yango na Pluto. Yango wana motuna ya ntina ezali kaka te “Sanza ezali monene ndenge nini?” kasi “Monene soki tokokanisi yango na nini?”
Kokabola bonene moko na mosusu epesaka motuna yango lolenge ya malamu ya kokokanisa. Esalisaka mpe mpo na kokesenisa makanisi 3 oyo mbala mingi esangisamaka: bonene ya nzoto, ntina na makasi ya kobenda biloko, mpe bonene oyo emonanaka na likoló. Mabele ya kosakana ya Sistɛmi ya Moi elakisaka bisika baplanɛti ezali lelo; bokokanisi oyo elandi elimboli likambo mosusu ya sistɛmi yango—bokeseni ya bonene kati na baplanɛti ná basanza na yango.
Sanza ezali monene koleka ndambo ya minei ya bonene ya Mabele
Rayɔnisi ya Sanza ezali 1,737.4 km. Soki tozwi rayɔnisi ya mwayene ya Mabele ya pene na 6,371 km, mpe tokaboli rayɔnisi ya Sanza na yango, tozwaka pene na 0.273. Na maloba mosusu, Sanza ezali na bonene ya pene na 27.3% ya diamɛtrɛ ya Mabele. Bokokanisi yango ezali ndenge moko mpo na rayɔnisi mpe diamɛtrɛ, mpamba te soki mbala mibale ezali na bomekoli nyonso mibale, eteni oyo ezali kati na yango ebongwanaka te.
Kanisá ete Mabele ezali bale oyo diamɛtrɛ na yango ezali 30 cm. Na bomekoli yango, diamɛtrɛ ya Sanza ekozala pene na 8.2 cm: ekokani mingi na nkombo ya orange monene kasi na mwa eloko ya moke te. Ezali moninga monene mpenza. Kasi ndakisa yango emonisaka mpe libunga oyo bato basalaka mbala mingi na bililingi. Na ntaka ya mwayene kati na Mabele ná Sanza ya 384,400 km, bisika ya katikati ya bale mibale yango elingaki kozala mosika na 9.1 m. Elilingi oyo ezali komonisa bale yango pene pene ekoki kobatela bonene na yango ya bokokanisi, kasi ekitisaka mingi mpenza esika ya mpamba kati na yango.
Diamɛtrɛ ezali kaka lolenge moko ya komeka boyokani yango. Sanza ezali na pene na eteni moko kati na 81 ya mabele ya Mabele, to pene na 1.2%, kasi 27.3% te. Volimɛ emati elongo na kibe ya diamɛtrɛ: eloko oyo bonene na yango ezali 0.273 ya bonene ya mosusu, ekozala kaka na volimɛ ya pene na 0.020, soki tokoki koloba ete lolenge na yango ekokani. Yango ezali pene na 2%.
Bokeseni oyo etikali eutaka na densite. Na mwayene, Sanza ezali na densite moke koleka Mabele, oyo kati na yango ya monene oyo ezali na ebende mingi ebakisaka mingi na mabele na yango. Yango wana sanza ekoki komonana monene mingi pembeni ya planɛti na yango kozanga ete ezala pene ata moke na kokokana na yango na makasi ya kobenda biloko. Kokesenisa diamɛtrɛ ná mabele ezali na ntina mingi ntango tozali kolobela soki Mabele ná Sanza ekokani na planɛti mibale.
Basanza ya minene ekoki kozala baninga ya mikemike
Ganymede ya Jupiter ezali sanza eleki monene na Sistɛmi ya Moi, diamɛtrɛ na yango ezali pene na 5,268 km. Titan ya Saturne elandi, na diamɛtrɛ ya pene na 5,149 km. Bango mibale baleki Mercure na bonene, mpe bango mibale baleki Sanza na biso na bonene mingi, mpamba te diamɛtrɛ ya Sanza ezali 3,474.8 km. Kasi ata moko te kati na yango asalaka ete planɛti na ye emonana moke.
Soki tosaleli diamɛtrɛ ya mwayene, Ganymede ezali kaka na bonene ya pene na 3.8% ya Jupiter. Titan ezali na bonene ya pene na 4.4% ya Saturne. Yango wana bokokanisi ya 27.3% ya Mabele eleki mbala koleka 6 bokokanisi nyonso mibale. Yango elingi koloba te ete Sanza na biso ezali monene mbala 6; elingi koloba ete bonene na yango soki tokokanisi yango na planɛti na yango eleki mbala koleka 6.
Neptune epesi bokokanisi mosusu ya malamu. Triton, sanza na yango eleki monene, ezali na bonene ya pene na 5.5% ya diamɛtrɛ ya Neptune. Eteni yango eleki oyo ya Ganymede to Titan, kasi ezali kaka mosika na bokokanisi ya Mabele ná Sanza. Mars ezali na nsuka mosusu: basanza na yango mibale ya mike mpe oyo ezali na lolenge ya ndenge na ndenge ezali mikemike mpenza soki tokokanisi yango na planɛti yango.
Bokokanisi yango elimboli mpo na nini molɔngɔ ya basanza kolanda diamɛtrɛ na yango eyanoli te na motuna ya sistɛmi nini ya baplanɛti ezali na moninga oyo emonanaka mingi koleka. Sanza na biso ezali na esika ya 5 kati na basanza ya Sistɛmi ya Moi soki totaleli bonene na yango, kasi ezali na esika ya 1 soki tokokanisi yango na planɛti oyo ezali zingazinga na yango na kati ya baplanɛti 8. Mpo na koyeba basatelite nyonso, talá mwa buku oyo elobeli basanza ya Sistɛmi ya Moi; likambo ya ntina awa ezali kokesenisa molɔngɔ ya bonene na bokokanisi ya bonene.
Yango elingi koloba ete Mabele ná Sanza ezali planɛti mibale?
“Planɛti mibale” ezali maloba oyo ebendaka likebi, kasi ndimbola moko ya mibeko oyo endimami na bato nyonso ezali te. Momekano moko oyo bapesaki esɛngaka koyeba esika oyo katikati ya mabele ya bikateli mibale ezali. Bikateli yango mibale ebalukaka zingazinga ya esika yango, oyo babengaka baryɛntɛrɛ; eloko ya moke ebalukaka zingazinga ya eloko ya monene oyo ezali kotɛlɛma te mpenza te.
Mpo na Mabele ná Sanza, baryɛntɛrɛ ezali na kati ya Mabele. Okoki kokanisa esika na yango na kosalelaka bokokanisi ya mabele na yango. Soki mabele ya Mabele ezali pene na mbala 81 ya mabele ya Sanza, baryɛntɛrɛ ezali na ntaka ya pene na eteni moko kati na 82 ya ntaka kati na bisika ya katikati ya bikateli yango, kobanda na katikati ya Mabele. Soki tosaleli ntaka ya mwayene ya 384,400 km, tozwaka pene na 4,700 km. Yango ezali na nse ya rayɔnisi ya Mabele ya pene na 6,371 km; na bomekoli oyo ezali pete, esika yango ezali pene na 1,700 km na nse ya likoló ya mabele.
Sikoyo, tokokanisa Pluto ná Charon. Charon ezali na bonene ya pene na ndambo ya Pluto mpe ezali na pene na eteni moko kati na 8 ya mabele na yango. Baryɛntɛrɛ na bango ezali libándá ya Pluto, yango wana ezali ndakisa monene koleka ya bikateli mibale oyo ezali na boyokani ya lokola biloko mibale. Pluto etángamaka lokola planɛti moke, yango wana likambo yango ebongoli te bokeseni ya Mabele kati na baplanɛti 8.
Momekano ya baryɛntɛrɛ ezali na ntina, kasi ezali te mobeko ya kokabola oyo ekoki koyanola na makambo nyonso. Esika na yango etaleli ntaka mpe mabele ya bikateli yango: soki batye bikateli yango mibale mosika koleka, baryɛntɛrɛ ekendaka mosika koleka na bisika ya katikati ya yango. Yango wana esika oyo ezali libándá ya nzoto ya monene, yango moko, endimisi te ete bato nyonso bakondima ete ezali “planɛti mibale.” Na ndenge oyo bato mingi bandimaka, Mabele ezali planɛti mpe Sanza ezali satelite na yango ya bozalisi, atako diamɛtrɛ ya Sanza ezali monene mingi soki tokokanisi yango na ya Mabele.
Elembo oyo emonisaka ndenge Sanza esalemaki
Bonene monene ya Sanza ezali moko ya bizaleli mingi oyo ndimbola ya ebandeli na yango esengeli kolimbola. Ndimbola oyo endimami mingi ezali ya kokutana ya monene: na ntango Mabele ezalaki naino elenge, likama moko monene ebwakaki biloko na zingazinga ya Mabele, mpe Sanza esalemaki na biloko oyo ezalaki kobaluka kuna. Likanisi monene yango esungami malamu na bilembeteli, kasi makambo ya sikisiki ya likama yango mpe ndenge makambo ebongwanaki na nsima ezali naino koyekolama.
Bonene yango moko endimisi te lisolo yango. Bato ya siansi batalelaka mpe momɛntɛ ya kobaluka ya sistɛmi yango, kati ya ebende ya Sanza oyo ezali moke mpenza, mpe bokokani ya biloko ya chimie mpe ya izotope kati na biloko ya mabele mpe ya Sanza. Ndimbola oyo elongi esengeli kolimbola bilembeteli yango nyonso elongo, kasi kobimisa kaka satelite monene na komeka ya masini te.
Yango ekeseni na ndimbola oyo bato mingi bandimaka mpo na basanza minene mpe oyo ezali na lolenge ya mbala na mbala ya baplanɛti minene, oyo bakanisaka ete esalemaki na kati ya mapata ya gaz mpe biloko ya makasi oyo ezalaki zingazinga ya baplanɛti yango wana ezalaki kokola. Bisika ndenge na ndenge ya kosalema ekoki kobimisa bokokanisi ndenge na ndenge kati na planɛti ná baninga na yango. Esengeli te ete sistɛmi nyonso ya baplanɛti ezala lokola ndakisa ya sistɛmi mosusu oyo ekómisami monene to moke.
Esengeli mpe kokesenisa ndenge esalemaki na ndenge ebongwanaki na nsima. Boyokani ya nguya ya koningana ya mai ebongoli sistɛmi ya Mabele ná Sanza na boumeli ya ntango, mpe Sanza ezali kokende mosika na Mabele na mbangu ya pene na 3.8 cm na mbula moko. Yango ebongoli ntaka kati na yango, kasi ebongoli te bokokanisi ya diamɛtrɛ na yango. Boyokani yango esalisaka mpe mpo na kolimbola ndenge oyo kobaluka na zingazinga mpe kobaluka ya Sanza ekómaki kolanda ndenge moko, ndenge elimbolami na ntina oyo tomonaka ntango nyonso ngámbo moko ya Sanza.
Mpo na nini moninga monene akoki komonana moke na likoló
Bonene ya Sanza soki tokokanisi yango na Mabele ekeseni na bonene oyo moto oyo azali na Mabele amonaka na likoló. Likambo ya ntina mpo na ndenge tomonaka yango ezali diamɛtrɛ ya Sanza kokabolama na ntaka oyo ezali kati na yo ná Sanza. Soki tosaleli diamɛtrɛ na yango ya 3,474.8 km mpe ntaka ya mwayene kati na bisika ya katikati ya Mabele ná Sanza ya 384,400 km, diamɛtrɛ ya angɛlɛ ekozala pene na 0.52 degré. Yango ezali bomekoli ya pene na mpenza, kasi eyano ya sikisiki te mpo na esika moko boye ya kotala likoló.
Yango wana moninga oyo aleki ndambo ya minei ya bonene ya Mabele akoki kozwa kaka eteni moke ya likoló. Esika oyo ezali kati na bikateli yango ezali monene mingi soki tokokanisi yango na diamɛtrɛ ya nzoto nyonso mibale. Soki Sanza ezalaki mosika koleka, elingaki komonana moke kozanga ete ekóma moke mpenza to ebungisa bokokanisi na yango ya bonene ya Sanza soki tokokanisi yango na Mabele.
Bokeseni yango epesaka biso lolenge ya malamu ya kotalela bafɔtɔ ya Sanza. Bafɔtɔ oyo ezwami na balɛntiye ya ntaka ndenge na ndenge, oyo bakati ndenge na ndenge, to oyo ezali na biloko ya liboso ndenge na ndenge, ekoki te komonisa ete bonene ya Sanza ebongwani. Mpo na kokokanisa diamɛtrɛ oyo emonanaka, esengeli kosalela bomekoli ya elilingi oyo ebongwanaka te. Bafɔtɔ ya Sanza ya bingumba epesaka ntaka, bosanda mpe azimut elongo na eteni ya Sanza oyo emonanaka mpe kongɛnga na yango, mpe epesaka yo makambo ya ntina mpo na kokoma makambo oyo omoni. Batelá lolenge ya kokanga fɔtɔ ndenge moko, komá ntaka, mpe okoki koyekola ndenge bonene ya Sanza oyo emonanaka ebongwanaka kozanga kosangisa yango na motuna ya ntina mingi koleka ya bonene ya moninga na biso soki tokokanisi ye na Mabele.