Khoeli ea Lefatše e ka ba kotara ea bophara ba Lefatše. Seo se ka utloahala se tloaelehile ho fihlela u bapisa lipolanete tse ling le lisathalaete tsa tsona: esita le likhoeli tse khōlō tsa Jupiter le Saturn li etsa likaroloana tse nyenyane feela tsa bophara ba lipolanete tseo. Har’a lipolanete tse 8, Lefatše ke lona le nang le khoeli e kholo ka ho fetisisa ha e bapisoa le boholo ba polanete eo e e potolohang.
Phapang ena e hloka litlhaloso tse peli. Khoeli ea rona ha se sathelaete e kholo ka ho fetisisa ka boholo ba sebele, ebile Lefatše le Khoeli ha se para e lekanang ka ho fetisisa haeba lipolanete tse nyenyane li kenyelelitsoe. Charon, molekane oa Pluto, e kholo haholo ha e bapisoa le Pluto. Ka hona, potso e thahasellisang ha se feela hore “Khoeli e kholo hakae?” empa ke “E kholo ha e bapisoa le eng?”
Karolelano e fetola potso eo hore e be papiso e nang le molemo. E boetse e thusa ho khetholla mehopolo e 3 e atisang ho tsoakoa: boholo ba ’mele, bohlokoa ba khoheli le boholo bo bonahalang sepakapakeng. ’Mapa oa tšebelisano oa tsamaiso ea lipolanete o bontša maemo a hona joale a lipolanete; lipapiso tse ka tlase li hlalosa ntlha e ’ngoe ea tsamaiso ena—hore na boholo ba lipolanete le likhoeli tsa tsona bo fapana hakae.
Khoeli e feta kotara ea bophara ba Lefatše
Radius ea Khoeli ke 1,737.4 km. Ha re sebelisa radius e mahareng ea Lefatše e ka bang 6,371 km, ho arola radius ea Khoeli ka ea Lefatše ho fana ka karolelano e ka bang 0.273. Ka mantsoe a mang, Khoeli e ka ba 27.3% ea bophara ba Lefatše. Karolelano e tšoanang e sebetsa ho radius le bophara, hobane ho atisa litekanyo tseo ka bobeli habeli ha ho fetole kamano ea tsona.
Nahana ka Lefatše e le bolo e bophara ba 30 cm. Ka tekanyo eo, Khoeli e ne e tla ba bophara ba 8.2 cm: e haufi le lamunu e khōlō ho feta sefaha se senyenyane. Ke molekane ea bonahalang a le moholo haholo. Empa mohlala ona o boetse o senola phoso e tloaelehileng litšoantšong. Ha re sebelisa sebaka se mahareng sa Lefatše le Khoeli sa 384,400 km, litsi tsa libolo tsena tse peli li ne li tla arohana ka limithara tse ka bang 9.1. Setšoantšo se li bontšang li batla li thetsana se ka boloka boholo ba tsona bo lekanyelitsoeng, empa sa fokotsa haholo sebaka se se nang letho pakeng tsa tsona.
Bophara ke tsela e le ’ngoe feela ea ho lekanya kamano ena. Boima ba Khoeli bo ka ba karolo e le ’ngoe ho tse 81 tsa boima ba Lefatše, kapa hoo e ka bang 1.2%, eseng 27.3%. Bolumo e eketseha ho latela khubu ea bophara: ntho e bophara ba 0.273 ha e bapisoa le e ’ngoe e na le bolumo ba 0.020 feela ha e bapisoa le eona, haeba libopeho tsa tsona li tšoana. Ke hoo e ka bang 2%.
Phapang e setseng e bakoa ke teteano. Ka karolelano, Khoeli ha e teteane joaloka Lefatše, leo khubu ea lona e khōlō e nang le tšepe e ngata e tlatsetsang haholo boimeng ba lona. Kahoo, khoeli e ka bonahala e le khōlō haholo haufi le polanete ea eona ntle le ho ba molekane ea lekanang ho hang ka matla a khoheli. Ho bohlokoa ho khetholla bophara le boima ha ho buuoa ka hore na Lefatše le Khoeli li tšoana le lipolanete tse peli.
Likhoeli tse kholo li ka ba balekane ba banyenyane
Ganymede ea Jupiter ke khoeli e kholo ka ho fetisisa Sistiming ea Letsatsi, e bophara ba hoo e ka bang 5,268 km. Titan ea Saturn e latela, e bophara ba hoo e ka bang 5,149 km. Ka bobeli li bophara ho feta Mercury, hape li bophara haholo ho feta Khoeli ea rona, eo bophara ba eona e leng 3,474.8 km. Leha ho le joalo, ha ho le e ’ngoe e etsang hore polanete ea eona e bonahale e le nyenyane.
Ha re sebelisa bophara bo mahareng, Ganymede e ka ba 3.8% feela ea bophara ba Jupiter. Titan e ka ba 4.4% ea bophara ba Saturn. Ka hona, karolelano ea Lefatše ea 27.3% e feta makhetlo a 6 karolelano e ’ngoe le e ’ngoe ho tsena. Sena ha se bolele hore Khoeli ea rona e kholo ka makhetlo a 6; se bolela hore boholo ba eona ha bo bapisoa le polanete ea eona bo feta makhetlo a 6.
Neptune e fana ka papiso e ’ngoe e molemo. Triton, khoeli ea eona e kholo ka ho fetisisa, e ka ba 5.5% ea bophara ba Neptune. Ke karolo e kholo ho feta ea Ganymede kapa Titan, empa e ntse e le tlase haholo ho karolelano ea Lefatše le Khoeli. Mars e ka lehlakoreng le leng: likhoeli tsa eona tse 2 tse nyenyane, tse se nang sebopeho se tloaelehileng, li nyenyane haholo ha li bapisoa le polanete eo.
Lipapiso tsena li hlalosa hore na ke hobane’ng ha ho beha likhoeli ka tatellano ho latela bophara ba tsona ho sa arabe potso ea hore na ke tsamaiso efe ea lipolanete e nang le molekane o hlahelletseng ka ho fetisisa. Khoeli ea rona e boemong ba bohlano har’a likhoeli tsa Sistiming ea Letsatsi ka boholo ba sebele, empa e boemong ba pele ha e bapisoa le polanete ea eona har’a lipolanete tse 8. Bakeng sa lethathamo le batsi la lisathalaete, bona tataiso ea likhoeli tsa Sistiming ea Letsatsi; phapang ea bohlokoa mona ke pakeng tsa boemo bo ipapisitseng le boholo ba sebele le karolelano.
Na seo se etsa hore Lefatše le Khoeli e be lipolanete tse peli?
“Lipolanete tse peli” ke tlhaloso e hohelang, empa ha ho na tlhaloso ea eona e amoheloang ka molao ke bohle. Teko e ’ngoe e khothalelitsoeng e botsa hore na setsi se tloaelehileng sa boima ba lihloliloeng tsena tse peli se hokae. Lihloliloeng tsena ka bobeli li potoloha ntlha ena, e bitsoang setsi sa boima; ’mele o monyenyane ha o potolohe ’mele o moholo o sa sisinyeheng ho hang.
Bakeng sa Lefatše le Khoeli, setsi sa boima se ka hare ho Lefatše. U ka hakanya moo se leng teng ka ho sebelisa karolelano ea boima. Haeba boima ba Lefatše bo ka ba makhetlo a 81 ho feta ba Khoeli, setsi sa boima se hole le setsi sa Lefatše ka hoo e ka bang karolo e le ’ngoe ho tse 82 tsa sebaka se pakeng tsa litsi tsa tsona. Ha re sebelisa karohano e mahareng ea 384,400 km, re fumana hoo e ka bang 4,700 km. Seo se ka tlase ho radius ea Lefatše e ka bang 6,371 km, kahoo ntlha eo e ka ba 1,700 km ka tlas’a bokaholimo, ho latela khakanyo ena e nolofalitsoeng.
Joale bapisa Pluto le Charon. Charon e ka ba halofo ea bophara ba Pluto, ’me boima ba eona bo ka ba karolo e le ’ngoe ho tse 8 tsa boima ba Pluto. Setsi sa tsona sa boima se ka ntle ho Pluto, e leng se etsang hore e be mohlala o matla haholoanyane oa para ea lihloliloeng tse potolohang setsi se le seng. Pluto e khetholloa e le polanete e nyenyane, kahoo sena ha se fetole boemo bo ikhethang ba Lefatše har’a lipolanete tse 8.
Teko ea setsi sa boima e na le molemo, empa ha se molao o felletseng oa ho arola lihloliloeng. Moo setsi sena se leng teng ho itšetlehile ka sebaka hammoho le boima: arola lihloliloeng tsona tseo tse peli hole, ’me setsi sa boima se tla suthisetsa hole le setsi ka seng. Ka hona, hore ntlha e be ka ntle ho ’mele o moholo ha ho bolele ka bohona hore boemo ba “lipolanete tse peli” bo amoheloa ke bohle. Ka tloaelo, Lefatše e ntse e le polanete ’me Khoeli e ntse e le sathelaete ea lona ea tlhaho, ho sa tsotellehe bophara ba Khoeli bo boholo ka tsela e sa tloaelehang ha bo bapisoa le Lefatše.
Leseli la hore na Khoeli e thehile joang
Boholo bo boholo ba Khoeli ke e ’ngoe ea litšobotsi tse ’maloa tseo khopolo ea tšimoloho ea eona e lokelang ho li hlalosa. Tlhaloso e amoheloang haholo ke ea ho thulana ho hoholo: qalong ea nalane ea Lefatše, ho thulana ho matla ho ile ha akhela lintho tse bonahalang tseleng ea potoloho, ’me Khoeli ea bōpeha ka maloanlahla a potolohang. Setšoantšo se akaretsang se tšehetsoa hantle ke bopaki, empa maemo a tobileng a ho thulana le liphetoho tse ileng tsa latela e ntse e le litaba tsa lipatlisiso.
Boholo feela ha bo pake pale eo. Bo-rasaense ba boetse ba sheba motsotso oa potoloho oa tsamaiso ena, khubu ea Khoeli e batlang e se na tšepe, le ho tšoana ha lik’hemik’hale le li-isotope pakeng tsa lintho tse bonahalang tsa Lefatše le tsa Khoeli. Tlhaloso e atlehileng e lokela ho hlalosa lintho tseo tsohle ka kopanelo, ho e-na le ho hlahisa sathelaete e khōlō feela ka ketsiso.
Sena se fapane le setšoantšo se akaretsang sa likhoeli tse khōlō tse nang le litsela tse tloaelehileng tsa potoloho tsa lipolanete tse khōlō. Ho nahanoa hore li thehile ka har’a lijana tsa khase le lintho tse tiileng tse neng li pota-potile lipolanete tseo ha li ntse li hōla. Libaka tse fapaneng tsa ho theha lihloliloeng li ka hlahisa likarolelano tse fapaneng tsa boholo pakeng tsa polanete le balekane ba eona. Ha ho hlokahale hore tsamaiso e ’ngoe le e ’ngoe ea lipolanete e be kopi e fokolitsoeng ea tse ling.
Ho thehoa le liphetoho tsa morao li lokela ho nkoa e le lintho tse fapaneng. Litšebelisano tsa maqhubu a leoatle li fetotse tsamaiso ea Lefatše le Khoeli ha nako e ntse e feta, ’me Khoeli e suthela hōle le Lefatše ka hoo e ka bang 3.8 cm ka selemo. Seo se fetola sebaka se pakeng tsa tsona, eseng karolelano ea bophara ba tsona. Litšebelisano tsona tsena li boetse li thusa ho hlalosa kamano ea tsona e hokahaneng ea ho potoloha tseleng le ho potoloha holim’a axis, e hlalositsoeng ho hore na ke hobane’ng ha re lula re bona lehlakore le tšoanang la Khoeli.
Hobaneng molekane e moholo a ntse a bonahala a le monyenyane sepakapakeng
Boholo ha bo bapisoa le Lefatše ha bo tšoane le boholo boo motho ea shebileng a le Lefatšeng a bo bonang. Se bohlokoa ponahalong ke bophara ba Khoeli bo arotsoeng ka sebaka se pakeng tsa eona le uena. Ha re sebelisa bophara ba eona ba 3,474.8 km le sebaka se mahareng sa Lefatše le Khoeli sa 384,400 km pakeng tsa litsi tsa tsona, re fumana bophara ba eona ba khutlo bo ka bang 0.52 degrees. Ena ke khakanyo e akaretsang e molemo, eseng ponelopele e nepahetseng bakeng sa sebaka se itseng sa ho shebella.
Ke ka lebaka leo molekane ea fetang kotara ea bophara ba Lefatše a ka lulang a nka karolo e nyenyane feela sepakapakeng. Sebaka se pakeng tsa lihloliloeng tsena se seholo haholo ha se bapisoa le bophara ba tsona. Ha Khoeli e ne e ka ba hole ho feta, e ne e tla bonahala e le nyenyane, empa e ne e ke ke ea ba nyenyane ka sebele kapa ea lahleheloa ke karolelano ea eona e kholo e sa tloaelehang ea boholo ba Khoeli ha e bapisoa le Lefatše.
Phapang ena e fana ka mokhoa o sebetsang oa ho lekola lifoto tse bapisoang tsa Khoeli. Litšoantšo tse nkuoeng ka bolelele bo fapaneng ba lense, tse khutsitsoeng ka litsela tse fapaneng, kapa tse nang le lintho tse ka pele tse hlophisitsoeng ka litsela tse fapaneng ha li pake phetoho ea boholo ba sebele ba Khoeli. Papiso e nang le moelelo ea bophara bo bonahalang e hloka hore tekanyo ea setšoantšo e tšoane. Lideshiboto tsa Khoeli tsa litoropo li fana ka sebaka, bophahamo le azimuth hammoho le mohato oa Khoeli le khanya ea eona, e leng se u fang moelelo o molemo oa ho ngola seo u se bonang. Boloka tsela eo khamera e hlophisitsoeng ka eona e sa fetohe, ngola sebaka, ’me u ka batlisisa liphetoho tsa boholo bo bonahalang ba Khoeli ntle le ho bo ferekanya le potso ea bohlokoa haholoanyane ea hore na molekane oa rona o moholo hakae ha a bapisoa le Lefatše.