Bir necha kecha davomida Oyga qarasangiz, uning tanish belgilari o‘z joyida turgandek ko‘rinadi. Oyning qoramtir tekisliklaridagi katta dog‘lar Yerga qaraganicha qoladi, shuning uchun Oy aylanmaydigandek tuyulishi mumkin. Aslida u aylanadi: Oy Yer atrofida har bir orbitasini yakunlaganida o‘z o‘qi atrofida ham bir marta aylanadi. Gelgit sinxronlashuvi deb ataladigan bu muvofiqlik tufayli biz Oyning har safar boshqa tomonini emas, deyarli bir xil yarimsharini ko‘ramiz.
Qarama-qarshi yarimshar ko‘pincha Oyning teskari tomoni deb ataladi. U doim qorong‘i bo‘lmaydi. Oy siklining turli paytlarida quyosh nuri Oy sirtining katta qismiga tushadi, garchi qutblardagi ayrim chuqur kraterlar doimiy soyada qolsa ham. Oyning orbitasi, aylanishi va ko‘zga tashlanadigan ozgina tebranishi birgalikda nimalarni ko‘ra olishimizni tushuntiradi.
Bir orbitaga bir marta aylanish
Oy uzoqdagi yulduzlarga nisbatan bir marta aylanishni 27.32166 kunda, Yer atrofidagi bir orbitani ham 27.32166 kunda yakunlaydi. Bu davrlar teng bo‘lgani uchun uning deyarli bir xil tomoni sayyoramizga qarab turadi. Agar Oy umuman aylanmaganida, uning orbitadagi o‘rni o‘zgargani sari turli uzunliklar ko‘zga tashlanardi. Buning o‘rniga u harakatlanayotib muntazam aylanadi va orbitasiga moslashib boradi.
Buni bir kishining atrofida yuzingizni unga qaratgan holda aylanib yurishga qiyoslash mumkin. Siz aylana bo‘ylab bir marta yurganingizda o‘zingiz ham bir marta burilishingiz kerak bo‘ladi, lekin sizga qarab turgan kishi boshingizning ayni bir tomonini ko‘radi. Oyning aylanishini payqash qiyinroq, chunki Yer yuzida uning aylanishini kechadan kechaga osongina sezdiradigan mo‘ljal yo‘q.
27.32166 kunlik aylanish davri bir to‘lin Oydan keyingisigacha bo‘lgan vaqt emas. Oy fazalarining bir sikli 29.53059 kun davom etadi, chunki Oy Yer atrofida aylanar ekan, Yer-Oy tizimi ham Quyosh atrofida harakatlanadi. Quyosh va Yer bilan yana bir xil chiziqqa kelishi uchun Oy bir orbitani tugatganidan keyin yana biroz masofa bosib o‘tishi kerak. Quyosh-Yer-Oy burchaklarining o‘zgarishi biz ko‘radigan fazalarni qanday yuzaga keltirishini Oy fazalari haqidagi qo‘llanma tushuntiradi.
Gelgit kuchlari Oyni qanday sinxronlashtirgan
Gelgit sinxronlashuvi — tortishish kuchining aylanayotgan jismga vaqt o‘tishi bilan ta’sir etishidan yuzaga keladigan natija. Yerning tortishish kuchi Oyning Yerga yaqin tomoniga qarama-qarshi tomonidan kuchliroq ta’sirлэнэ. Bu farq Oyni biroz cho‘zиж, gelgit deformatsiyasini hosил қилади. Oyнинг айланиши ва орбитаси синхрон бўлмаган пайтда бу деформация Yer-Oy yo‘nalishiga mukammal mos kelmagan. Natijada yuzaga kelgan gravitatsion aylantiruvchi moment Oyning aylanishini o‘zgartirgan, ichki ishqalanish esa aylanish energiyasini tarqatib yuborgan.
Vaqt o‘tishi bilan bu ta’sirlar Oyning aylanishini sekinlashtirib, bir marta aylanishi bir orbitaga teng bo‘lgunicha davom etgan. Sinxron holatda gelgit deformatsiyasi Yer bilan deyarli bir chiziqda qoladi, shu sababli aylanishni o‘zgartiradigan takroriy aylantiruvchi moment ancha kamayadi. Gelgit sinxronlashuvi bir tomonni qimirlatmay ushlab turadigan alohida kuch emas; bu aylanish, tortishish va energiya yo‘qotilishining barqaror natijasidir.
Gelgit ta’sirlari Yer-Oy tizimida hanuz muhim. Tizim bo‘ylab burchak impulsi uzatilishiga sabab bo‘ladigan gelgit o‘zaro ta’sirlari natijasida Oy Yerdan yiliga taxminan 3.8 cm uzoqlashmoqda. Bu harakatni bir martalik kuzatuvda ko‘rib bo‘lmaydi, ammo u Oyning sinxron aylanishini orbita va aylanish orasidagi davomli almashinuv bilan bog‘laydi.
Oyning teskari tomoni qorong‘i tomon emas
Oyning teskari tomoni shunchaki Yerdan nariga qaragan yarimshardir. Oy sayyoramiz atrofida aylanar ekan, bu tomon ham yaqin tomoni kabi quyosh nurini oladi. To‘lin Oy vaqtida yaqin tomoni yoritiladi, teskari tomoni esa asosan Quyoshdan nariga qarab turadi; yangi Oyda esa teskari tomoni yoritiladi, yaqin tomoni esa asosan qorong‘ilikda qoladi. Oy fazalari bo‘ylab harakatlangan sayin bu holatlar almashadi.
Bunda muhim bir jihat bor: Oy yuzasining hamma joyida quyosh nuri va qorong‘ilik navbatma-navbat bo‘lavermaydi. Qutblar yaqinida Quyosh ufqdan pastda turadi. Ayrim chuqur kraterlarning tubi shu qadar baland chetlari bilan to‘silganki, ularga quyosh nuri hech qachon tushmaydi va doimiy soyali hududlar hosil bo‘ladi. Bu alohida joylar Oyning teskari tomonida joylashganidan emas, mahalliy relyef va Quyoshning past burchak ostida turishidan kelib chiqadi.
Shuning uchun «Oyning qorong‘i tomoni» iborasi chalg‘itishi mumkin. Uni norasmiy ravishda Oyning teskari tomonini atash uchun ishlatishlari mumkin, ammo bu ibora hech qachon quyosh nuri tushmaydigan yarimsharni anglatmaydi. Oy fazalarining sanalari va vaqtlari sikl davomida qanday o‘zgarishini bilish uchun Oy fazalarining oylik taqvimidan foydalaning.
Biroz tebranish sirtning ko‘proq qismini ko‘rsatadi
Vaqt o‘tishi bilan Yer Oyning aynan yarmini ko‘rmaydi. Oyning orbitasi biroz ellips shaklida, shu bois uning orbital tezligi o‘zgaradi: u Yerga eng yaqin kelganda tezroq, uzoqroqda esa sekinroq harakatlanadi. Aylanish tezligi deyarli bir xil qoladi, shu sababli orbital tezlikning o‘zgarishi Oy go‘yo u yoqdan bu yoqqa biroz tebranayotgandek ko‘rinishiga olib keladi. Bu ko‘rinma harakat uzunlik bo‘yicha libratsiya deb ataladi.
Kenglik bo‘yicha libratsiyaning sababi boshqacha. Oyning aylanish o‘qi ekliptikaga nisbatan 1.54 daraja, orbitasi esa ekliptikaga nisbatan 5.14 daraja og‘gan. Bu burchaklar birgalikda kuzatuvchilarga orbitaning turli nuqtalarida Oyning shimoliy yoki janubiy qutbi ortiga biroz chuqurroq qarash imkonini beradi. Oyning masofasi va kuzatuvchining Yerdagi joylashuvi ham ko‘rinishga ozgina ta’sir qiladi.
Libratsiya Oyning butun teskari tomonini birvarakayiga ochib bermaydi. Vaqt o‘tishi bilan u ko‘zga ko‘rinadigan chet ortiga mo‘ralash imkonini beradi. Umuman olganda, Oy sirtining taxminan 59 foizini biror paytda Yerdan ko‘rish mumkin, lekin bir vaqtda uning yarmidan ko‘pi ko‘rinmaydi. Mana shu asta-sekin ochilish sababli Oy sirtining batafsil xaritalari odatiy ko‘rinishda markazda turgan tomondan ham nariga o‘tadi.
Yerdan kuzatganda nimalarga e’tibor berish kerak
Bu hodisani kuzatishning foydali usullaridan biri — Oy chetiga yaqin, taniqli bir belgini turli sanalarda solishtirish. Libratsiya ko‘zga ko‘rinadigan chetning holatini o‘zgartiradi, shu bois chetga yaqin krater yoki qoramtir tekislik bir sanada boshqasiga qaraganda ko‘proq ochilib turgandek ko‘rinishi mumkin. Teleskop yoki durbin bo‘lmasa, bu o‘zgarishni payqash qiyin; Oyning osmonda yo‘nalishi o‘zgarishi ham solishtirishni mushkullashtirishi mumkin. Bitta belgini yodda tutib, fazalari o‘xshash paytda olingan ko‘rinishlarni taqqoslang.
Ko‘rinish nafaqat qachon, balki Yerning qayeridan qarashingizga ham bog‘liq. Shahar uchun Oy paneli mahalliy faza va yoritilish darajasi, Oy chiqishi va botishi, balandligi va azimuti, masofasi hamda mahalliy ob-havoni hisobga olgan holda osmon ko‘rinishi haqida ma’lumot beradi. Kuzatuvni rejalashtirishda Oyni ko‘rish uchun eng yaxshi vaqt haqidagi qo‘llanma faza va mahalliy sharoitlar uning qachon ufqdan yuqorida bo‘lishiga qanday ta’sir qilishini tushuntiradi. Oyning sinxron aylanishi uning tanish tomoni nega doim bizga qarab turishini izohlaydi; libratsiya esa sabrli kuzatuvchilarga uning narigi chetida nimalar borligini asta-sekin ko‘rsatadi.