ስለምንታይ ወርሒ ምድሪ ኣንጻር ፕላኔታ ዘይተለምደ ዓባይ እያ

ወርሒ ምድሪ ካብ ስፍሓት ምድሪ ኣስታት ሓደ ርብዒ ትኸውን። ካልኦት ፕላኔታትን ሳተላይታተንን ክትነጻጽር ክሳብ እትጅምር፣ እዚ ንቡር ክመስል ይኽእል፤ ዓበይቲ ወርሒታት ጁፒተርን ሳተርንን እኳ ካብ ዲያሜትር ፕላኔታተን ንእሽቶ ክፋላት ጥራይ እየን። ካብተን ሸሞንተ ፕላኔታት፣ ምድሪ ምስ ዓቐን ኣአንጋዲኣ ክትነጻጸር እታ ዝዓበየት ወርሒ ኣለዋ።

እዚ ፍሉይነት ክልተ ሓለዋታት የድልዮ። ወርሒና ብፍጹም ዓቐን እታ ዝዓበየት ሳተላይት ኣይኮነትን፣ ከምኡ’ውን ንኣሽቱ ፕላኔታት እንተ ኣካቲትና ምድሪን ወርሒን እቲ ዝበለጸ ማዕረ ዝኾነ ጽምዲ ኣይኮኑን። መሻርኽቲ ፕሉቶ ዝኾነት ካሮን ብምጽጽራዊ ዓቐን ኣዝያ ዓባይ እያ። ስለዚ እቲ ዘገድስ ሕቶ “ወርሒ ክንደይ ዓባይ እያ?” ጥራይ ዘይኮነስ፣ “ምስ እንታይ ክትነጻጸር ከላ ዓባይ?” እዩ።

ምጽጽራዊ መጠን ነዚ ሕቶ ጠቓሚ ንጽጽር ይገብሮ። ከምኡ’ውን ብዙሕ ግዜ ዝሕወሱ ሰለስተ ሓሳባት ንምፍላይ ይሕግዝ፦ ኣካላዊ ዓቐን፣ ስሕበታዊ ኣገዳስነት፣ ከምኡ’ውን ኣብ ሰማይ ዝርአ ዓቐን። እቲ ተሳትፎ ዘለዎ ካርታ ስርዓተ ጸሓይ ናይ ሕጂ ቦታታት ፕላኔታት የርኢ፤ እቲ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ንጽጽራት ግን ካልእ መዳይ ናይቲ ስርዓት ይገልጽ፤ ኣብ መንጎ ፕላኔታትን ወርሒታተንን ዘሎ ፍልልይ ዓቐን ክንደይ ዓቢ ምዃኑ።

ወርሒ ካብ ስፍሓት ምድሪ ልዕሊ ሓደ ርብዒ እያ

ራድዩስ ወርሒ 1,737.4 ኪ.ሜ. እዩ። ማእከላይ ራድዩስ ምድሪ ኣስታት 6,371 ኪ.ሜ. ከምዝኾነ ተጠቒምና፣ ራድዩስ ወርሒ ብራድዩስ ምድሪ እንተ ኣካፊልና ኣስታት 0.273 ይኸውን። ብኻልእ ኣዘራርባ፣ ወርሒ ካብ ዲያሜትር ምድሪ ኣስታት 27.3% እያ። እቲ ሓደ ምጽጽራዊ መጠን ንራድዩስን ንዲያሜትርን እውን ይሰርሕ፣ ምኽንያቱ ክልቲኦም መለክዒታት ብኽልተ ምብዛሕ ንምጽጽሮም ኣይቅይሮን።

ምድሪ ስፍሓታ 30 ሳ.ሜ. ዝኾነ ኩዕሶ ከምዝኾነት ገይርና ንሕሰብ። ኣብዚ መጠን እዚ ወርሒ ስፍሓታ ኣስታት 8.2 ሳ.ሜ. ምኾነት፦ ካብ ንእሽቶ ቁራጽ ዕንቁ ዝያዳ ከም ዓቢ ብርቱካን ትመስል። እዚ ብርቱዕ ዓቐን ዘለዋ መሻርኽቲ እያ። እቲ ሞዴል ግን ኣብ ስእላዊ መግለጺታት ዝረአ ልሙድ ጌጋ የብርህ። ኣብ ማእከላይ ርሕቀት ምድሪን ወርሒን 384,400 ኪ.ሜ.፣ ማእከላት እተን ክልተ ኩዕሶታት ኣስታት 9.1 ሜትሮ ርሕቕ ምኾኑ። እተን ክልተ ኩዕሶታት ኣዝየን ቀረባ ከምዝኾና ዘርኢ ስእሊ፣ እቲ ናይ ሓድሕደን ዓቐን ክሕሉ እናኸኣለ ነቲ ባዶ ቦታ ግን ኣዝዩ ከጽብቦ ይኽእል።

ዲያሜትር ነቲ ርክብ ንምምዛን ዘሎ ሓደ መገዲ ጥራይ እዩ። ጅምላ ወርሒ ካብ ጅምላ ምድሪ ኣስታት ሓደ ካብ 81 እዩ፣ ወይ ኣስታት 1.2%፣ እምበር 27.3% ኣይኮነን። ዓቐን ድምር ኩብ ናይ ዲያሜትር እዩ፦ ስፍሓት ናይ ሓደ ነገር ካብ ካልእ 0.273 እንተኾይኑ፣ ተመሳሳሊ ቅርጺ ኣለዎም ብምባል፣ ጥራይ ኣስታት 0.020 ናይ ዓቐን ድምር ይህልዎ። እዚ ኣስታት 2% እዩ።

እቲ ዝተረፈ ፍልልይ ካብ ጽግግር እዩ ዝመጽእ። ወርሒ ብማእከላይ መጠን ካብ ምድሪ ዝወሓደ ጽግግር ኣለዋ፣ ዓቢ ሓጺን ዝበዝሖ እምብርቲ ምድሪ ከኣ ንጅምላኣ ብዙሕ ይውስኽ። ስለዚ ሓንቲ ወርሒ ኣብ ጎኒ ፕላኔታ ብዓቐና ኣዝያ ዓባይ ክትመስል ትኽእል፣ ግን ኣብ ስሕበት ኣዝያ ቀረባ ማዕረ መሻርኽቲ ኣይትኸውንን። ምድሪን ወርሒን ከም ድርብ ፕላኔት ይመስላ ድየን ኣብ እንዛረበሉ እዋን፣ ዲያሜትርን ጅምላን ፈላሊኻ ምርኣይ ኣገዳሲ እዩ።

ዝዓበያ ወርሒታት ንኣሽቱ መሻርኽቲ ክኾና ይኽእላ

ጋኒሜድ ጁፒተር እታ ኣብ ስርዓተ ጸሓይ ዝዓበየት ወርሒ እያ፣ ዲያሜትራ ድማ ኣስታት 5,268 ኪ.ሜ. እዩ። ታይታን ሳተርን ስዒባ፣ ዲያሜትራ ኣስታት 5,149 ኪ.ሜ. እዩ። ክልቲአን ካብ ሜርኩሪ ዝሰፍሓ እየን፣ ከምኡ’ውን ካብ ወርሒና፣ ዲያሜትራ 3,474.8 ኪ.ሜ. ዝኾነ፣ ኣዝየን ይሰፍሓ። ግን ሓንቲ እኳ ነታ ኣአንጋዲኣ ፕላኔት ንእሽቶ ከም እትመስል ኣይትገብርን።

ማእከላይ ዲያሜትር ተጠቒምና፣ ጋኒሜድ ካብ ስፍሓት ጁፒተር ኣስታት 3.8% ጥራይ እያ። ታይታን ካብ ስፍሓት ሳተርን ኣስታት 4.4% እያ። ስለዚ ምጽጽራዊ መጠን ምድሪ ዝኾነ 27.3% ካብ ነፍሲ ወከፈን ካብ ሽዱሽተ ግዜ ንላዕሊ እዩ። እዚ ማለት ወርሒና ሽዱሽተ ግዜ ዓባይ እያ ማለት ኣይኮነን፤ ምስ ናይ ገዛእ ርእሳ ፕላኔት ክትነጻጸር ዘለዋ ምጽጽራዊ ዓቐን ካብኡ ሽዱሽተ ግዜ ንላዕሊ ዓቢ ማለት እዩ።

ኔፕቱን ካልእ ጠቓሚ ንጽጽር ይህብ። እታ ዝዓበየት ወርሑ፣ ትሪቶን፣ ካብ ዲያሜትር ኔፕቱን ኣስታት 5.5% እያ። እዚ ካብ ምጽጽራዊ መጠን ጋኒሜድ ወይ ታይታን ዝዓበየ እዩ፣ ግን ካብ ምጽጽራዊ መጠን ምድሪን ወርሒን ኣዝዩ ዝንእስ እዩ። ማርስ ኣብ ካልእ ጫፍ ትርከብ፦ ክልቲአን ንኣሽቱን ዘይስሩዓትን ወርሒታታ ምስታ ፕላኔት ክነጻጸራ ኣዝየን ንኣሽቱ እየን።

እዞም ንጽጽራት ብዲያሜትር ዝግበር ደረጃ ወርሒታት፣ ኣየናይ ስርዓተ ፕላኔት እታ ዝያዳ ዝተራእየት መሻርኽቲ ከምዘላቶ ከምዘይምልስ ይገልጹ። ወርሒና ብኣካላዊ ዓቐን ካብ ወርሒታት ስርዓተ ጸሓይ ሓምሸይቲ እያ፣ ግን ካብተን ሸሞንተ ፕላኔታት ኣንጻር ኣአንጋዲኣ እታ ቀዳመይቲ እያ። ብዛዕባ ሰፊሕ ዝርዝር ሳተላይታት ንምፍላጥ፣ መምርሒ ወርሒታት ስርዓተ ጸሓይ ርአ፤ ኣብዚ ኣገዳሲ ዝኾነ ፍልልይ ኣብ መንጎ ፍጹም ደረጃን ምጽጽራዊ መጠንን እዩ።

እዚ ንምድሪን ወርሒን ድርብ ፕላኔት ይገብረን ድዩ?

“ድርብ ፕላኔት” ዝስሕብ መግለጺ እዩ፣ ግን ብሓፈሻ ዝተቐበለ ወግዓዊ ትርጉም የብሉን። ሓደ ዝቐረበ ፈተና፣ እቲ ናይ ክልቲኦም ሰብ ኣካላት ሓባራዊ ማእከል ጅምላ ኣበይ ከምዝርከብ ይሓትት። ክልቲኦም ኣካላት ኣብዚ ነጥቢ ይዘውሩ፤ እዚ ነጥቢ ማእከል ጅምላ ይበሃል፤ እቲ ንእሽቶ ኣካል ከኣ ኣብ ዘይንቀሳቐስ ፍጹም ዓቢ ኣካል ኣይዞርን።

ኣብ ምድሪን ወርሒን፣ ማእከል ጅምላ ኣብ ውሽጢ ምድሪ ይርከብ። ብዓቐን ጅምላ ክትግምቶ ትኽእል። ጅምላ ምድሪ ካብ ጅምላ ወርሒ ኣስታት 81 ግዜ እንተኾይኑ፣ ማእከል ጅምላ ካብ ማእከል ምድሪ ኣስታት ሓደ ካብ 82 ናይቲ ኣብ መንጎ ማእከላት ዘሎ ርሕቀት ርሒቑ ይርከብ። ማእከላይ ርሕቀት 384,400 ኪ.ሜ. ተጠቒምና ኣስታት 4,700 ኪ.ሜ. ይኸውን። እዚ ካብ ራድዩስ ምድሪ ዝኾነ ኣስታት 6,371 ኪ.ሜ. ዝንእስ እዩ፣ ስለዚ ኣብዚ ቀሊል ሕሳብ እቲ ነጥቢ ኣስታት 1,700 ኪ.ሜ. ኣብ ትሕቲ ገጽ ምድሪ ይርከብ።

ሕጂ ፕሉቶን ካሮንን ኣነጻጽር። ካሮን ካብ ስፍሓት ፕሉቶ ኣስታት ፍርቂ እያ፣ ጅምላኣ ድማ ኣስታት ሓደ ሸሞንተኛ ናይ ጅምላ ፕሉቶ እዩ። ማእከል ጅምላኦም ኣብ ወጻኢ ፕሉቶ ይርከብ፣ ስለዚ ንድርብ ጽምዲ ኣዝዩ ዝሓየለ ኣብነት እዮም። ፕሉቶ ከም ንእሽቶ ፕላኔት ተመዲባ ኣላ፣ ስለዚ እዚ ኣብ መንጎ ሸሞንተ ፕላኔታት ዘሎ ፍሉይነት ምድሪ ኣይቅይሮን።

እቲ ፈተና ማእከል ጅምላ ጠቓሚ እዩ፣ ግን ምሉእ መለክዒ ምደባ ኣይኮነን። ቦታኡ ኣብ ርሕቀት ከምኡ’ውን ኣብ ጅምላ ይምርኮስ፦ ነቶም ክልተ ኣካላት ከይቀየርካ ኣዝዮም እንተ ኣርሒቕካዮም፣ ማእከል ጅምላ ካብ ነፍሲ ወከፍ ማእከል ዝያዳ ይርሕቕ። ስለዚ ማእከል ጅምላ ኣብ ወጻኢ ዓቢ ኣካል ምህላዉ፣ በይኑ፣ ብሓፈሻ ዝተሰማምዑሉ “ድርብ ፕላኔት” ዝብል ደረጃ ኣየረጋግጽን። ወርሒ ምስ ዘይተለምደ ልዑል ምጽጽራዊ ዲያሜትራ እኳ፣ ምድሪን ወርሒን ብልምዲ ፕላኔትን ተፈጥሮኣዊት ሳተላይታኣን እየን።

ፍንጺ ብዛዕባ ኣፈጣጥራ ወርሒ

ዓቢ ዓቐን ወርሒ ካብቶም ክንጸርሖም ዘለዎ ኣርባሕተ ባህርያት ሓደ እዩ። እቲ ብዝበዝሐ ዝድገፍ መብርሂ ዓቢ ጽልዋ እዩ፦ ኣብ ቀዳማይ ታሪኽ ምድሪ ዓቢ ግጭት ንገለ ንጥረ ነገራት ናብ ምሕዋር ኣእተዎም፣ እታ ወርሒ ድማ ካብቲ ኣብ ምሕዋር ዝነበረ ፍርስራስ ተኣኪባ ተፈጠረት። እቲ ሰፊሕ ሓሳብ ብዙሕ ድጋፍ ኣለዎ፣ ግን እቲ ፍሉይ ኩነታት ናይቲ ግጭትን ድሕሪኡ ዝነበረ ምዕባለን ገና ኣብ ምርምር ይርከቡ።

ዓቐን ጥራይ ነቲ ዛንታ ኣየረጋግጾን። ሳይንቲስታት እቲ ኣብ ስርዓት ዘሎ ኩርናዓዊ ምንቅስቓስ፣ እቲ ኣብ ወርሒ ዝርከብ ብብረት ዝተሃብተመ እምብርቲ ኣዝዩ ንእሽቶ ምዃኑ፣ ከምኡ’ውን ኣብ መንጎ ንጥረ ነገራት ምድሪን ወርሕን ዘሎ ኬሚካላውን ኣይሶቶፒካውን ምምሳል እውን ይምርምሩ። ዝተሳኽዐ መብርሂ፣ ኣብ ሲሙሌሽን ዓባይ ሳተላይት ጥራይ ካብ ምፍጣር ዝሓለፈ፣ ነዞም ምልክታት ኩሎም ብሓባር ክገልጽ ኣለዎ።

እዚ ምስቲ ብዛዕባ ዓበይቲ ስሩዓት ወርሒታት ዓበይቲ ፕላኔታት ዘሎ ሓፈሻዊ ሓሳብ ይጻረር፤ እዚኣተን ኣብ ዙርያ ዝዓብያ ፕላኔታተን ብጋዝን ጽዑቕ ንጥረ ነገራትን ዝተመልአ ዲስክ ውሽጢ ከምዝተፈጠራ ይእመን። ዝተፈላለየ ኩነታት ኣፈጣጥራ ኣብ መንጎ ፕላኔትን መሻርኽታትን ዝተፈላለየ ምጽጽራዊ መጠን ከምጽእ ይኽእል። ኩሉ ስርዓተ ፕላኔት ከም ቅዳሕ ናይቲ ካልእ ክኸውን ግዴታ የብሉን።

ኣፈጣጥራን ድሒሩ ዝተፈጸመ ምዕባለን እውን ክፈላለዩ ኣለዎም። ስሕበታዊ ምትእስሳር ኣብ ስርዓት ምድሪን ወርሒን ብግዜ ለውጢ ኣምጺኡ እዩ፣ ወርሒ ድማ ካብ ምድሪ ብዓመት ኣስታት 3.8 ሳ.ሜ. ትርሕቕ ኣላ። እዚ ርሕቀቶም ይቕይር፣ ምጽጽራዊ ዲያሜትሮም ግን ኣይቅይሮን። እዚ ምትእስሳር ኣብ መንጎ ምሕዋርን ምዝዋርን ዘሎ ምስምማዕ እውን ንምርዳእ ይሕግዝ፤ እዚ ኣብ ስለምንታይ ወትሩ ሓደ ወገን ወርሒ ንርኢ ተገሊጹ ኣሎ።

ዓባይ መሻርኽቲ እኳ ኣብ ሰማይ ንእሽቶ ከም እትመስል

ምስ ምድሪ ዘለዋ ምጽጽራዊ ዓቐን፣ ንተዓዛቢ ኣብ ምድሪ እትርአ ዓቐን ሓደ ኣይኮነን። ኣብ ሰማይ እትርአ ዓቐን ዝውስኖ፣ ዲያሜትር ወርሒ ብናይ ካባኻ ርሕቀት ምክፋሉ እዩ። ዲያሜትራ 3,474.8 ኪ.ሜ. ከምኡ’ውን ማእከላይ ርሕቀት ማእከል ምድሪን ማእከል ወርሒን 384,400 ኪ.ሜ. ተጠቒምና፣ ኩርናዓዊ ዲያሜትር ኣስታት 0.52 ዲግሪ ይኸውን። እዚ ጠቓሚ ሓፈሻዊ ግምት እዩ፣ ንፍሉይ ቦታ ምልከታ ትኽክለኛ ትንበያ ግን ኣይኮነን።

ስለዚ እታ ካብ ስፍሓት ምድሪ ልዕሊ ሓደ ርብዒ እትኸውን መሻርኽቲ ኣብ ሰማይ ንእሽቶ ክፋል ጥራይ ክትሕዝ ትኽእል። እቲ ኣብ መንጎ ክልቲኦም ኣካላት ዘሎ ቦታ ምስ ዲያሜትር ነፍሲ ወከፎም ኣዝዩ ዓቢ እዩ። ወርሒ ኣዝያ ርሒቓ እንተ ነይራ፣ ኣካላዊ ዓቐና ከይተቐየረን እቲ ዘይተለምደ ዓቐን ወርሒ ኣንጻር ምድሪ ከይተቐየረን፣ ንእሽቶ ኮይና ምተራእየት።

እዚ ፍልልይ ንስእሊ ወርሒ ኣብ ምንጽጻር ግብራዊ መፈተሺ ይህብ። ብዝተፈላለየ ፎካል ርሕቀት፣ ዝተቖርጸ ስእሊ፣ ወይ ዝተፈላለየ ቦታ ቀዳሚ ነገር ዝተወስዱ ስእልታት፣ ኣካላዊ ዓቐን ወርሒ ከምዝተቐየረ ከረጋግጹ ኣይኽእሉን። እቲ ኣብ ሰማይ ዝርአ ዲያሜትር ብትርጉም ንምንጽጻር ተመሳሳሊ መጠን ስእሊ የድሊ። እተን ናይ ከተማታት ዳሽቦርድ ወርሒ ርሕቀት፣ ቁመትን ኣዚሙትን ምስ ምዕራፍን ብርሃንን ይህባ፣ እዚ ድማ ንምዝገባ ምልከታ ጠቓሚ ዝርዝር ሓበሬታ ይህበካ። ምቅርራብ ካሜራ ኣይትቐይር፣ ርሕቀት መዝግብ፣ እሞ እቲ ዝቕየር ኣብ ሰማይ ዝርአ ዓቐን ወርሒ ክትምርምር ትኽእል፤ ነዚ ምስቲ ዝያዳ መሰረታዊ ሕቶ፣ መሻርኽቲና ኣብ ጎኒ ምድሪ ክንደይ ዓባይ እያ፣ ኣይትሕውሶ።