Yerning Oyi Yer kengligining taxminan to‘rtdan biriga teng. Boshqa sayyoralarni ularning tabiiy yo‘ldoshlari bilan taqqoslaguncha bu odatiy tuyulishi mumkin: hatto Yupiter va Saturnning ulkan yo‘ldoshlari ham sayyoralarining diametriga nisbatan kichik ulushni tashkil qiladi. Sakkizta sayyora orasida Yerning tabiiy yo‘ldoshi o‘z sayyorasiga nisbatan eng kattasidir.
Bu o‘ziga xoslikni ikki jihatdan aniqlashtirish kerak. Oy mutlaq o‘lchami bo‘yicha eng katta tabiiy yo‘ldosh emas, shuningdek, mitti sayyoralarni ham hisobga olsak, Yer–Oy eng teng juftlik emas. Plutonning hamrohi Xaron unga nisbatan ancha kattaroq. Demak, qiziq savol shunchaki “Oy qanchalik katta?” emas, balki “Nimaga nisbatan katta?”
Nisbat bu savolni foydali taqqoslashga aylantiradi. Shuningdek, u ko‘pincha bir-biriga aralashtirib yuboriladigan uch tushunchani farqlashga yordam beradi: fizik o‘lcham, gravitatsion ahamiyat va osmondagi ko‘rinma o‘lcham. Quyosh tizimining interaktiv xaritasi sayyoralarning hozirgi joylashuvini ko‘rsatadi; quyidagi taqqoslashlar esa shu tizimning boshqa jihatini — sayyoralar va ularning yo‘ldoshlari o‘lchamlari orasidagi farq qanchalik katta ekanini tushuntiradi.
Oy Yer kengligining choragidan ham kattaroq
Oyning radiusi 1,737.4 km. Yerning o‘rtacha radiusini taxminan 6,371 km deb olib, Oy radiusini Yer radiusiga bo‘lsak, taxminan 0.273 chiqadi. Boshqacha aytganda, Oyning diametri Yer diametrining taxminan 27.3% ini tashkil qiladi. Radius va diametr uchun nisbat bir xil bo‘ladi, chunki ikkala o‘lchov ham ikki baravar oshirilsa, ularning o‘zaro nisbati o‘zgarmaydi.
Yerni diametri 30 cm bo‘lgan koptok deb tasavvur qiling. Shu miqyosda Oy diametri taxminan 8.2 cm bo‘ladi: mitti munchoqdan ko‘ra yirik apelsinga yaqinroq. Bu ancha salmoqli hamroh. Biroq bu model tasvirlardagi keng tarqalgan xatoni ham ochib beradi. Yer va Oy markazlari orasidagi o‘rtacha masofa 384,400 km bo‘lgani uchun, bu ikki koptokning markazlari orasida taxminan 9.1 metr bo‘lar edi. Ularni deyarli tegib turgandek ko‘rsatadigan tasvir nisbiy o‘lchamlarni saqlagan bo‘lishi mumkin, ammo ular orasidagi bo‘shliqni keskin qisqartiradi.
Bu juftlikni o‘lchashning yagona usuli diametr emas. Oyning massasi Yer massasining taxminan sakson birdan biriga yoki 1.2% iga teng, 27.3% iga emas. Hajm diametrning kubiga mutanosib ravishda ortadi: bir xil shakldagi jismning eni 0.273 baravar bo‘lsa, uning hajmi atigi taxminan 0.020 baravar bo‘ladi. Bu qariyb 2% degani.
Qolgan farq zichlik bilan bog‘liq. Oy o‘rtacha hisobda Yerdan kamroq zich; Yerning temirga boy yirik yadrosi uning massasiga sezilarli hissa qo‘shadi. Demak, oy sayyorasi yonida juda katta ko‘rinishi mumkin, ammo gravitatsion jihatdan teng sherik bo‘lishga yaqin ham kelmasligi mumkin. Yer va Oy qo‘shsayyoraga o‘xshaydimi, degan savolni muhokama qilganda diametr va massani alohida ko‘rib chiqish muhim.
Kattaroq oylar sayyorasiga nisbatan kichikroq bo‘lishi mumkin
Yupiterning Ganimedi Quyosh tizimidagi eng katta tabiiy yo‘ldosh bo‘lib, diametri taxminan 5,268 km. Saturnning Titani keyingi o‘rinda — uning diametri taxminan 5,149 km. Ikkalasi ham Merkuriydan kengroq va diametri 3,474.8 km bo‘lgan Oyimizdan ancha katta. Shunga qaramay, ularning hech biri o‘z sayyorasini kichik qilib ko‘rsatmaydi.
O‘rtacha diametrlarni olsak, Ganimed Yupiter kengligining atigi 3.8% iga teng. Titan esa Saturn kengligining taxminan 4.4% ini tashkil qiladi. Demak, Yerning 27.3% lik nisbati bu nisbatlarning har biridan olti martadan ko‘proq katta. Bu Oyimiz olti marta kattaroq degani emas; uning o‘z sayyorasiga nisbatan o‘lchami olti martadan ko‘proq kattaroq degani.
Neptun yana bir foydali taqqoslash imkonini beradi. Uning eng katta yo‘ldoshi Triton Neptun diametrining taxminan 5.5% iga teng. Bu Ganimed yoki Titanning nisbatidan kattaroq, ammo Yer–Oy nisbatidan ancha kichik. Mars esa qarama-qarshi chekkada: uning ikki mitti, notekis shaklli yo‘ldoshi sayyoraga nisbatan juda kichik.
Bu taqqoslashlar nega yo‘ldoshlarni diametri bo‘yicha saralash qaysi sayyoralar tizimida eng salmoqli hamroh borligi haqidagi savolga javob bermasligini tushuntiradi. Oyimiz Quyosh tizimidagi tabiiy yo‘ldoshlar orasida fizik o‘lchami bo‘yicha beshinchi, ammo sakkizta sayyora ichida o‘z sayyorasiga nisbatan birinchi o‘rinda turadi. Tabiiy yo‘ldoshlarning to‘liq ro‘yxati uchun Quyosh tizimidagi oylar haqidagi qo‘llanmaga qarang; bu yerda muhim farq mutlaq o‘rin bilan nisbat o‘rtasidadir.
Bu Yer va Oyni qo‘shsayyora qiladimi?
“Qo‘shsayyora” degan ta’rif jozibali, ammo uning hamma tomonidan qabul qilingan rasmiy ta’rifi yo‘q. Taklif etilgan mezonlardan biri bu ikki jismning umumiy massa markazi qayerda joylashganini tekshiradi. Ikkala jism ham baritsentr deb ataladigan shu nuqta atrofida aylanadi; kichikroq jism mutlaqo qimirlamaydigan kattaroq jism atrofida aylanmaydi.
Yer va Oy uchun baritsentr Yer ichida joylashgan. Uning o‘rnini massa nisbatidan foydalanib taxmin qilish mumkin. Agar Yerning massasi Oy massasidan taxminan 81 marta katta bo‘lsa, baritsentr markazlar orasidagi masofaning sakson ikkidan biricha Yer markazidan narida joylashadi. O‘rtacha 384,400 km masofani olsak, bu taxminan 4,700 km bo‘ladi. Bu Yerning taxminan 6,371 km radiusidan kam, ya’ni ushbu soddalashtirilgan hisobda nuqta sirt ostida taxminan 1,700 km chuqurlikda joylashadi.
Endi Pluton va Xaronni taqqoslang. Xaron Pluton kengligining taxminan yarmiga teng va uning massasi Pluton massasining qariyb sakkizdan birini tashkil qiladi. Ularning baritsentri Plutondan tashqarida joylashgan, shu sababli ular qo‘shaloq juftlikka ancha kuchliroq misol bo‘ladi. Pluton mitti sayyora sifatida tasniflangan, shuning uchun bu holat Yerning sakkizta sayyora orasidagi o‘ziga xosligini o‘zgartirmaydi.
Baritsentr mezoni foydali, ammo to‘liq tasniflash qoidasi emas. Uning joylashuvi massaga ham, jismlar orasidagi masofaga ham bog‘liq: o‘sha ikki jismni bir-biridan uzoqlashtirsak, baritsentr har ikkala markazdan ham uzoqlashadi. Shu sababli nuqtaning kattaroq jismdan tashqarida joylashgani o‘z-o‘zidan “qo‘shsayyora” maqomi borasida hamma tan olgan xulosani anglatmaydi. Oyning diametri o‘z sayyorasiga nisbatan noodatiy darajada katta bo‘lsa-da, Yer–Oy tizimi odatdagidek sayyora va uning tabiiy yo‘ldoshi deb qaraladi.
Oy qanday paydo bo‘lganiga oid ishora
Oyning salmoqli o‘lchami uning kelib chiqishi haqidagi nazariya tushuntirib berishi kerak bo‘lgan bir nechta xususiyatlardan biridir. Yetakchi izoh — ulkan to‘qnashuv nazariyasi: Yer tarixining dastlabki davrida yirik to‘qnashuv natijasida modda orbitaga chiqarilgan, Oy esa orbitadagi qoldiqlardan shakllangan. Umumiy manzara yaxshi asoslangan, ammo to‘qnashuvning aniq sharoitlari va undan keyingi evolyutsiya hanuz tadqiq qilinmoqda.
Faqat o‘lchamning o‘zi bu nazariyani isbotlamaydi. Olimlar tizimning burchak impulsini, Oyning nisbatan kichik metall yadrosini, shuningdek, Yer va Oy moddalarining kimyoviy hamda izotop o‘xshashliklarini ham hisobga oladi. Muvaffaqiyatli izoh simulyatsiyada shunchaki katta tabiiy yo‘ldosh hosil qilish bilan cheklanmay, bu kuzatuvlarning barchasini birgalikda tushuntirishi kerak.
Bu holat ulkan sayyoralarning yirik, muntazam shaklli yo‘ldoshlari haqidagi umumiy tasavvurdan farq qiladi: ular o‘sib borayotgan sayyoralarni o‘rab turgan gaz va qattiq modda disklarida shakllangan deb qaraladi. Turli shakllanish sharoitlari sayyora va uning hamrohlari o‘rtasida turlicha nisbatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Har bir sayyoralar tizimi boshqalarining kichraytirilgan nusxasi bo‘lishi shart emas.
Shakllanish va keyingi evolyutsiyani ham bir-biridan ajratish kerak. To‘lqin ta’siridagi o‘zaro ta’sirlar vaqt o‘tishi bilan Yer–Oy tizimini o‘zgartirgan бөгөөд Oy Yerdən yiliga taxminan 3.8 cm uzoqlashmoqda. Bu ularning diametrlari nisbatini emas, o‘zaro masofasini o‘zgartiradi. Shu o‘zaro ta’sirlar ularning sinxron orbital va aylanish munosabatini ham izohlashga yordam beradi; bu haqda nega biz Oy yuzining doim bir tomonini ko‘rishimiz maqolasida so‘z boradi.
Katta hamroh nega osmonda kichik ko‘rinadi?
Yerga nisbatan o‘lcham osmondagi kuzatuvchiga ko‘rinadigan o‘lcham bilan bir xil emas. Ko‘rinish uchun Oyning diametrini sizdan uzoqligiga bo‘lish muhim. Uning 3,474.8 km diametri va Yer–Oy markazlari orasidagi o‘rtacha 384,400 km masofadan foydalansak, burchak diametri taxminan 0.52 daraja chiqadi. Bu muayyan kuzatuv joyi uchun aniq bashorat emas, balki foydali taxminiy qiymatdir.
Shu sababli Yer kengligining choragidan ko‘prog‘iga teng hamroh ham osmonning kichik qisminigina egallaydi. Jismlar orasidagi masofa ularning har ikkisi diametridan ham ancha katta. Agar Oy uzoqroqda bo‘lsa, uning fizik o‘lchami kichraymaydi va Oy bilan Yer o‘rtasidagi noodatiy katta nisbat yo‘qolmaydi, ammo u kichikroq ko‘rinadi.
Bu farq Oy suratlarini taqqoslashda amaliy tekshiruv bo‘la oladi. Turli fokus masofalarida, turlicha kesilgan yoki oldingi manzaralari har xil qilib olingan suratlar Oyning fizik o‘lchami o‘zgarganini ko‘rsata olmaydi. Ko‘rinma diametrийг утгатай таqqoslash учун tasvir masshtabi bir xil bo‘lishi kerak. Shaharlar bo‘yicha Oy ma’lumot panellari faza va yoritilish bilan birga masofa, balandlik va azimutni ham taqdim etadi; bular kuzatuvni qayd etishda foydali ma’lumotlardir. Kamera sozlamalarini o‘zgartirmang, masofani qayd eting — shunda hamrohimiz Yer yonida qanchalik katta ekani haqidagi ancha fundamental savolni uning ko‘rinma o‘lchami o‘zgarishi bilan chalkashtirmasdan o‘rganishingiz mumkin.