इस्लामी पञ्चाङ्गः शुक्लचन्द्रकलायाश्च विवेचनम्

सायंकालाकाशे क्षितिजसमीपे दृश्यन्ती तन्वी शुक्लचन्द्रकला इस्लामी पञ्चाङ्गे महत्त्वपूर्णं परिवर्तनं सूचयितुं शक्नोति—रमजानस्य आरम्भम्, ईद-अल्-फित्र् इत्यस्य आगमनम्, अथवा अन्यस्य चान्द्रमासस्य प्रारम्भम्। किन्तु शुक्लचन्द्रकला आकाशे लिखितः कश्चन दिनाङ्कः नास्ति, यं पृथिव्यां सर्वे एकस्मिन्नेव काले पश्येयुः। सा दृश्यते वा न वा इति चन्द्रस्य स्थानम्, द्रष्टुः स्थानम्, वायुमण्डलीयस्थितयः, समुदायस्य अनुसृताश्च नियमाः इत्येतैः निर्धार्यते।

इस्लामी पञ्चाङ्गम्, हिजरी पञ्चाङ्गमिति च कथ्यमानम्, 12 चान्द्रमासान् धारयति। ऋतुभिः सह मासानां सामञ्जस्यं रक्षन्ति ये पञ्चाङ्गाः, तेभ्यो भिन्नम् एतत् पञ्चाङ्गं सौरवर्षेण सह सामञ्जस्याय नियमितरूपेण अतिरिक्तमासं न योजयति। अतः तिथीनां स्वरूपं द्वौ पृथग्विचारौ निर्धारयतः: शुक्लचन्द्रकला मासस्य स्थापनाय सहायते, लघुतरं चान्द्रवर्षं तु तान् मासान् ऋतुषु सञ्चारयति। खगोलविज्ञानम् अन्तर्निहितं चक्रं व्याचष्टे, किन्तु धार्मिकाः प्रशासनिकाश्च आचाराः तस्य चक्रस्य पञ्चाङ्गरूपेण परिणतिं निर्धारयन्ति।

अमावास्या न प्रथमदृश्या शुक्लचन्द्रकला

खगोलविज्ञाने अमावास्या सः क्षणः, यस्मिन् पृथिवीतः दृश्येते सूर्यचन्द्रौ समानां क्रान्तिवृत्तीयां देशान्तरांशनां प्राप्नुतः। तस्याः संयोगस्य समीपे चन्द्रस्य प्रकाशिता अर्धगोलिका मुख्यतया अस्माभ्यं विपरीता भवति। चन्द्रश्च आकाशे सूर्यस्य समीपे दृश्यते, अतः तस्य सूक्ष्मः प्रकाशमानः किनारः अत्यन्तं दुष्प्रेक्ष्यो, अथवा सर्वथा अदृश्यो भवति।

इस्लामीमासस्य आरम्भार्थम् अपेक्षिता शुक्लचन्द्रकला भिन्ना घटना अस्ति: संयोगानन्तरं नवस्य वर्धमानस्य चन्द्रस्य दृश्यता; सामान्यतः सूर्यास्तानन्तरं पश्चिमदिशि सा अन्विष्यते। एषा शुक्लचन्द्रकला सामान्यतः हिलाल् इति कथ्यते। संयोगः गणितेन निर्धारितः क्षणः, यः सर्वत्र समानः; शुक्लचन्द्रकलायाः दृश्यता तु तदनन्तरं जायमाना स्थानीयप्रेक्षणस्थितिः।

निश्चितामावास्याक्षणैः सह चन्द्रकलापञ्चाङ्गं पठतः एषः भेदः महत्त्वपूर्णः। पञ्चाङ्गे उल्लिखितः अमावास्यायाः कालः तस्मिन् सायंकाले शुक्लचन्द्रकला दृश्यते इति न सूचयति, न च स एव धार्मिकमासस्य प्रथमं दिनं निर्धारयति। क्रमानुगतानाम् खगोलीयानाम् अमावास्यानां मध्ये औसतकालः 29.53059 दिनानि अस्ति। पञ्चाङ्गमासेषु पूर्णदिनानि एव भवितुमर्हन्ति, अतः इस्लामीमासाः भिन्नांशात्मकदीर्घतायुक्ताः न भवन्ति; ते 29 अथवा 30 दिनानि भवन्ति।

नवशुक्लचन्द्रकलाः किमर्थं काश्चित् दुष्प्रेक्ष्याः

संयोगानन्तरं व्यतीतः कालः, सामान्यतः चन्द्रस्य वय इति कथ्यमानः, दृश्यतायाः कारणानां केवलमेकं भागं सूचयति। सूर्यस्य सापेक्षं पूर्वदिशि गच्छन् चन्द्रः स्वस्य अधिकं सूर्यालोकितं मुखं दृश्यं करोति तथा सूर्याद् दृश्यं दूरत्वं वर्धयति। किन्तु सायंकाले आकाशस्य अन्धकारमाने चन्द्रकलायाः क्षितिजाद् पर्याप्तमूर्ध्वं स्पष्टतया दृश्यतापि अपेक्ष्यते।

क्षितिजस्य सापेक्षं चन्द्रमार्गस्य कोणः महदन्तरं जनयति। कदाचित् शुक्लचन्द्रकला सूर्यास्तस्थानाद् पर्याप्तमूर्ध्वं भवेत्, अन्यस्मिन् अवसरे तु क्षितिजस्य समीपमेव स्थितं भवेत्। अक्षांशः ऋतुश्च एतां ज्यामितिं परिवर्तयतः। अतः समानवयस्के अपि द्वे शुक्लचन्द्रकले अत्यन्तभिन्नानि प्रेक्षणकष्टानि जनयितुं शक्नुतः, मेघानां उपस्थितेः पूर्वमपि।

अस्तं गच्छतः चन्द्रस्य च क्षीयमाणस्य सन्ध्याप्रकाशस्य च मध्ये अपि स्पर्धा भवति। सूर्यास्तानन्तरं तत्क्षणं आकाशः अत्यधिकं प्रकाशमानः भवेत्; पश्चात् शुक्लचन्द्रकला कुहरे निमज्जेत् अथवा अस्तं गच्छेत्। सूर्यास्तात् चन्द्रोदयास्तयोर्मध्यवर्ती कालः उपयोगी, किन्तु दृश्यतायाः निश्चितता नास्ति। रजः, आर्द्रता, तन्वी मेघमाला, वायुमण्डलस्य स्वच्छता, द्रष्टुः अनुभवश्च सर्वे महत्त्वपूर्णाः। सर्वत्र अनायासनेत्रेण दर्शनस्य निश्चिततां ददाति इति चन्द्रवयस्य एकः सार्वत्रिकः परिमाणः नास्ति।

सायंकालीनः कालसीमा भिन्नाश्च आरम्भतिथयः

धार्मिकाचरणे इस्लामीदिनाङ्कः मध्यरात्रेः स्थाने सूर्यास्तात् आरभते। अतः रमजानस्य प्रथमदिनस्य आरम्भः तस्य दिनस्य उषःकालात् सूर्यास्तपर्यन्तं प्रवर्तमानस्य उपवासस्य पूर्वं भवति। तथा च सायंकालीनशुक्लचन्द्रदर्शनानन्तरं कृतः उद्घोषः सूर्यास्ताधारितायां गणनायां पूर्वमेव आरब्धं दिनं सम्बोधयति, यद्यपि नागरिकपञ्चाङ्गे दिनाङ्कपरिवर्तनं मध्यरात्रौ एव भवति।

सामान्यतया अनुसृते दर्शने, समाप्तिमासस्य 29 तमे दिने सूर्यास्तानन्तरं नवशुक्लचन्द्रकला अन्विष्यते। यदि मान्यदर्शनं नवमासं स्थापयति, तर्हि सः तस्मिन् सायंकाले आरभते। यदि न, तर्हि समाप्तिमासः 30 दिनानि पूर्यते। साक्ष्यस्य स्वीकरणस्य अस्य नियमस्य च प्रयोगस्य विशिष्टाः अपेक्षाः विभिन्नेषु प्राधिकारिषु भिद्यन्ते।

कस्य भौगोलिकक्षेत्रस्य दर्शनं ग्राह्यमिति विषये अपि समुदायाः भिन्नाः भवितुमर्हन्ति। केचित् स्थानीयानि प्रादेशिकानि वा दर्शनानि गृह्णन्ति; अन्ये स्वीकृतनियमानुसारं दूरतरप्रदेशस्य दर्शनमपि स्वीकरोन्ति। दूरदर्शकादीनाम् उपकरणानां उपयोगे, गणनानां भूमिकायां च तेषां मतभेदाः सम्भवन्ति। अतः भिन्नदिनेषु आरम्भः इत्यस्य अर्थः न भवति यत् कश्चित् चन्द्रस्य गणनां मिथ्या अकरोत्। विभिन्नसमुदायाः भिन्नाः प्रेक्षणस्थितीः प्रति भिन्नान् मानदण्डान् प्रयोजयितुं शक्नुवन्ति।

रमजानः ऋतुषु किमर्थं सञ्चरति

ऋतुषु तस्य क्रमिकपरिवर्तनं पञ्चाङ्गस्य गणितात् एव जायते। औसतचान्द्रचक्रस्य उपयोगेन 12 × 29.53059 इत्यस्य फलम् 354.36708 दिनानि भवति। मासानां क्रमानुसारं पञ्चाङ्गपद्धत्या च इस्लामीवर्षाणि 354 अथवा 355 पूर्णदिनानि धारयन्ति। उभयथा तानि सौरवर्षाद् अल्पतराणि, यत् वर्षं प्रायः 365¼ दिनानि भवति।

सौरवर्षस्य सापेक्षम् अन्तरं प्रायः 11 दिनानि अस्ति। अतः रमजानः सामान्यतः प्रत्येकस्मिन् अनुवर्तिनि वर्षे ग्रेगोरियनपञ्चाङ्गे प्रायः 10 अथवा 11 दिनानि पूर्वम् आरभते। प्रायः 33 सौरवर्षेषु सः पूर्णं ऋतुचक्रं परिभ्रमति। एषः क्रमः शनैः शनैः भवति, न तु सहसा; ग्रीष्मकाले अनुभूतं रमजानं सौरपञ्चाङ्गे किञ्चित् पूर्वतरम् आगामिनं रमजानं अनुसरति।

अस्य कारणम् अतिरिक्तमासेन ऋतुसामञ्जस्यं न साधयितुम्। ऋतुभिः सह स्वमासानां सामीप्यं रक्षितुं चान्द्रसौरपञ्चाङ्गानि कतिपयेषु वर्षेषु अतिरिक्तमासं योजयन्ति; इस्लामी धार्मिकपञ्चाङ्गं तु न योजयति। तस्य मासाः चन्द्रेण सह सम्बद्धाः एव तिष्ठन्ति।

अस्य भौगोलिकः परिणामोऽपि अस्ति। यदा उत्तरीगोलार्धे रमजानः ग्रीष्मे भवति, तदा दक्षिणीगोलार्धे सः शिशिरे भवति। अतः समाननामधेयः मासः एकस्मिन् प्रदेशे दीर्घदिवसोपवासान्, अन्यस्मिंश्च लघुदिवसोपवासान् जनयितुं शक्नोति। चान्द्रमासस्य पञ्चाङ्गक्रमे स्थिरं स्थानं भवति, न तु कश्चित् स्थायी ऋतुः।

दर्शनाधारितानि पञ्चाङ्गानि गणनाधारितानि च

“इस्लामी पञ्चाङ्गम्” इति पदं समानस्य 12-मासात्मकस्य विन्यासस्य अन्तर्गतं दिनाङ्कनिर्धारणस्य अनेकान् उपायान् बोधयितुं शक्नोति। प्रेक्षणाधारिताः पद्धतयः मान्येषु शुक्लचन्द्रदर्शनेषु निर्भरन्ते। अन्याः पद्धतयः खगोलीयगणनाः प्रयुञ्जते; काश्चित् शुक्लचन्द्रकलायाः दृश्यतां पूर्वानुमातुं, काश्चिच्च संयोगं, सूर्यास्तं वा चन्द्रोदयास्तं वा सम्बद्धं निर्दिष्टं नियमं प्रयोजयितुं। एताः सर्वाः समानाः पद्धतयः न सन्ति।

सारणीबद्धः इस्लामीपञ्चाङ्गः अन्यं मार्गं स्वीकरोति: प्रत्येकं मासं नूतनप्रेक्षणेन निर्धारयितुं स्थाने, सः मासानां दिनसंख्यानां अधिकदिनानां च गणितीयं क्रमं प्रयुङ्क्ते। तिथिपरिवर्तनाय ऐतिहासिककार्याय च एते पञ्चाङ्गाः उपयोगिनः, किन्तु परिवर्तितः दिनाङ्कः कश्चित् विशिष्टसमुदायः यं दिनाङ्कम् आचरितवान् स एव इति स्वयमेव न भवति। ऐतिहासिकाभिलेखेषु प्रयुक्तस्य स्थानस्य परिपाट्याश्च विषये अनिश्चितता अपि भवितुमर्हति।

गणनाः प्रेक्षणानि च परस्परविरुद्धानि इति न मन्तव्यम्। खगोलीयगणनाः चन्द्रः कुत्र भवितुमर्हति इति निर्धारयितुं शक्नुवन्ति तथा निवेदितदर्शनस्य मूल्याङ्कने सहायन्ते। धार्मिकः प्रश्नस्तु एषः—मासारम्भाय किम् प्रमाणम् प्राधिकारिणा पर्याप्तं स्वीकृतम्?

एतस्मात् कारणात् पञ्चाङ्ग-अनुप्रयोगे दर्शितः हिजरीदिनाङ्कः, पूर्वानुमानितदृश्यतायाः मानचित्रं, समुदायस्य उद्घोषणा च परस्परसम्बद्धान्, किन्तु भिन्नान् प्रश्नान् उत्तरतः। तान् परस्परं तुलयितुं पूर्वं ज्ञातव्यं यत् प्रत्येकं गणितीयं रूपान्तरणं, खगोलीयं मानदण्डं, उत मान्यं दर्शनम् इति सूचयति।

अतिशयोक्तिं विना शुक्लचन्द्रकलादर्शनस्य योजना

सामान्यचन्द्रकलाचिह्नात् न आरभ्य, दर्शनस्थानात् आरभत। स्थानीयचन्द्रसूचनापटाय नगरान्वेषणम् उपयुज्य स्थानीयवायुवृत्तेन सह चन्द्रोदयास्तं, उन्नतिः, दिगंशं, आकाशदृश्यं च पश्यत। एते व्यावहारिकान् प्रश्नान् उत्तरितुं सहायन्ते: कुत्राभिमुखीभूय द्रष्टव्यम्, चन्द्रः क्षितिजाद् ऊर्ध्वम् अस्ति वा, परिस्थितयः तस्य दर्शनं निरुन्धन्ति वा? एते तु आधिकारिकं शुक्लचन्द्रकलादृश्यताफलादेशं न भवन्ति।

उदाहरणार्थम्, लन्दनस्य चन्द्रसूचनापटः लन्दननगरस्य एतान् स्थानीयदर्शनविवरणान् ददाति। तस्य ज्यामितिः दूरस्थनगरस्य कृते अपि समानं भवेत् इति न कल्पनीयम्। उपयोग्यं दर्शनस्थानं स्पष्टं पश्चिमक्षितिजं ददाति, समीपस्थानि भवनानि पर्वताश्च नीचमाकाशं नाच्छादयन्ति। अन्वेषणात् पूर्वं सूर्यः पूर्णतया अस्तं यावत् प्रतीक्षत, तथा दूरबीनं वा दूरदर्शकं वा कदापि सूर्याभिमुखं मा निदिशत।

प्रकाशितस्य चन्द्राकारस्य परिवर्तनस्य कारणं ज्ञातुमिच्छन् चन्द्रकलाः इति मार्गदर्शिका चक्रं व्याचष्टे। दर्शननिवेदनाय स्वस्थानं, प्रेक्षणकालं, आकाशस्थितिं, प्रकाशीयसाहाय्यस्य उपयोगं च लिखत। एते विवरणानि सन्दर्भरहितायाः छायाचित्रापेक्षया प्रेक्षणं अधिकसूचनाप्रदं कुर्वन्ति।

अन्ते, व्यक्तिगतं आकाशनिरीक्षणं धार्मिकदिनाङ्कनिर्धारणात् पृथक् कुरुत। असफलः प्रयत्नः केवलम् एतदेव सिद्धयति यत् तासु परिस्थितिषु भवान् शुक्लचन्द्रकलां न दृष्टवान्। सम्भावितदर्शनमपि सम्बन्धितसमुदायस्य प्रक्रियानुसारं परीक्षणम् अपेक्षते। उपवासस्य उत्सवस्य वा आरम्भाय तस्य प्राधिकारिणः समुदायस्य वा उद्घोषणाम् अनुसरत, यस्य पञ्चाङ्गम् आचरथ।