Mwezi wa Dziko Lapansi ndi pafupifupi 1/4 ya m’lifupi mwa Dziko Lapansi. Zimenezi zingamveke ngati zachilendo mpaka mutayerekezera mapulaneti ena ndi miyezi yawo: ngakhale miyezi ikuluikulu ya Jupiter ndi Saturn ndi ting’onoting’ono poyerekezera ndi m’mimba mwake mwa mapulaneti awo. Pakati pa mapulaneti 8, Dziko Lapansi lili ndi mwezi waukulu kwambiri poyerekezera ndi kukula kwa pulaneeti imene umaizungulira.
Komabe, mfundo imeneyi iyenera kufotokozedwa m’njira ziwiri. Mwezi wathu si mwezi waukulu kwambiri pa kukula kwake kwenikweni, ndipo Dziko Lapansi ndi Mwezi si awiri ofanana kwambiri kukula ngati mapulaneti aang’ono aphatikizidwa. Mwezi wa Pluto, Charon, ndi waukulu kwambiri poyerekezera ndi pulaneeti yake. Choncho funso losangalatsa si lakuti “Kodi Mwezi ndi waukulu bwanji?” lokha, koma lakuti “Waukulu poyerekezera ndi chiyani?”
Chiŵerengero chimathandiza kuyerekezera zinthu zimenezi. Chimathandizanso kusiyanitsa mfundo zitatu zomwe nthawi zambiri zimasokonezedwa: kukula kwa thupi, kufunika kwake pa mphamvu yokoka, ndiponso mmene limaonekera kumwamba. Mapu a dzuŵa ozungulira omwe mungagwiritse ntchito akusonyeza malo amene mapulaneti alipo panopa; kuyerekezera kumene kuli pansipa kukufotokoza mbali ina ya dongosololi—kusiyana kwa kukula kwa mapulaneti ndi miyezi yawo.
Mwezi ndi woposa 1/4 ya m’lifupi mwa Dziko Lapansi
Utali wochokera pakati pa Mwezi kufika pamwamba pake ndi 1,737.4 km. Tikagwiritsa ntchito utali wapakati wa Dziko Lapansi wa pafupifupi 6,371 km, ndi kugawa utali wa Mwezi ndi wa Dziko Lapansi, timapeza pafupifupi 0.273. M’mawu ena, Mwezi ndi pafupifupi 27.3% ya m’mimba mwake mwa Dziko Lapansi. Chiŵerengerochi chimagwiranso ntchito pa utali wochokera pakati ndi m’mimba mwake chifukwa kuwirikiza miyeso yonse iwiri sikusintha chiŵerengero chake.
Tangoganizani kuti Dziko Lapansi ndi mpira wa masentimita 30 m’mimba mwake. Pa sikelo imeneyi, Mwezi ungakhale pafupifupi masentimita 8.2 m’mimba mwake: wofanana kwambiri ndi lalanje lalikulu kusiyana ndi kanthanga kakang’ono. Umenewu ndi mnzake wamkulu kwambiri. Koma chitsanzochi chimasonyezanso vuto lofala m’zithunzi. Pa mtunda wapakati wa Dziko Lapansi ndi Mwezi wa 384,400 km, pakati pa mipirayo pangakhale mtunda wa pafupifupi mamita 9.1. Chithunzi chosonyeza kuti mipirayo ili pafupi kukhudzana chingasunge kukula kwake koyerekezera, koma n’kuchepetsa kwambiri malo opanda kanthu pakati pake.
M’mimba mwake ndi njira imodzi yokha yoyezera ubwenzi umenewu. Mwezi uli ndi pafupifupi gawo limodzi mwa magawo 81 a unyinji wa Dziko Lapansi, kapena pafupifupi 1.2%, osati 27.3%. Voliyumu imakula mogwirizana ndi kiyubiki ya m’mimba mwake: chinthu chotambalala maulendo 0.273 chimakhala ndi voliyumu ya pafupifupi 0.020 yokha, ngati mawonekedwe ake ali ofanana. Zimenezi ndi pafupifupi 2%.
Kusiyana kotsalako kumachokera ku kachulukidwe. Mwezi ndi wochepa kachulukidwe poyerekezera ndi Dziko Lapansi, lomwe phata lake lalikulu lokhala ndi chitsulo chochuluka limathandiza kwambiri pa unyinji wake. Choncho mwezi ungaoneke kuti ndi waukulu kwambiri pafupi ndi pulaneeti yake popanda kukhala mnzake wofanana nayo pa mphamvu yokoka. Kusiyanitsa m’mimba mwake ndi unyinji n’kofunika kwambiri pokambirana ngati Dziko Lapansi ndi Mwezi zili ngati pulaneeti ziwiri.
Miyezi ikuluikulu ingakhale yaing’ono poyerekezera ndi mapulaneti ake
Ganymede wa Jupiter ndiye mwezi waukulu kwambiri m’Dongosolo la Dzuŵa, ndipo m’mimba mwake ndi pafupifupi 5,268 km. Titan wa Saturn amabwera wotsatira, ndipo m’mimba mwake ndi pafupifupi 5,149 km. Onsewa ndi otambalala kuposa Mercury, ndipo onse ndi otambalala kwambiri kuposa Mwezi wathu, umene m’mimba mwake ndi 3,474.8 km. Komabe, palibe amene amachititsa kuti pulaneeti yake ioneke ngati yaing’ono.
Pogwiritsa ntchito m’mimba mwake wapakati, Ganymede ndi pafupifupi 3.8% yokha ya m’mimba mwake mwa Jupiter. Titan ndi pafupifupi 4.4% ya m’mimba mwake mwa Saturn. Choncho chiŵerengero cha Dziko Lapansi cha 27.3% n’choposa maulendo 6 chiŵerengero chilichonse mwa ziŵerengero ziwirizi. Izi sizikutanthauza kuti Mwezi wathu ndi waukulu kuwirikiza maulendo 6; zikutanthauza kuti kukula kwake koyerekezera ndi pulaneeti yake n’kokulirapo kuwirikiza maulendo 6.
Neptune imaperekanso chitsanzo china chothandiza. Mwezi wake waukulu kwambiri, Triton, ndi pafupifupi 5.5% ya m’mimba mwake mwa Neptune. Chiŵerengerochi n’chachikulu kuposa cha Ganymede kapena Titan, koma n’chocheperabe kwambiri poyerekezera ndi cha Dziko Lapansi ndi Mwezi. Mars ili kumbali ina kwambiri: miyezi yake iwiri yaing’ono, yopanda mawonekedwe okhazikika, ndi ting’onoting’ono kwambiri poyerekezera ndi pulaneeti yake.
Kuyerekezera kumeneku kukufotokoza chifukwa chake kulemba miyezi motsatira m’mimba mwake sikuyankha funso lakuti ndi dongosolo liti la pulaneeti lomwe lili ndi mwezi woonekera kwambiri poyerekezera ndi pulaneeti yake. Mwezi wathu uli pa nambala 5 pa miyezi ya m’Dongosolo la Dzuŵa malinga ndi kukula kwake kwenikweni, koma uli pa nambala 1 poyerekezera ndi pulaneeti yake pakati pa mapulaneti 8. Kuti mudziwe zambiri za miyezi yonse ya m’Dongosolo la Dzuŵa, onani kalozera wa miyezi ya m’Dongosolo la Dzuŵa; kusiyana kofunika apa ndi pakati pa kusanja malinga ndi kukula kwenikweni ndi chiŵerengero.
Kodi zimenezi zimapangitsa Dziko Lapansi ndi Mwezi kukhala mapulaneti awiri?
Mawu akuti “pulaneeti ziwiri” ndi ofotokoza bwino, koma alibe tanthauzo lokhazikika limene aliyense wavomereza. Njira imodzi yomwe anthu amati ingagwiritsidwe ntchito imafunsa za malo amene pakati pa matupi awiriwo pamakhala malo awo ozungulira onse. Matupi onse awiri amazungulira malo amenewa, otchedwa barycenter; thupi laling’ono silimangozungulira thupi lalikulu lomwe silisuntha n’komwe.
Pa Dziko Lapansi ndi Mwezi, barycenter ili mkati mwa Dziko Lapansi. Mungayerekezere malo ake pogwiritsa ntchito chiŵerengero cha unyinji. Ngati Dziko Lapansi lili ndi unyinji wochuluka kuwirikiza pafupifupi maulendo 81 kuposa wa Mwezi, barycenter ili pa mtunda wofanana ndi 1/82 wa mtunda wa pakati pa matupiwo, kuchokera pakati pa Dziko Lapansi. Pogwiritsa ntchito mtunda wapakati wa 384,400 km, timapeza pafupifupi 4,700 km. Mtundawu ndi wochepera pa utali wa Dziko Lapansi wa pafupifupi 6,371 km, choncho pa chiŵerengero chosavuta chimenechi malowa ali pafupifupi 1,700 km pansi pa pamwamba pake.
Tsopano tiyerekezere Pluto ndi Charon. Charon ndi pafupifupi theka la m’mimba mwake mwa Pluto, ndipo unyinji wake ndi pafupifupi 1/8 wa unyinji wa Pluto. Barycenter yawo ili kunja kwa Pluto, zomwe zimawapangitsa kukhala chitsanzo champhamvu kwambiri cha matupi awiri ozungulirana. Pluto imatchedwa pulaneeti yaing’ono, choncho zimenezi sizichotsa kusiyana kwa Dziko Lapansi pakati pa mapulaneti 8.
Njira yoyang’ana barycenter ndi yothandiza, koma si lamulo lokwanira lolekanitsira mitundu ya matupi. Malo ake amadalira mtunda komanso unyinji: ngati matupi awiri omwewo atatalikirana kwambiri, barycenter imachoka kwambiri pakati pa lililonse. Choncho barycenter ikakhala kunja kwa thupi lalikulu, zimenezi zokha sizitsimikizira kuti anthu onse angavomereze kuti ndi “mapulaneti awiri.” Malinga ndi mmene anthu amatchulira zinthu, Dziko Lapansi limakhalabe pulaneeti ndipo Mwezi umakhalabe mwezi wake wachilengedwe, ngakhale m’mimba mwake mwa Mwezi ndi waukulu kwambiri poyerekezera ndi wa Dziko Lapansi.
Chizindikiro cha mmene Mwezi unapangidwira
Kukula kwakukulu kwa Mwezi ndi chimodzi mwa zinthu zingapo zimene chiphunzitso chokhudza chiyambi chake chiyenera kufotokoza. Kafotokozedwe kamene asayansi ambiri amavomereza ndi kakuti unapangidwa ndi kugundana kwakukulu: m’mbiri yoyambirira ya Dziko Lapansi, kugundana kwakukulu kunaponya zinthu m’njira yozungulira Dziko Lapansi, ndipo Mwezi unapangidwa kuchokera ku zinyalala zimene zinkazungulira. Mfundo yaikulu imeneyi ili ndi umboni wambiri, koma mmene kugundanako kunachitikira ndendende komanso kusintha komwe kunatsatira zikupitiriza kufufuzidwa.
Kukula kwake kokha sikutsimikizira nkhani imeneyi. Asayansi amaganiziranso za mphamvu ya kayendedwe ka zinthu zonse za m’dongosololi, phata lachitsulo laling’ono la Mwezi, komanso kufanana kwa mankhwala ndi ma isotopu m’zinthu za padziko lapansi ndi za pa Mwezi. Kafotokozedwe kopambana kayenera kufotokoza zinthu zonse zimenezi pamodzi, osati kungopanga mwezi waukulu m’chitsanzo cha pakompyuta.
Izi zikusiyana ndi mmene anthu amaganizira kuti miyezi ikuluikulu, yozungulira bwino ya mapulaneti akuluakulu inapangidwira. Amakhulupirira kuti inapangidwa m’ma disk a mpweya ndi zinthu zolimba ozungulira mapulaneti omwe ankakula. Malo osiyanasiyana amene zinthu zinapangidwira angapangitse kuti kukula kwa pulaneeti ndi kwa miyezi yake kusiyane m’njira zosiyanasiyana. Palibe lamulo loti dongosolo lililonse la mapulaneti liyenera kukhala lofanana ndi lina koma likungosiyana sikelo.
Tiyeneranso kusiyanitsa mmene chinthu chinapangidwira ndi mmene chinasinthira pambuyo pake. Mphamvu za mafunde a m’nyanja zachititsa kusintha kwa dongosolo la Dziko Lapansi ndi Mwezi m’kupita kwa nthawi, ndipo Mwezi ukuchoka pa Dziko Lapansi pa liwiro la pafupifupi 3.8 cm pachaka. Zimenezi zikusintha mtunda pakati pawo, osati chiŵerengero cha m’mimba mwake mwawo. Mphamvu zomwezi zimathandizanso kufotokoza ubwenzi wawo wogwirizana pa kayendedwe kozungulira njira yawo komanso pa kuzungulira paokha, monga tafotokozera m’nkhani yakuti chifukwa chake nthawi zonse timaona mbali yomweyo ya Mwezi.
Chifukwa chake mnzake wamkulu amaonekabe waung’ono kumwamba
Kukula kwake poyerekezera ndi Dziko Lapansi sikufanana ndi kukula kwake kooneka kwa munthu amene ali pa Dziko Lapansi. Chofunika pa mmene timaonera ndi kugawa m’mimba mwake mwa Mwezi ndi mtunda wochoka kwa inu. Pogwiritsa ntchito m’mimba mwake wa 3,474.8 km ndi mtunda wapakati wa pakati pa Dziko Lapansi ndi Mwezi wa 384,400 km, timapeza m’mimba mwake wooneka wa pafupifupi madigiri 0.52. Ichi ndi chiŵerengero choyerekeza chothandiza, osati ulosi weniweni wa malo enaake amene munthu angaonerere ali.
N’chifukwa chake mnzake amene m’lifupi mwake ndi woposa 1/4 ya m’lifupi mwa Dziko Lapansi angangokhala ndi malo aang’ono kumwamba. Malo pakati pa matupiwa ndi aakulu kwambiri poyerekezera ndi m’mimba mwake mwa lililonse. Mwezi utakhala kutali kwambiri, ukanangooneka wocheperako popanda kukhala wocheperadi kapena kutaya chiŵerengero chake chachikulu poyerekezera ndi Dziko Lapansi.
Kusiyanitsa kumeneku kumathandiza poyerekezera zithunzi za Mwezi. Zithunzi zojambulidwa pogwiritsa ntchito magalasi a kamera a kutalika kosiyanasiyana, zokolola zithunzi mosiyanasiyana, kapena zinthu zakutsogolo zosiyanasiyana sizingatsimikizire kuti kukula kwenikweni kwa Mwezi kwasintha. Kuti muyerekezere m’mimba mwake wooneka bwino, sikelo ya zithunzi iyenera kukhala yofanana. Ma dashibodi a Mwezi a m’mizinda amapereka mtunda, kutalika kwake kumwamba, ndi azimuth pamodzi ndi gawo la Mwezi ndi kuchuluka kwa kuwala kwake, kuti mukhale ndi mfundo zothandiza polemba zimene mwaona. Gwiritsani ntchito kamera yomweyo m’njira yofanana, lembani mtunda, ndipo mungafufuze mmene Mwezi umaonekera kukula kosiyanasiyana popanda kusokoneza zimenezi ndi funso lofunika kwambiri lakuti mnzathu ndi wamkulu bwanji poyerekezera ndi Dziko Lapansi.