Bir tutilishdan taxminan 18 yil keyin unga qarindosh boshqa tutilish yuz berishi mumkin. Bu ikki hodisada osmon jismlarining joylashuvi, Yer–Oy masofasi hamda Yer soyasi yoki Oy soyasi geometriyasi bo‘ylab o‘tish yo‘li o‘xshash bo‘lishi mumkin. Bu bog‘liqlik Saros sikli deb ataladi. U bir nechta nomukammal ritm deyarli mos kelgani sababli yuzaga keladigan qonuniyatning astronomiyadagi eng foydali misollaridan biridir.
Saros taxminan 18 yil, 11 kun va 8 kun davom etadi. Bu aynan bir xil tutilish ayni bir shaharda takrorlanadigan sana emas. Qo‘shimcha soatlar Yerga qaragan geometriyani o‘zgartiradi, har bir takrorlanishda esa kichik farqlar yig‘ilib boradi. Har bir tutilish cheksiz takrorlar ketma-ketligiga emas, vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib boradigan oilaga mansub.
Oy tutilishlari katalogida alohida hodisalar ularning turlari, kontakt vaqtlari, davomiyligi va siz turgan joydan ko‘rinishi bilan beriladi. Saros bu yozuvlarning ayrimlari orasidagi chuqurroq bog‘liqlikni tushuntiradi: muayyan turdagi joylashuv nega o‘nlab yillardan keyin yana takrorlanishini.
Oyga oid uchta soat deyarli mos kelishi kerak
Oy bir nechta foydali sikl bo‘ylab harakatlanadi. Uning fazalar sikli, ya’ni sinodik oy, o‘rtacha 29.53059 kun davom etadi. Bu bir yangi oydan keyingi yangi oygacha yoki bir to‘lin oydan keyingi to‘lin oygacha bo‘lgan vaqtni o‘lchaydi. Quyosh tutilishi uchun yangi oy, Oy tutilishi uchun esa to‘lin oy kerak. Shu bois tutilish takrorlanishi uchun avvalo Oy tegishli fazaga qaytishi lozim.
Ikkinchi soat Oy orbitasining qiyaligiga bog‘liq. Uning orbital tekisligi ekliptikaga — Yerning Quyosh atrofidagi orbitasi tekisligiga — nisbatan 5.14 daraja qiyalangan. Bu ikki tekislik bir chiziq bo‘ylab kesishadi; Oyning shu tekislikni kesib o‘tadigan nuqtalari tugunlar deb ataladi. Tutilish yuz berishi uchun Oy tegishli fazada bo‘lishi bilan birga tugun yaqinida ham bo‘lishi kerak. Oyning muayyan tugundan bir marta o‘tishidan keyingi shunday o‘tishigacha bo‘lgan vaqt drakonik oy deb ataladi va taxminan 27.21 kun davom etadi.
Uchinchi soat Oyning perigeyga, ya’ni Yerga eng yaqin nuqtasiga qaytishini o‘lchaydi. Bu anomalistik oy taxminan 27.55 kun davom etadi. Masofa Oyning ko‘rinma kattaligiga va orbitadagi tezligiga ta’sir qiladi, shu sababli bu soatning takrorlanishi o‘xshash xususiyatlarga ega tutilishlar yuz berishiga yordam beradi.
Bu oylar bir-biridan farq qiladi, chunki tugunlar va perigey yo‘nalishlari asta-sekin o‘zgaradi. Bitta oddiy oy uchala soatni ham qayta sozlay olmaydi.
18 yil ortidagi hisob-kitob
Saros sikli 223 sinodik oy deyarli 242 drakonik oyga va 239 anomalistik oyga teng bo‘lgani uchun ishlaydi. Bu vaqt o‘tgach, Oy taxminan o‘sha fazaga, tugunga nisbatan taxminan o‘sha holatga va Yerga yaqin yoki undan uzoq masofalar siklining taxminan o‘sha nuqtasiga qaytadi.
O‘rtacha faza sikli davomiyligidan foydalanib, buni qulay misolda ko‘rish mumkin: 223 × 29.53059 kun = 6,585.32157 kun. Kasr qismi — 0.32157 kun — taxminan 7 soat-u 43 daqiqaga teng. “18 yil, 11 kun va 8 soat” degan tanish, yaxlitlangan ta’rif shu yerdan kelib chiqqan. Kabisa kunlari hisobga tushishiga qarab kalendar kunlarining qoldig‘i o‘zgaradi; u 11 kun emas, taxminan 10 kun bo‘lishi mumkin.
Bu aniq umumiy karrali emas, balki yaqin moslikdir. Tugunlar bilan joylashuv va masofa mukammal tarzda qayta tiklanmaydi, shu sababli oila vaqt o‘tishi bilan o‘zgargani sayin tutilish ham o‘zgaradi. Tegishli tutilish lahzalari orasidagi haqiqiy vaqt ham biroz farq qiladi. Shuning uchun Sarosning o‘rtacha davomiyligini qo‘shish hodisaning kontakt vaqtlarini hisoblash o‘rnini bosa olmaydi.
Yana bir muhim farq bor: 223 oylik hisob Quyosh tutilishini boshqa Quyosh tutilishiga yoki Oy tutilishini boshqa Oy tutilishiga bog‘laydi. U yangi oy paytidagi tutilishni to‘lin oy paytidagi tutilishga aylantirmaydi. Bu ikki turdagi tutilishning Saros oilalari alohida.
Keyingi tutilish nega g‘arbga siljiydi
Kunning kasr qismi geografik jihatdan katta oqibatga olib keladi. Keyingi Saros oralig‘i tugaguncha Yer aylanadi. Taxminan 8 soat Yerning taxminan uchdan bir aylanishiga teng, shu bois tutilish ko‘rinadigan hudud oiladagi bir tutilishdan keyingisiga taxminan 120 daraja g‘arbga siljiydi.
Quyosh tutilishida bu tanish oilaning keyingi tutilishi nega odatda Yerning boshqa qismidan o‘tishini tushuntirishga yordam beradi. Quyosh bilan Oy joylashuvi avvalgi hodisaga juda o‘xshasa ham, kuzatuv joyingiz soya ostidagi o‘sha holatdan aylanib uzoqlashgan bo‘ladi. Joylashuv o‘zgargani sayin tutilish yo‘li shimolga yoki janubga ham siljiydi.
Oy tutilishida Yer sirtini kesib o‘tadigan tor to‘liq tutilish yo‘li bo‘lmaydi. Muhim savol — har bir bosqichda Oy qaysi joylarda ufqdan yuqorida bo‘lishidir. Uzunlik bo‘yicha siljish hodisani dunyoning qaysi qismlari ko‘ra olishini o‘zgartiradi, ammo ko‘rinish hududlari keng bo‘lgani uchun ular qisman ustma-ust tushishi mumkin.
Uchta Saros oralig‘i taxminan 54 yil va bir oylik exeligmos siklini hosil qiladi. Ularning qo‘shimcha soatlari yig‘ilib, deyarli bir to‘liq kunga teng bo‘ladi va kun vaqtini boshlang‘ich qiymatiga yaqinlashtiradi. Bu geografik o‘xshashlikni kuchaytiradi, ammo tutilishni baribir aynan takrorlamaydi.
Tutilishlar oilasining o‘z tarixi bor
Saros turkumi — o‘zaro bog‘liq tutilishlarni Saros oralig‘i bilan kuzatish orqali hosil bo‘ladigan oila. Sikl — takrorlanadigan oraliq; turkum esa shu oraliq orqali bog‘langan hodisalar zanjiridir. Bir vaqtning o‘zida ko‘plab turkumlar faol bo‘ladi va ularning tutilishlari kalendar bo‘ylab navbatma-navbat keladi. Shu sababli ketma-ket ikkita tutilish albatta bir oilaga mansub bo‘lavermaydi.
Tugunlar bilan joylashuvdagi kichik nomuvofiqlik sekin yig‘ilgani uchun har bir turkum ko‘p asrlar davom etadi. Oy tutilishlari turkumi Oy Yer soyasining tashqi qismi bo‘lgan yarim soyaga endigina kira boshlaganida boshlanadi. Keyingi tutilishlarda Oy soya ichkarisidan chuqurroq o‘tib, qisman, ayrim turkumlarda esa to‘liq tutilishga aylanadi. Oxir-oqibat Oy soyadan sayozroq o‘ta boshlaydi va turkum yakunlanadi. Har bir oila ham to‘liq tutilish bosqichiga yetib bormaydi.
Yarim soyali, qisman va to‘liq Oy tutilishlari o‘rtasidagi farqlar bu jarayonning ko‘zga ko‘rinadigan jihatlarini tushunishga yordam beradi. Saros esa kengroq manzarani ko‘rsatadi: bu toifalar bir-biriga aloqasiz hodisa turlari emas, balki bir oilaning rivojlanishidagi turli bosqichlar bo‘lishi mumkin.
Quyosh tutilishlari turkumlari ham qisman tutilishlar bilan boshlanib, shunday yakunlanadi; ularning orasida markaziy tutilishlar yuz berishi mumkin. O‘zgarib boradigan geometriya natijasida turkum a’zolari to‘liq, halqasimon yoki gibrid tutilish bo‘lishi mumkin. Oila a’zolarining o‘xshashligi haqiqiy, ammo u tutilish turi o‘zgarmasligiga kafolat bermaydi.
Qadimgi kuzatuvchilar nimani bashorat qila olgan
Bobil astronomlari orbital harakatning zamonaviy fizik izohi paydo bo‘lishidan ancha oldin Oy tutilishlaridagi takrorlanadigan qonuniyatlarni anglagan. Avlodlar davomida to‘plangan qaydlar ko‘p yillar oralig‘ida yuz bergan hodisalarni o‘zaro bog‘lash imkonini bergan. Muhim yutuq shunda ediki, uzoq ketma-ketlikda bir tuzilma borligini anglab, har bir tutilishga alohida alomat yoki kutilmagan hodisa sifatida qaramaslik mumkin bo‘lgan.
Bunday qonuniyatlarni topishda Oy tutilishlari amaliy ustunlikka ega edi. Ular Yerning tungi tomonining katta qismidan ko‘rinadi, shuning uchun bir joydagi kuzatuvchi Quyoshning to‘liq tutilishiga qaraganda ko‘proq Oy tutilishini ko‘rishi mumkin. Quyoshning to‘liq tutilishi esa tor yo‘ldan o‘tadi. Shunday bo‘lsa-da, ob-havo, kunduzgi yorug‘lik va Oyning ufqdan pastda bo‘lishi mahalliy kuzatuv qaydlarida uzilishlarga olib kelishi mumkin edi.
Takrorlanadigan oraliq tutilish yuz berishi mumkin bo‘lgan vaqtni aniqlashga yordam bergan, ammo zamonaviy kuzatuvchi kutadigan barcha ma’lumotlarni bermagan. Mahalliy Quyosh tutilishi yo‘lini yoki Oy to‘liq tutilishining aniq boshlanishini bashorat qilish uchun batafsilroq geometriya kerak. Shu bois Sarosning tarixiy ahamiyati mukammal aniqligida emas: uning kuchi tortishishning to‘liq nazariyasisiz kuzatuvlardan aniqlash mumkin bo‘lgan ishonchli bog‘liqlikda edi.
Sikldan foydalaning, ammo ortiqcha va’da bermang
Amaliy taqqoslash uchun katalogdan bir Oy tutilishini tanlab, undan taxminan 18 yil oldingi yoki keyingi hodisani qidiring. Katalogda Saros raqamlari berilgan bo‘lsa, faqat kalendar sanalari orasidagi farqqa tayanmay, bog‘liqlikni tasdiqlash uchun ulardan foydalaning. Tutilish turi va davomiyligini solishtiring: yaqin o‘xshashlik takrorlangan geometriyani ko‘rsatsa, farqlar oilaning asta-sekin o‘zgarib borayotganini ochib beradi.
Shunchaki 18 yil keyingi o‘sha kalendar sanasini belgilamang. Qo‘shimcha kunlar ham, qo‘shimcha soatlar ham ahamiyatga ega. To‘lin oyning aniq vaqtini bilish uchun Oy fazalari taqvimidan foydalaning, so‘ng soya bilan bog‘liq kontakt vaqtlarini tutilishlar katalogidan tekshiring. To‘lin oy zarur faza ekanini bildiradi, ammo Oy Yer soyasiga kirishiga kafolat bermaydi.
Nihoyat, tutilish yuz berishini uni kuzata olish imkoniyatidan тусдаа авч үзээрэй. Shaharlar bo‘yicha Oy ma’lumotlari ufqning mahalliy sharoitini tekshirish uchun Oy chiqishi va botishi, balandligi hamda azimutini ko‘rsatadi. Tutilish geometriya jihatidan yaxshi joylashgan bo‘lsa-da, Oy ufqingizdan pastda turgan paytda yuz berishi yoki binolar ortida past turganida boshlanishi mumkin. Saros bog‘liq hodisa nega qaytishini tushuntiradi; uni ko‘ra olishingizni esa mahalliy vaqt va ufq belgilaydi.