To‘lin oy bir nechta nomga ega bo‘lishi mumkin, ingliz tilida eng ko‘p tanilgan nomlar esa hamma joyda ishlatilmaydi. Bo‘ri oyi, Qor oyi va Chuvalchang oyi odatda mavsumiy sharoitlar yoki hayvonlar faolligi bilan bog‘lanadi, Hosil oyining esa taqvimga oid aniqroq ma’nosi bor. Ularning tarixi kuzatuvlar, an’analar va keyinchalik qayta hikoya qilingan rivoyatlardan tarkib topgan — Oyga nom berishning yagona rasmiy tizimidan emas.
Bu farq muhim, chunki esda qolarli izoh har doim ham isbotlangan kelib chiqishni anglatmaydi. Ayrim nomlar uchun bir nechta taxminiy izohlar bor, muayyan jamoa yoki almanax bilan bog‘liq nom esa o‘sha hududda yashovchi barcha odamlarning qarashini ifodalamasligi mumkin. Bu nomlarga astronomik toifalar emas, madaniy ishoralar sifatida qarash ularning xilma-xilligini tushunishni osonlashtiradi.
Bitta Oy, nomlashning ko‘plab an’analari
Oy fazalari muntazam ravishda takrorlanadi, ammo kalendar oylari bunday emas. To‘lin oy taxminan 29.53059 kundan keyin qaytadi, shu bois uning sanasi oydan oyga siljiydi. Demak, bir xil fazani mavsumiy nom, kalendar oyining nomi, diniy yoki madaniy bayram yoxud odamlar tabiatda ko‘radigan hodisalarga bog‘liq mahalliy nom bilan atash mumkin.
Ingliz tilidagi ro‘yxatlarda ko‘pincha bir nechta manbadagi nomlar jamlanib, har bir oyga bittadan nom to‘g‘ri keladigan tartibli ketma-ketlik sifatida taqdim etiladi. Bu qulay usul, biroq turli an’analarni o‘zaro bir xil qilib ko‘rsatishi mumkin. Nomlar jamoalarga qarab farqlanadi, bir nomning o‘zi esa turlicha izohlanishi mumkin. Mavsumiy ishoralar ham joyga bog‘liq: bir yarimshardagi qish belgilari ikkinchi yarimsharda yozga to‘g‘ri keladi.
To‘lin oy nomlari bo‘yicha qo‘llanmada mustamlaka davridagi Amerika, kelt, xitoy, hindu, yapon, islom, ojibve va kri an’analaridagi oy nomlari keltirilgan. Bir nechta nomlash tizimini yonma-yon ko‘rish ingliz tilidagi tanish ro‘yxat ko‘plab madaniy qarashlardan biri ekanini, universal oy taqvimi emasligini eslatadi.
Bo‘ri oyi: kelib chiqishi noaniq qishki nom
Ingliz tilidagi ro‘yxatlarda Bo‘ri oyi odatda yanvar oyidagi to‘lin oy nomi sifatida ishlatiladi. Ko‘p tarqalgan izohga ko‘ra, bu nom qishda uvillayotgan bo‘rilar bilan bog‘liq. Bunday mavsumiy hikoya ishonarli: qishki tunlar uzun bo‘ladi, shimoliy hududlarning ko‘pida bo‘rilar ko‘zga tashlanadigan hayvonlardir. Ammo jozibali izoh aniq bir tarixiy kelib chiqishni belgilamaydi yoki shunga o‘xshash nom ishlatgan barcha jamoalar bir xil ma’noni nazarda tutganini isbotlamaydi.
To‘lin oy bo‘rilarni uvillashga majbur qilmaydi. Uvillash — muloqot shakli, hayvonning xatti-harakati esa nomdan anglashilgandek Oy fazasiga bog‘liq emas. Bu nomni mavsumga berilgan insoniy ta’rif sifatida tushunish to‘g‘riroq: u oy taqvimidagi takrorlanadigan bir davrni qish bilan bog‘liq tovushlar yoki hikoyalar bilan bog‘laydi.
Umuman oy nomlarini talqin qilishda ham bu yondashuv foydali. Eski iboradan zamonaviy izohgacha bo‘lgan yo‘l to‘liq hujjatlashtirilmagan bo‘lsa ham, ular odamlar nimalarga e’tibor bergani, nimadan qo‘rqqani, nimani nishonlagani yoki nimani yodda saqlashi kerak bo‘lganini ko‘rsatishi mumkin. Bo‘ri oyini ilmiy tasnif emas, madaniy nom deb bilish uning qiziqarliligini saqlaydi va folklorni hayvonlar xatti-harakati haqidagi da’voga aylantirib yubormaydi.
Qor va Chuvalchang oylari mavsum almashuvini bildiradi
Qor oyi ko‘pincha fevral bilan va Shimoliy yarimsharning ayrim hududlaridagi kuchli qor yog‘ishi bilan bog‘lanadi. Bu nom ob-havo bashoratini emas, mavsumdan kutiladigan holatni ifodalaydi: Qor oyi ochiq, iliq tunda ham porlashi mumkin, nom esa muayyan shahardagi ob-havo haqida hech narsa demaydi. Ko‘plab oy nomlari singari, uni ham o‘zining iqlimiy va madaniy sharoitida talqin qilgandagina ko‘proq ma’lumot beradi.
Chuvalchang oyi odatda mart bilan bog‘lanadi. Keng tarqalgan izohlardan biri tuproq erishi bilan yomg‘ir chuvalchanglari paydo bo‘lishini aytadi; boshqa bir izoh esa mavsum almashayotganidan darak beruvchi belgilar, jumladan ochilgan yerda oziqlanadigan qushlarning qaytishi bilan bog‘laydi. Bu izohlar e’tiborga molik, ammo yagona va aniq etimologiya sifatida taqdim etilmasligi kerak. Nom takrorlanib, turli shakllarda qo‘llanishi davomida unga bir nechta izoh birikishi mumkin.
Qordan chuvalchanglarga o‘tish mo‘tadil shimoliy hududlarda qishning chekinib, bahor boshlanishi haqidagi hikoya sifatida mantiqli tuyuladi. Ammo bu global taqvim emas. Janubiy yarimsharda mart kuz fasliga to‘g‘ri keladi, mahalliy fasllar, iqlim va taqvimlar esa qaysi oy bilan bog‘liq ishoralar ma’noli tuyulishini belgilaydi. Hatto bir hududning o‘zida ham nom to‘lin oy kechasidagi sharoitni aniq tasvirlashdan ko‘ra ramziy ma’noga ega bo‘lishi mumkin.
Hosil oyining taqvimiy ta’rifi bor
Hosil oyi asosan mavsum yoki tabiat belgisini eslatuvchi nomlardan farq qiladi. Sayt ta’rifiga ko‘ra, u sentabr tengkunligiga eng yaqin to‘lin oydir. Bu nom ko‘pincha hosil yig‘ish ishlari bilan bog‘liq deb izohlanadi: shu davrda ketma-ket kechalarda to‘lin oy quyosh botishiga yaqin vaqtda chiqib, kunduzgi yorug‘lik tugagach, tabiiy qo‘shimcha yorug‘lik beradi. Bu yorug‘likning aniq vaqti va foydasi joy hamda sanaga bog‘liq, ammo oy nuri bilan kechki mehnat o‘rtasidagi bog‘liqlik nomning uzoq vaqt saqlanib qolgan jozibasini tushuntiradi.
Hosil oyi har doim ham sentabrdagi to‘lin oyning o‘zi bo‘lavermaydi. Agar boshqa bir to‘lin oy sentabr tengkunligiga yaqinroq bo‘lsa, ushbu ta’rifga ko‘ra, aynan o‘sha oy Hosil oyi deb ataladi. Bu nom biror ekin hamma joyda hosilga tayyorligini ham anglatmaydi. U astronomik hodisani taqvimdagi mavsumiy davr bilan bog‘laydi, hosil yig‘im-terimining amaliy ma’nosi esa hudud va dehqonchilik an’analariga qarab o‘zgaradi.
Oy fazalari taqvimida har oy uchun yangi oy, birinchi chorak, to‘lin oy va oxirgi chorakning aniq vaqtlari ko‘rsatilgan. Bu vaqtlarni mahalliy sharoit bilan birga ko‘rib chiqish, nomlangan to‘lin oy nima uchun turli joylarda turli mahalliy sanalarda ko‘rinishi va nomning o‘zi yashayotgan joyingizda Oy qachon chiqishini aytib bera olmasligini tushunishga yordam beradi.
Nomlarni kuzatuv bashorati emas, ishora sifatida qabul qiling
Nom Oyga qachon qarashni eslab qolishga yordam berishi mumkin, ammo Oyning ufqingizdan yuqorida bo‘lishi, osmonda qanchalik baland ko‘rinishi yoki bulutlar uni to‘sib qo‘yishi haqida ma’lumot bermaydi. Bular sana va joyga bog‘liq. Muayyan tug‘ilgan kun yoki tarixiy sana uchun tug‘ilgan kun bo‘yicha Oy qidiruvi 1900 yildan 2100 yilgacha bo‘lgan sanalarda Oyning fazasi, yoritilgan qismi va oy yoshini ko‘rsatadi. Mahalliy osmon haqida ma’lumot olish uchun London Oy paneli joriy faza va yoritilgan qismini, Oy chiqishi va botishini, balandligi va azimutini, masofasini, shuningdek mahalliy ob-havo bilan birga osmon ko‘rinishini namoyish etadi.
Fotosuratchilar va oilalar kuzatuv kechasiga mavzu tanlashda an’anaviy nomdan foydalanib, keyin esa nomga tayanib qolmasdan, o‘z joyidagi haqiqiy osmon sharoitini tekshirishi mumkin. Vaqt mintaqasiga qarab to‘lin oyning sanasi va chiqish vaqti turli mahalliy kalendar sanalariga to‘g‘ri kelishi mumkin, yorqin Oy esa osmon musaffo bo‘lsa ham xira yulduzlarni ko‘rinmaydigan qilib qo‘yishi mumkin. Nom insonlar yaratgan hikoyani beradi; taqvim va mahalliy osmon ko‘rinishi esa amaliy tafsilotlarni taqdim etadi.
Kelib chiqishi bahsli bo‘lsa ham, to‘lin oy nomlari hikoya, joy va kuzatuvni birlashtirgani uchun foydali bo‘lib qolmoqda. Bo‘ri, Qor va Chuvalchang oylari odamlar takrorlanadigan mavsumlarga bog‘lagan tushunchalarni ifodalaydi. Hosil oyi esa to‘lin oy bilan sentabr tengkunligi o‘rtasidagi muayyan munosabatni ham bildiradi. Bu nomlarning hech biri Oyning orbitasini o‘zgartirmaydi, ammo har biri osmondagi oldindan aytish mumkin bo‘lgan siklni odamlarning yilni turlicha kechirishi bilan bog‘lash usulini taklif etadi.