Kay Pacha Killanpa kinray sayayninqa Kay Pacha sayayninpa tawa kaqninmi. Chayqa sapa punchaw hina uyarisqa kanman, ichaqa huk planetakunata satélite nisqankunawan tupachispaqa: Júpiterpa Saturnopa hatun killankunapas planetankunapa kinray sayayninkunamanta uchuy kaqllam. Pusaq planetakunamanta, Kay Pachaqa anfitrión planetanpa sayayninman tupachispa aswan hatun killayuqmi.
Kay rikchakuynin iskay sut'inchaykunatam munan. Killaqa manam sayayninpi aswan hatun satélitechu, hinallataq Kay Pacha-Killaqa manam aswan kikin tupayniyuq iskay cuerpukunañachu, ñut'u planetakunatapas yupaspaqa. Plutónpa yanapakuq Charonninmi sayayninman tupachispa aswan hatun. Chayrayku tapukuyqa manam Killa imayna hatun kasqallanichu, aswanqa ¿imawan tupachispa hatun? nisqami.
Tupayqa chay tapukuyta allin tupachiyta atinapaq tikran. Hinallataq huk iskayniq yuyaykunata rakiyta yanapan: cuerpupa físico sayayninta, gravedad nisqapi imayna chaninchasqa kasqanta, hinallataq hanaq pachapi imayna hatun rikukusqanta. Inti sistemapa ruwanakuywan rikuchiq mapan kunan planetakuna maypi kasqankutam rikuchin; kaypi tupachiykunaqa chay sistemapa huk rikchakuynintam sut'inchan: planetakunapa killankunapa sayayninku imayna tupanakuyta.
Killaqa Kay Pacha kinray sayayninpa chaymanta aswan pisi kaqninmanta hatunmi
Killapa radiunqa 1,737.4 km. Kay Pacha radiun promedio nisqanta 6,371 km hina hap'ispa, Killapa radiunta Kay Pachapa radiunman rakispaqa 0.273 hina tarinchik. Huk simipi, Killaqa Kay Pacha kinray sayayninpa 27.3% nisqanmi. Radiuta diametruta iskayninta iskaywan mirachispaqa tupaynin mana tikranchu, chayrayku kay tupayta radiupipas diametrupipas llamk'achiyta atinchik.
Kay Pachata 30 cm kinrayniyuq muru hina yuyaymanay. Chay tupaypi Killaqa 8.2 cm kinrayniyuq kanman: uchuy mullu hina kasqanmantapas, hatun naranha hina kaymanmi aswan qaylla. Kayqa yanapakuqpa ancha chanin sayayninmi. Ichaqa kay rikchachiyqa rikuchiykunapi pantaykunata rikuchin. Kay Pacha-Killa chawpi-chawpi karu kaynin 384,400 km kasqanpi, iskay muruq chawpinkunaqa 9.1 metros karupi kanman. Sichus rikchachiyqa paykunata nisyu qaylla rikuchin, relativo sayayninkuta waqaychayta atin, ichaqa chaypi kaq ch'usaq k'itita ancha pisiyachispa.
Diametruqa kay iskay cuerpukuna imayna tupasqanta tupuyqa huk ñanllam. Killapa masanqa Kay Pacha masanpa pusaq chunka huk kaqninmi, utaq chaypa 1.2% hina, manam 27.3%chu. Volumenqa diametruwan kinsa kuti miraymi: huk imapas 0.273 kuti kinrayniyuq kaq, kikin rikch'ayniyuq kaspaqa volumenpa 0.020 kaqninllayuqmi. Chayqa 2% hina.
Densidad nisqanmi puchuq t'inkiyta sut'inchan. Killaqa Kay Pachamanta aswan pisillam densidadninqa; Kay Pacha chawpipi hierro nisqawan hunt'asqa hatun sunqunmi masanman ancha yapayta yapan. Chayrayku huk killaqa planetanpa qayllanpi ancha hatun rikukuyta atin, ichaqa manam gravedad nisqapi kikin yanapakuq masanman chayanchu. Kay Pacha-Killa iskay-planeta hina rikch'akuyninta rimarispaqa diametruta masamanta sapaqta qhawana.
Aswan hatun killakunaqa aswan uchuy yanapakuqkunam kanman
Júpiterpa Ganymedesninmi Inti sistemapi aswan hatun killa, kinray diametrunqa 5,268 km hina. Saturnopa Titanninqa qatiqninmi, 5,149 km hina. Iskayninku Mercury nisqamanta aswan kinrayniyuqmi, hinallataq 3,474.8 km diametruniyuq Killa masapas ancha kinrayniyuqmi. Ichaqa manam mayqenninpas planetanta uchuy rikuchinchu.
Diametrukuna promedio nisqawan hap'ispa, Ganymedesqa Júpiterpa kinray sayayninpa 3.8% hina. Titanqa Saturnopa kinray sayayninpa 4.4% hina. Chayrayku Kay Pacha 27.3% tupayninqa chay iskay tupaykunamanta soqta kuti aswan hatunmi. Kayqa manam Killanchik chay iskay killakunamanta soqta kuti hatun kasqanta ninchu; aswanqa sapanka planetanpa qayllanpi sayayninman tupachispa soqta kuti aswan hatun kasqantam nin.
Neptunoqa huk allin tupachiymi. Aswan hatun killan Tritonqa Neptunopa diametrunpa 5.5% hina. Chayqa Ganymedespa utaq Titanpa tupayninmanta aswan hatunmi, ichaqa Kay Pacha-Killa tupaymanta karullaraq. Marsqa huk sayayniyuqmi: iskay uchuy mana sapaq rikch'ayniyuq killankunaqa planetanman tupachispa ancha uchuyllam.
Kay tupachiykunaqa imaraykutaq killakuna diametrunkuman hina qatiqchasqaqa mana kutichinchu mayqen sistema planetario nisqapitaq aswan riqsisqa yanapakuq kashan. Killanchikqa Inti sistemapa killankunapi físico sayayninman hina phichqa kaqmi, ichaqa pusaq planetakunapa kikin planetankuman tupachispa ñawpaq kaqmi. Aswan hatun satélitekuna kasqankumanta aswan hatun qhawaspa yachanapaq, kay Inti sistemapa killankunamanta pusariq qhaway; kaypi allin sapaqchasqa kananqa sayayman hina qatiqchaywan tupaywanmi.
Kay Pacha-Killa iskay-planeta nisqa kanmanchu?
Iskay-planeta nisqa sutichayqa munaymi, ichaqa manam llapanpa chaskisqan ñawpaq sut'i riqsichiy kanchu. Huk yuyaychasqa tupuyqa iskayninku cuerpukunaq común chawpi masanku maypi kasqantam tapun. Iskayninku chay puntumanmi muyunku, chayqa barycenter nisqa; uchuy cuerpuqa mana hunt'asqa sayaq hatun cuerpup muyuriqninllapichu muyun.
Kay Pacha-Killapa barycenterninqa Kay Pacha ukhupim tarikun. Masakuna tupayninwanmi maypi kasqanta yuyaychaspa tarinchik. Sichus Kay Pachaqa Killamanta 81 kuti masayuq, chayqa barycenterqa Kay Pacha-Killa chawpi-chawpi karu kaypa pusaq chunka iskay kaqninpa Kay Pacha chawpinmanta karupi kanman. Chawpi karu kay 384,400 km nisqawan llamk'achispaqa 4,700 km hina tarinchik. Chayqa Kay Pacha radiun 6,371 km nisqamanta pisi; kay sasanchaq yupaypiqa chay puntom pampamanta 1,700 km ukhupi kanman.
Kunanqa Plutón-Charon tupayta qhawariy. Charonqa Plutónpa chawpi sayayninman hina hatunmi, hinallataq masanpa pusaq kaqnin hina masayuqmi. Paykunapa barycenterninku Plutónpa hawaqinpi tarikun, chayrayku iskay cuerpukuna tupaymanta aswan kallpayuq ejemplom. Plutónqa ñut'u planeta hina riqsisqa, chayrayku kayqa manam pusaq planetakuna ukhupi Kay Pachapa riqsisqa sapaq kayninta tikrachinchu.
Barycenter nisqawan tupuyqa allinmi, ichaqa manam hunt'asqa qatiqchay kamachikuynichu. Maypi kasqanqa karu kayman hina, masakunaman hina kashan: kikin iskay cuerpukunata aswan karuman churaspaqa barycenter nisqapas sapa chawpimanta aswan karumanmi purin. Chayrayku hatun cuerpupa hawanpi tarikuq puntoqa sapallanqa manam llapanpa chaskisqan iskay-planeta kayninpaq kamachikunchu. Killaqa sayayninman tupachispa ancha hatun kasqampas, Kay Pacha-Killaqa costumbre nisqaman hina planetanwan kikin satélitenmi.
Killapa imayna paqarimusqanmantam huk sut'inchay
Killapa ancha hatun sayayninqa paqarimuyninmanta huk yuyaymanaypa sut'inchanan achka imaynamantapas hukninmi. Aswan ñawpaqpi kasqan yuyayqa hatun tupaymi: Kay Pacha ñawpa pacha kawsayninpi hatun ch'aqwaymi órbitaman materialta churaykurqa, chaymanta Killataq órbitapi muyuq tukuykunamanta huñunaspa ruwakurqa. Chay hatun rikch'ayta allintam sayachin, ichaqa ch'aqwaypa imayna kasqanqa, chaymanta qhipa wiñayqa yachay maskaypi kashan.
Sayaynin sapallanqa chay willakuyta manam chiqaqchanchu. Yachaqkunapas sistema angular momentum nisqanta, Killapa aswan uchuy metal sunquyninta, hinallataq Kay Pacha materialwan Killa materialpa química e isotópica nisqapi rikch'akuyninkunatam qhawanku. Allin sut'inchayqa chay rikuykunata llapanta kuska sut'inchananmi; simulación nisqapi hatun satélite ruwaspaqa manam chayllachu.
Kayqa hatun planetakunapa hatun, sapaq rikch'ayniyuq killankuna paqarimusqankumanta general rikch'aymanta sapaqmi. Paykunaqa wiñaq planetankuta muyuq gaspa, sólida materialpa discos nisqankupi paqarimusqanku hina yuyasqa kanku. Sapaq paqarimuq pachakunaqa huk planetapa yanapakuqninkunawan sayaynin imayna tupasqanta sapaqta ruwachinman. Manam sapanka sistema planetario hukkunapa sayayninwan tupachisqa rikch'ay kananpaq kamachikunchu.
Paqarimuyta qhipa wiñaymanta sapaqta qhawana. Tidal nisqa tupaykunaqa Kay Pacha-Killa sistemata pachawan tikrachirqan, Killaqa wata watapi 3.8 cm Kay Pachamanta karumanmi asuyashan. Chayqa paykunapa karu kaynintam tikrachin, manam diametru tupayninkunatachu. Kikin tupaykunaqa órbita muyuyninwan muyuynin tinkisqa kayninkutam sut'inchan; chaytaqa kaypi qhaway imaraykutaq Killapa kikin ladollanta sapa kuti rikunchik.
Hatun yanapakuqpas hanaq pachapi imaraykutaq uchuy rikukun
Kay Pachaman tupachispa sayayninqa Kay Pachapi qhawaqpa rikuchikuq sayayninwan kikinchu. Qhawasqaykipaqqa Killapa diametrun qanmanta karu kayninman rakisqa imaynam kasqanmi chanin. 3,474.8 km diametrunta, Kay Pacha-Killa chawpi-chawpi promedio karu kaynin 384,400 km nisqawan llamk'achispaqa, angular diametronqa 0.52 grados hina. Kayqa allin qaylla yupaymi, ichaqa sapa qhawana maypi kasqanpaq chiqaq willakuy manam.
Chayraykutaq Kay Pacha kinray sayayninpa tawa kaqninmanta aswan hatun yanapakuqpas hanaq pachapi uchuy k'itillapi rikukun. Iskayninku cuerpukunapa chawpinpi kaq k'itiqa mayqen cuerpupa diametrunmanta ancha hatunmi. Sichus Killa aswan karupi kashanman, aswan uchuy rikukunman, ichaqa manam físico sayaynin uchuyaymanchu ni Killapa Kay Pachaman tupachisqa ancha hatun sayaynin chinkaymanchu.
Kay sapaqchasqa yuyayqa Killapa fotokunata tupachispa allin qhawariyta yanapan. Huk focal length, crop, utaq ñawpaqpi kaq imakunawan ruwasqa fotokunaqa manam Killapa físico sayaynin tikrasqanta rikuchiyta atinkuchu. Rikukusqan diametruta allin tupachiyqa kikin imagen sayayninta munan. Llaqta Killa tablero nisqakunaqa karu kayta, alturata, azimutta, fasewan k'anchariywan kuska qawachinku; chayqa qhawariyta qillqanapaq allin yachaymi. Cámara nisqapa aparaton kikin hina waqaychay, karu kayta qillqay, chaywan Killapa imayna rikukusqan sayaynin tikrasqanta yachayta atinki, Kay Pacha qayllanpi yanapakuqninchikpa aswan saphiyuq hatun kayninwan mana pantachispa.