Kechki osmonda ufqqa yaqin ko‘ringan ingichka hilol Islom taqvimidagi muhim o‘zgarishni bildirishi mumkin: Ramazon boshlanishini, Iyd al-Fitr kelishini yoki boshqa qamariy oyning boshlanishini. Ammo hilol butun Yer yuzidagi hamma bir vaqtda ko‘ra oladigan osmoniy sana belgisi emas. Uning ko‘rinishi Oyning holati, kuzatuvchining joylashuvi, atmosfera sharoitlari va jamoa amal qiladigan qoidalarga bog‘liq.
Hijriy taqvim deb ham ataladigan Islom taqvimi 12 qamariy oydan iborat. Oylarni fasllarga mos tutadigan taqvimlardan farqli ravishda, u quyosh yiliga moslashish uchun muntazam ravishda qo‘shimcha oy kiritmaydi. Shu bois sanalarni ikki alohida tushuncha belgilaydi: hilol oyning boshlanishini aniqlashga yordam beradi, qisqaroq qamariy yil esa oylarni fasllar bo‘ylab siljitadi. Astronomiya bu ritmning asosini tushuntiradi, ammo diniy va ma’muriy amaliyotlar uning taqvimga qanday aylanishini belgilaydi.
Yangi oy — ilk ko‘rinadigan hilol emas
Astronomiyada yangi oy — qo‘shilish lahzasi, ya’ni Yerdan qaralganda Quyosh va Oyning ekliptik uzunligi bir xil bo‘ladigan payt. Bu tekislanish atrofida Oyning yoritilgan yarimshari asosan bizdan teskari tomonga qaragan bo‘ladi. Oy osmonda Quyoshga ham yaqin ko‘rinadi, shu sababli uning ingichka yoritilgan chetini payqash nihoyatda qiyin, hatto imkonsiz bo‘lishi mumkin.
Islom oyini boshlash uchun ishlatiladigan hilol boshqa hodisa: qo‘shilishdan keyin yosh o‘suvchi Oyning ko‘rina boshlashi; odatda uni quyosh botganidan keyin g‘arbiy osmonda izlashadi. Bu hilol ko‘pincha hilol deb ataladi. Qo‘shilish butun dunyo uchun umumiy hisoblanadigan lahza; hilolning ko‘rinishi esa keyinroq yuzaga keladigan, ma’lum joyga xos kuzatuv sharoitidir.
Bu farq yangi oyning aniq vaqtlarini ko‘rsatadigan Oy fazalari taqvimini o‘qishda muhim. Taqvimda ko‘rsatilgan yangi oy vaqti o‘sha oqshom hilol ko‘rinadi degani emas, shuningdek, diniy oyning birinchi kunini o‘z-o‘zidan belgilamaydi. Ketma-ket keladigan astronomik yangi oylar orasidagi o‘rtacha muddat 29.53059 kun. Taqvim oylari butun kunlardan iborat bo‘lishi kerak, shuning uchun Islom oylari kasrli muddatga emas, 29 yoki 30 kunga teng bo‘ladi.
Nega yosh hilollarning ayrimlarini ko‘rish qiyinroq
Qo‘shilishdan o‘tgan vaqt, ko‘pincha Oyning yoshi deyiladi, ko‘rinish masalasining faqat bir qismini tushuntiradi. Oy Quyoshga nisbatan sharqqa siljigan sayin uning quyosh nuri tushgan yuzasi ko‘proq ko‘rina boshlaydi va Quyoshdan ko‘rinma burchak masofasi ortadi. Biroq kuzatuvchi kechki osmon qorayib borayotganida hilol ufqdan yetarlicha baland turganini ham ko‘rishi kerak.
Oy yo‘lining ufqqa nisbatan burchagi katta ahamiyatga ega. Ba’zan hilol quyosh botadigan nuqtadan ancha balandda turishi mumkin, boshqa safar esa ufqqa juda yaqin bo‘ladi. Kenglik va fasl bu geometriyani o‘zgartiradi. Shu sababli yoshi bir-biriga yaqin ikki hilolni kuzatish qiyinligi jihatidan keskin farq qilishi mumkin; bulutlar bor-yo‘qligini hisobga olmasak ham.
Shuningdek, so‘nib borayotgan shafaq bilan Oyning botishi o‘rtasida poyga kechadi. Quyosh botishi bilanoq osmon juda yorug‘ bo‘lishi mumkin; keyinroq esa hilol tuman ichida qolishi yoki botib ketishi ehtimoli bor. Quyosh botishi bilan Oy botishi orasidagi vaqt foydali ko‘rsatkich, ammo ko‘rinishga kafolat bermaydi. Chang, namlik, yupqa bulutlar, atmosfera tiniqligi va kuzatuvchining tajribasi — bularning barchasi muhim. Oyning yoshi uchun hamma joyda qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rishni kafolatlaydigan yagona chegara yo‘q.
Kechki sana chegarasi va turli boshlanish sanalari
Diniy amaliyotda Islom sanasi yarim tunda emas, quyosh botganda boshlanadi. Demak, Ramazonning birinchi kunini ochadigan oqshom o‘sha kunning tongdan quyosh botgunigacha davom etadigan ro‘zasidan oldin keladi. Xuddi shuningdek, kechki hilol kuzatuvidan keyin berilgan e’lon quyosh botishiga asoslangan hisob bo‘yicha allaqachon boshlangan kunga taalluqli bo‘ladi, garchi fuqarolik taqvimida sana yarim tunda o‘zgarsa ham.
Keng tarqalgan kuzatuv amaliyotiga ko‘ra, kuzatuvchilar tugayotgan oyning 29-kuni quyosh botganidan keyin yangi hilolni izlaydi. Qabul qilingan kuzatuv yangi oy boshlanganini tasdiqlasa, u o‘sha oqshom boshlanadi. Aks holda, tugayotgan oy 30 kun qilib yakunlanadi. Guvohlikni qabul qilish va ushbu qoidani qo‘llash uchun qo‘yiladigan aniq talablar turli diniy idoralarda farq qiladi.
Jamoalar qaysi hududdagi kuzatuv hisobga olinishiga doir masalada ham turlicha yondashishi mumkin. Ayrimlari mahalliy yoki mintaqaviy kuzatuvlarga tayanadi; boshqalari qabul qilgan qoidalariga ko‘ra uzoqroq joydagi kuzatuvni ham tan oladi. Ular optik asboblardan foydalanish yoki hisob-kitoblarning o‘rni borasida ham farq qilishi mumkin. Shu bois turli boshlanish sanalari kimdir Oyni noto‘g‘ri hisoblaganini anglatmaydi. Guruhlar turli kuzatuv sharoitlariga nisbatan har xil mezonlarni qo‘llayotgan bo‘lishi mumkin.
Ramazon nega fasllar bo‘ylab siljiydi
Fasllarga nisbatan siljish taqvimning arifmetikasidan kelib chiqadi. O‘rtacha qamariy siklni olsak, 12 × 29.53059 = 354.36708 kun. Haqiqiy Islom taqvim yillari oylar ketma-ketligi va taqvim usuliga qarab 354 yoki 355 butun kundan iborat bo‘ladi. Har qanday holatda ham ular qariyb 365¼ kunlik quyosh yilidan qisqaroq.
Farq har bir quyosh yilida taxminan 11 kunni tashkil etadi. Shu sababli Ramazon Grigoriy taqvimida, odatda, har gal kelganida taxminan 10 yoki 11 kun oldin boshlanadi. Taxminan 33 quyosh yili davomida u barcha fasllarni aylanib chiqadi. Bu jarayon keskin sakrash bilan emas, asta-sekin kechadi: yozda tutilgan Ramazondan keyingisi quyosh taqvimida biroz ertaroq boshlanadi.
Buning sababi — qo‘shimcha oy kiritish orqali fasllarga moslashtirish yo‘qligidir. Oylarini muayyan fasllarga yaqin tutish uchun ayrim yillarda oy taqvimlari qo‘shimcha oy kiritadi; Islomning diniy taqvimi esa bunday qilmaydi. Uning oylari Oy bilan bog‘liq bo‘lib qoladi.
Buning geografik oqibati ham bor. Ramazon Shimoliy yarimsharda yozga to‘g‘ri kelganda, Janubiy yarimsharda qishga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun bir xil nomdagi oy bir mintaqada kunduzi uzoq davom etadigan ro‘zalarni, boshqasida esa qisqaroq ro‘zalarni anglatishi mumkin. Qamariy oyning taqvimdagi ketma-ketlikda o‘rni o‘zgarmaydi, ammo u muayyan bir faslga doimiy bog‘lanmagan.
Hilol kuzatuviga asoslangan va hisoblangan taqvimlar
“Islom taqvimi” iborasi ayni 12 oylik tuzilma doirasida sanalarni belgilashning bir necha usulini anglatishi mumkin. Kuzatuvga asoslangan usullar qabul qilingan hilol kuzatuvlariga tayanadi. Boshqa usullarda astronomik hisob-kitoblar qo‘llanadi: ba’zida hilol ko‘rinishi kerak-kerakmasligini oldindan aytish, ba’zida esa qo‘shilish, quyosh botishi yoki Oy botishini hisobga oluvchi belgilangan qoidani qo‘llash uchun. Bu usullarning barchasi bir xil emas.
Jadval asosidagi Islom taqvimi boshqa yondashuvni qo‘llaydi: unda har bir oyni yangidan kuzatish orqali belgilash o‘rniga, oylar uzunligi va kabisa kunlarining arifmetik tartibidan foydalaniladi. Bunday taqvimlar sanalarni o‘girish va tarixiy tadqiqotlar uchun foydali, ammo o‘girilgan sana muayyan jamoa kuzatgan sana bilan o‘z-o‘zidan bir xil bo‘lib qolmaydi. Tarixiy manbalarda ham foydalanilgan joy yoki hisoblash usuli noaniq bo‘lishi mumkin.
Hisob-kitoblar va kuzatuvlarni bir-biriga zid deb qarash shart emas. Astronomik hisob-kitoblar Oyning qayerda bo‘lishi kerakligini aniqlashi va bildirilgan kuzatuvni baholashga yordam berishi mumkin. Diniy masala esa oyning boshlanishi uchun qaysi dalilni yetarli deb hisoblash vakolatli idoraga bog‘liqligidir.
Shu sababli taqvim ilovasidagi hijriy sana, ko‘rinish bashorati xaritasi va jamoaning e’loni o‘zaro bog‘liq, ammo alohida savollarga javob beradi. Ularni taqqoslashdan oldin har biri arifmetik o‘girishni, astronomik mezonni yoki qabul qilingan kuzatuvni ifodalashini aniqlang.
Hilolni kuzatishni ortiqcha da’volarsiz rejalashtirish
Umumiy faza belgisidan emas, kuzatuv joyidan boshlang. Mahalliy ob-havo bilan birga Oy botishi vaqti, balandligi, azimuti va osmon ko‘rinishini tekshirish uchun mahalliy Oy ma’lumotlari panelini topishda shahar qidiruvidan foydalaning. Bu ma’lumotlar amaliy savollarga javob beradi: qaysi tomonga qarash kerak, Oy ufqdan yuqoridami va sharoitlar ko‘rishga xalaqit berishi mumkinmi? Biroq ular hilol ko‘rinishi yuzasidan rasmiy xulosa hisoblanmaydi.
Masalan, London Oy ma’lumotlari paneli Londonda kuzatish uchun mahalliy ma’lumotlarni taqdim etadi. Undagi geometrik holat uzoqdagi boshqa shaharga ham tegishli deb hisoblamang. Kuzatish uchun qulay joyda yaqin atrofdagi bino yoki tepaliklar pastdagi osmonni to‘sib qo‘ymaydigan, g‘arb tomondagi ufq ochiq bo‘ladi. Quyosh botib bo‘lguncha kutib, keyin qidirishni boshlang; durbin yoki teleskopni hech qachon Quyoshga qaratmang.
Yoritilgan shakl nega o‘zgarishini bilmoqchi bo‘lsangiz, Oy fazalari haqidagi qo‘llanmada bu sikl tushuntiriladi. Kuzatuv haqida xabar berayotganda joylashuvingizni, kuzatuv vaqtini, osmon sharoitlarini va optik asboblardan foydalangan-foydalanmaganingizni qayd eting. Bunday tafsilotlar kuzatuvni kontekstsiz suratga qaraganda mazmunliroq qiladi.
Nihoyat, osmonni shaxsiy kuzatish bilan diniy sanani belgilashni farqlang. Muvaffaqiyatsiz urinish faqat o‘sha sharoitlarda hilolni ko‘rmaganingizni anglatadi. Ko‘ringandek tuyulgan hilol ham tegishli jamoaning tartib-qoidalariga muvofiq baholanishi kerak. Ro‘za yoki bayram boshlanishi uchun o‘zingiz amal qiladigan taqvimni belgilovchi diniy idora yoki jamoaning e’loniga rioya qiling.