Moviy kunduzgi osmonda Oyni ko‘rish qarama-qarshilikdek tuyulishi mumkin: Quyosh chiqib turgan bo‘lsa, Oy ham nega ko‘rinadi? Buning sababi shuki, Oy nur sochishi uchun qorong‘ilik kerak emas. U quyosh nurini qaytaradi va Quyosh ham ufqdan yuqorida turgan paytda ufqingiz ustida bo‘lishi mumkin. Uni payqashingiz Oyning joylashuvi, fazasi, osmonning tiniqligi hamda Oyning yorug‘ yuzasi bilan atrofdagi osmon o‘rtasidagi kontrastga bog‘liq.
Eng foydali belgi — Oy bilan Quyosh orasidagi burchak. Bu burchak oy davomida o‘zgarib, Oyning ko‘rinishini ham, uni ko‘rish uchun kunning qaysi payti qulay bo‘lishini ham o‘zgartiradi. Bu geometriyani tushunib olsangiz, kunduzi ko‘rinadigan Oy sizni hayratga solmaydi, aksincha, uni ataylab izlay boshlaysiz.
Oy ajralib ko‘rinish uchun yetarlicha yorqin
Oy Quyosh kabi yorug‘lik manbai emas. Quyosh nuri uning qoyali yuzasini yoritadi va shu nurning bir qismi Yer tomon qaytadi. Ayni paytda havo molekulalari quyosh nurini turli yo‘nalishlarda sochishi sababli kunduzgi osmon yorug‘ ko‘rinadi. Aynan shu sochilgan nur Oy ko‘rinadigan fonni hosil qiladi.
Buni yorug‘ devor fonidagi och rangli buyumga qiyoslash mumkin: u yetarlicha yorqin va chetlari aniq bo‘lsa, baribir ko‘zga yaxshi tashlanadi. Oyning ko‘rinma diski katta va Quyosh yoritgan yuzasi ko‘pincha buning uchun yetarli kontrast hosil qiladi, ayniqsa havo tiniq va Oy ufqdan baland bo‘lsa. Tuman, yupqa bulut va ko‘z qamashtiruvchi yorug‘lik kontrastni pasaytirishi mumkin; ufqqa yaqin Oy esa atmosferaning qalinroq qatlamidan ko‘rinadi.
Faza muhim, ammo yagona omil emas. Ingichka hilolning yoritilgan qismi qavariq Oynikidan kichikroq, shu sababli uni kunduzgi osmonda payqash qiyinroq bo‘lishi mumkin. Hatto yorqin fazadagi Oyni ham ufqqa yaqin turganida yoki bulutlar xiralashtirganida ko‘rish qiyin. Aksincha, osmon tiniq va Oy baland bo‘lsa, yarim Oy kunduzi yaqqol ko‘rinishi mumkin.
Faza — Oy bilan Quyosh orasidagi burchak
Fazalar Yer soyasi tufayli yuzaga kelmaydi. Ular Oy Yer atrofida aylangani, Quyosh esa Oyning bir yarmini yoritgani sababli paydo bo‘ladi. Yerdan qaraganda, shu yoritilgan yarimning turli miqdordagi qismini ko‘ramiz. Yangi Oy Quyosh bilan deyarli bir yo‘nalishda, to‘lin Oy esa unga deyarli qarama-qarshi tomonda joylashadi. Birinchi va oxirgi chorakda Oy bilan Quyosh osmonda bir-biridan taxminan 90 daraja uzoqda ko‘rinadi va biz yarim yoritilgan diskni ko‘ramiz.
Bu burchak fazani kunduzgi ko‘rinish bilan bog‘laydi. Oy hilol yoki qavariq fazada bo‘lganida, Quyoshga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshi tomonda bo‘lmaydi, shuning uchun kunduzgi soatlarning ayrim qismida ufqdan yuqorida turishi mumkin. Birinchi chorakda Oy osmonda Quyoshning sharq tomonida bo‘ladi; odatda, uni tushdan keyin kuzatish qulay va u kech kirguncha ko‘rinib turadi. Oxirgi chorakda esa Oy Quyoshning g‘arb tomonida bo‘ladi va ko‘pincha ertalab ko‘rinadi. Kuzatish uchun aniq vaqt sana va joylashuvingizga bog‘liq.
Bir yangi Oydan keyingisigacha bo‘lgan to‘liq sikl 29.53059 kun davom etadi. Shu sikl davomida Oyning joylashuvi uzluksiz o‘zgarib boradi, demak, faza uning Quyoshga nisbatan holatini ko‘rsatadi, ammo ma’lum bir vaqtda osmonda bo‘lishini kafolatlamaydi. Yoritilgan shakllarning qanday o‘zgarishi haqida batafsil ma’lumot olish uchun Oy fazalari qanday yuzaga kelishini ko‘ring.
Birinchi va oxirgi chorak kuzatish uchun qulay
Kunduzi Oyni izlashni birinchi yoki oxirgi chorak atrofidagi kunlardan boshlang. Yarim yoritilgan Oy keng va aniq shaklga ega bo‘ladi, Quyoshdan uzoqroqda joylashgani uchun esa uni juda ingichka hilolga qaraganda topish osonroq. Birinchi chorakda tushdan keyin va erta kechqurun kuzatish qulayroq; oxirgi chorakda esa ertalab va tushgacha bo‘lgan payt. Bular qat’iy belgilangan soatlar emas: mahalliy ufq, fasl va Oyning joylashuvi uning qachon ufqdan yuqorida bo‘lishiga ta’sir qiladi.
Qavariq fazalar ham kunduzi kuzatish uchun qulay bo‘lishi mumkin. O‘sayotgan qavariq Oy tushdan keyin osmonda bo‘ladi, kamayib borayotgan qavariq Oy esa ertalab ko‘rinishi mumkin. Yoritilgan diski kattaroq bo‘lgani uchun uni tanib olish osonroq, biroq yorqinligi tuman yoki bulut orasidan ko‘rinishini kafolatlamaydi. Quyosh tomonga qaramasdan, osmonning tiniq qismini ko‘zdan kechirish Oyni topishga yordam beradi.
Hilollarni topish qiyinroq. O‘sayotgan hilol kechki osmonda Quyoshga yaqin bo‘ladi, kamayib borayotgan hilol esa ertalab Quyosh yaqinida ko‘rinadi. Ingichka yoritilgan yoysimon shakli juda chiroyli ko‘rinsa-da, uning yoritilgan qismi kichik va Quyoshning ko‘zni qamashtiruvchi nuriga yaqin bo‘lgani uchun topish qiyinroq. Hech qachon Quyoshga durbin yoki teleskop orqali qaramang; Quyosh yaqinidagi hilolni izlayotganda ayniqsa ehtiyot bo‘ling.
Nega to‘lin Oy tush payti kamdan-kam ko‘rinadi
To‘lin Oy paytida Oy osmonda Quyoshga qarama-qarshi tomonda joylashadi. Shu sababli u tunning katta qismida ufqdan yuqorida bo‘ladi: Quyosh botishi atrofida chiqib, Quyosh chiqishi atrofida botadi. Kunning shu chekka paytlarida kunduzi ham ko‘rinishi mumkin, biroq tush payti odatda ufq ostida bo‘ladi. Shuning uchun to‘lin Oyning yorqin ko‘rinishi uning quyoshli tushdan keyingi osmonda albatta bo‘lishini anglatmaydi.
Yangi Oy paytida geometriya buning teskarisi bo‘ladi: Oy Quyosh yo‘nalishiga yaqin turadi va uning bizga qaragan tomoni asosan yoritilmagan bo‘ladi. Kunduzi ufqdan yuqorida bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, odatda Quyoshning ko‘zni qamashtiruvchi nurida ko‘rinmay qoladi. Yangi Oydan keyin yoki undan oldin juda ingichka hilol ba’zan quyosh botishi yoki chiqishi atrofida ko‘rinishi mumkin, ammo uni kuzatish ancha qiyin. Ehtiyot bo‘lish kerakligining asosiy sababi shunchaki kunduzgi yorug‘lik emas, balki Quyoshning yaqinligidir.
Shu sababli, “Oy kunduzi osmonda” degan gap muayyan bir fazani anglatmaydi. Ko‘plab fazalarda Oy Quyosh bilan bir vaqtda osmonda bo‘lishi mumkin. Faza Oyning bizga qaragan tomonining qancha qismi yoritilganini, burchak esa Quyoshdan qanchalik uzoqda izlash kerakligini ko‘rsatadi; mahalliy ufqingiz esa Oy umuman ufqdan yuqorida yoki yo‘qligini belgilaydi.
Kunduzi Oyni izlashni joylashuvingizga qarab rejalashtiring
Oyni topishni taxmin qilishdan ko‘ra vaqt va yo‘nalishni aniqlashdan boshlagan ma’qul. Shaharlar uchun Oy panellari orqali joylashuvingizni tanlab, Oyning joriy fazasi va yoritilgan qismini, chiqish va botish vaqtlarini, balandligi va azimutini, masofasini hamda mahalliy ob-havoni hisobga olgan holda osmon ko‘rinishini tekshirishingiz mumkin. Kunduzi kuzatishda balandlik ayniqsa foydali: osmonda balandroq turgan Oyni ufq yaqinidagi tumandan ajratish ko‘pincha osonroq. Azimut uning kompas bo‘yicha yo‘nalishini ko‘rsatib, Quyosh tomonga qarab izlamasdan osmonning kerakli qismini qidirishga yordam beradi.
Kuzatishni rejalashtirish uchun birinchi chorak yaqinidagi bulutsiz tushdan keyingi paytni tanlang. Mahalliy paneldan Oy ufqdan yuqorida yoki yo‘qligini va osmonda qayerda bo‘lishini tekshiring, so‘ng Quyoshdan naridagi moviy osmon qismida uning yarim yoritilgan diskini izlang. Darhol topa olmasangiz, u balandroq ko‘tarilganida yoki bulut va tuman siljiganida yana urinib ko‘ring. Boshqa fazani kuzatmoqchi bo‘lsangiz, birinchi va oxirgi chorak sanalarini topish uchun Oy fazalari taqvimidan foydalaning, keyin kuzatish vaqtiga oid mahalliy sharoitni tekshiring.
Sana bo‘yicha qidiruv ko‘rganingizni muayyan kun bilan bog‘lashga yordam beradi: tug‘ilgan kun sanasiga oid Oy vositasi tanlangan sanada Oyning fazasi, yoritilgan qismi va Oy yoshi haqida ma’lumot beradi. Bu vositalar turli savollarga javob beradi, ammo birgalikda haqiqiy osmonda Oyning joylashuvini tekshirishni osonlashtiradi. Kuzatishning asosiy tamoyili oddiy: ko‘zga tashlanish uchun yetarlicha yoritilgan va xavfsiz izlash uchun Quyoshdan yetarlicha uzoqdagi Oyni toping.