A lè rí Oṣupa ní ọ̀sán nítorí pé kì í ṣe òun ló ń mú ìmọ́lẹ̀ jáde: ìmọ́lẹ̀ Oòrùn ló ń tàn sórí rẹ̀, ojú rẹ̀ tó mọ́lẹ̀ sì lè hàn kedere sí ojú ọ̀run aláwọ̀ búlúù. Bí ó bá wà lókè ojú ọ̀run ní ọ̀sán àti ibi tí o ti yẹ kí o wò ó sí sinmi ní pàtàkì lórí ìpele rẹ̀. Oṣupa kíkún sábà máa ń hàn lóru; Oṣupa ìdámẹ́rin àkọ́kọ́ sábà máa ń ga lójú ọ̀run ní ọ̀sán.
Kò sí “àkókò Oṣupa” kan ṣoṣo fún gbogbo ọjọ́. Àkókò tí Oṣupa fi ń yọ tí ó sì fi ń wọ̀ máa ń yí padà ní agbègbè kọ̀ọ̀kan, ìtòlẹ́sẹẹsẹ náà sì sinmi lórí ibi tí o wà. Láti mọ àkókò tó bójú mu fún wíwo rẹ̀, so ìpele rẹ̀ pọ̀ mọ́ ojú ọ̀run tí o lè rí ní agbègbè rẹ, ojú ọjọ́ àti gíga rẹ̀ lójú ọ̀run. Kàlẹ́ńdà ìpele Oṣupa ojúlé náà fún ọ ní àkókò pàtó tí ìpele kọ̀ọ̀kan bẹ̀rẹ̀, nígbà tí ìwá-àwárí ìlú rẹ̀ máa ń darí rẹ sí ojú ìsọfúnni Oṣupa agbègbè rẹ.
Jẹ́ kí ìpele Oṣupa tọ́ ọ sí àkókò tó yẹ
Ìpele rẹ̀ jẹ́ àmì àkọ́kọ́ tó wúlò nítorí ó fi hàn bí Oṣupa ṣe jìnnà sí Oòrùn lójú ọ̀run. Nígbà Oṣupa tuntun, Oṣupa sún mọ́ ìtọ́sọ́nà Oòrùn, nítorí náà ó máa ń yọ ní àyíká ìgbà tí Oòrùn bá yọ, ó sì máa ń wọ̀ ní àyíká ìgbà tí Oòrùn bá wọ̀. Apá rẹ̀ tí Oòrùn ń tan sí dojú kọ jù lọ sí òdìkejì Ilẹ̀ Ayé, èyí sì mú kí ó ṣòro láti rí ní ojú ọ̀run ọ̀sán tó mọ́lẹ̀. Oṣupa tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ìrísí tín-ín-rín lè hàn díẹ̀ ṣáájú ìlà-oòrùn tàbí lẹ́yìn ìwọ̀-oòrùn, ṣùgbọ́n ó lè wà lọ́ọ̀lẹ̀ sí ojú ọ̀run, ó sì lè rẹ̀wẹ̀sì.
Oṣupa tó ń pọ̀ sí i láti di ìdámẹ́rin àkọ́kọ́ sábà máa ń rọrùn jù láti wá ní ìwọ̀-oòrùn lẹ́yìn ìwọ̀-oòrùn Oòrùn. Ní àkókò ìdámẹ́rin àkọ́kọ́, Oṣupa máa ń yọ ní àyíká ọ̀sán gangan, ó ga jù lọ ní àyíká ìwọ̀-oòrùn Oòrùn, ó sì máa ń wọ̀ ní àyíká ọ̀gànjọ́. Nítorí náà, ó lè jẹ́ ohun tó yẹ ká wò ní ọ̀sán tàbí ní ìbẹ̀rẹ̀ alẹ́, kì í ṣe ohun tí a ń wò ní òru pẹ́ nìkan. Ààlà tó wà láàárín ìmọ́lẹ̀ àti òkùnkùn tún rọrùn láti rí pẹ̀lú awò binocular tàbí awò awòràwọ̀ kékeré.
Oṣupa tó ju ìdajì lọ tí ó sì ń pọ̀ sí i máa ń wà lókè ojú ọ̀run fún ọ̀pọ̀ ìgbà ọ̀sán àti alẹ́, lẹ́yìn náà ó máa ń wọ̀ lẹ́yìn ọ̀gànjọ́. Ní àkókò Oṣupa kíkún, ó máa ń yọ ní àyíká ìwọ̀-oòrùn Oòrùn, ó wà lókè ojú ọ̀run jálẹ̀ òru, ó sì máa ń wọ̀ ní àyíká ìlà-oòrùn Oòrùn. Lẹ́yìn Oṣupa kíkún, Oṣupa tó ju ìdajì lọ tí ó sì ń dínkù sábà máa ń yọ ní àkókò tó pẹ́ díẹ̀ ní alẹ́, ó sì máa ń hàn títí di òwúrọ̀. Ní àkókò ìdámẹ́rin ìkẹyìn, ó máa ń yọ ní àyíká ọ̀gànjọ́, ó ga ní àyíká ìlà-oòrùn Oòrùn, ó sì máa ń wọ̀ ní àyíká ọ̀sán gangan. Oṣupa tó ń dínkù tí ó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ìrísí tín-ín-rín sábà máa ń hàn ní ìlà-oòrùn kí òwúrọ̀ tó mọ́.
Àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí jẹ́ ìṣírò tó sún mọ́ ọn, kì í ṣe àkókò tí ó péye. Yíyípo Oṣupa àti ibi tí o wà máa ń yí àkókò rẹ̀ àti ipa ọ̀nà rẹ̀ lójú ọ̀run padà. Fún ìtọ́sọ́nà nípa bí àwọn ìpele tí a ń pè ní orúkọ ṣe ń tẹ̀ léra, wo àkójọ àpilẹ̀kọ Ẹ̀kọ́ ojúlé náà.
Ìdí tí Oṣupa fi lè hàn sí ojú ọ̀run aláwọ̀ búlúù
Oṣupa máa ń wà lókè ojú ọ̀run ní ọ̀pọ̀ ọjọ́ nítorí pé yíyípo rẹ̀ ń gbé e la àwọn ipò oríṣiríṣi kọjá ní ìbámu pẹ̀lú Oòrùn. Kò mọ sí àkókò òkùnkùn nìkan. Yàtọ̀ sí àkókò tó sún mọ́ Oṣupa tuntun, apá kan ojú rẹ̀ tí Oòrùn ń tan sí sábà máa ń mọ́lẹ̀ tó láti rí nígbà tó bá wà lókè ojú ọ̀run, tí ojú ọ̀run sì bá mọ́.
Ìṣòro pàtàkì tó ní í ṣe pẹ̀lú rírí Oṣupa ní ọ̀sán ni ìyàtọ̀ ìmọ́lẹ̀ láàárín rẹ̀ àti ojú ọ̀run tó yí i ká. Oòrùn ń tan ìmọ́lẹ̀ sí afẹ́fẹ́, èyí sì ń mú kí ojú ọ̀run mọ́lẹ̀; a máa ń rí Oṣupa nígbà tí disiki rẹ̀ tí ìmọ́lẹ̀ ń tan sí bá mọ́lẹ̀ tó lòdì sí ẹ̀yìn yẹn. Oṣupa tó ju ìdajì lọ tàbí Oṣupa ìdámẹ́rin sábà máa ń hàn kedere sí i ní ọ̀sán ju Oṣupa tín-ín-rín lọ. Oṣupa tín-ín-rín lè ṣòro láti rí nítorí pé apá tí ìmọ́lẹ̀ ń tan sí kéré, ó sì sún mọ́ ìtọ́sọ́nà Oòrùn. Má ṣe wá a nípa wíwo nítòsí Oòrùn; kọ́kọ́ mọ ibi tí Oṣupa wà, kí o sì yẹra fún dídá ojú rẹ sí Oòrùn.
Èrò tí ó wọ́pọ̀ pé Oṣupa jẹ́ “ohun òru” wá láti inú òtítọ́ pé òkùnkùn ń mú kí ó hàn kedere, kì í ṣe nítorí pé ó ní òfin pé ó máa ń yọ lóru nìkan. Oṣupa ọ̀sán rọrùn jù láti rí nígbà tó bá ga dáadáa lókè ojú ọ̀run, tí afẹ́fẹ́ bá mọ́, tí o sì mọ apá ojú ọ̀run tí o yẹ kí o ṣàyẹ̀wò.
Ìdí tí Oṣupa fi máa ń yọ ní àkókò tó pẹ́ sí i
Oṣupa ń rìn sí ìlà-oòrùn nínú yíyípo rẹ̀ bí Ilẹ̀ Ayé ṣe ń yípo. Lẹ́yìn tí Ilẹ̀ Ayé bá ti yí tó láti mú kí ibi kan lórí ojú rẹ̀ tún dé ibi kan náà, Oṣupa náà ti ṣí sí ipò mìíràn lójú ọ̀run; nítorí náà, Ilẹ̀ Ayé gbọ́dọ̀ yí díẹ̀ sí i kí Oṣupa tó tún dé ibi kan náà ní ojú ọ̀run. Ìdí nìyẹn tí Oṣupa fi máa ń yọ ní àkókò tó pẹ́ sí i ní ọ̀pọ̀ ọjọ́ tó tẹ̀ léra.
Ìṣírò àárín tó wúlò ni pé ó máa ń yọ ní ìṣẹ́jú 50 lẹ́yìn lọ́jọ́ kọ̀ọ̀kan. Yíyí ìpele Oṣupa, láti Oṣupa tuntun kan dé èyí tó tẹ̀ lé e, máa ń gba nǹkan bí ọjọ́ 29.53. Ní àkókò yẹn, ó máa ń rìn yí ká ojú ọ̀run ní ìbámu pẹ̀lú Oòrùn. Pípin àyíká odindi kan pẹ̀lú àkókò yìí fún wa ní ìṣípò sí ìlà-oòrùn tó tó ìwọ̀n díẹ̀ bíi 12 lójú ọjọ́ kan. Yíyípo Ilẹ̀ Ayé ń gbé ojú ọ̀run kọjá ní nǹkan bí ìwọ̀n 15 fún wákàtí kan, nítorí náà ó máa ń gba nǹkan bí ìṣẹ́jú 50 láti bá ìṣípò yẹn mu.
Nọ́mbà yẹn jẹ́ òfin àfojúsùn, kì í ṣe ìkìlọ̀ ojoojúmọ́ tó dájú. Yíyípo Oṣupa ní ìtẹ̀ díẹ̀, kò sì rí bí àyíká pípé; bẹ́ẹ̀ náà ni igun tí ipa ọ̀nà rẹ̀ fi ń bá ojú ọ̀run pàdé máa ń yí padà ní ìbámu pẹ̀lú ibi àti àsìkò ọdún. Nítorí èyí, àkókò tó wà láàárín ìgbà tí Oṣupa bá yọ lè kúrú tàbí gùn ju àárín lọ. Nítòsí àwọn agbègbè kan tó wà ní gíga ìpínlẹ̀ ilẹ̀ ayé, ìyípadà náà lè má dọ́gba rárá. Ṣàyẹ̀wò àkókò ìyọ àti ìwọ̀ rẹ̀ ní agbègbè rẹ dípò kí o máa fi ìṣẹ́jú 50 kún un léraléra.
Yan irú ìwòran tó o fẹ́, kì í ṣe àkókò nìkan
Fún ìwòran tó mọ́ ti àwọn kòtò àti àwọn òkè, gbìyànjú àwọn ọjọ́ tó yí ìdámẹ́rin àkọ́kọ́ tàbí ìdámẹ́rin ìkẹyìn ká. Ààlà tó wà láàárín ọ̀sán àti òru lórí Oṣupa, tí a ń pè ní terminator, la ojú rẹ̀ kọjá nígbà yẹn. Ìmọ́lẹ̀ Oòrùn tó ń bọ̀ ní igun kékeré ń dá àwọn òjìji gígùn sílẹ̀ lẹ́gbẹ̀ẹ́ ààlà yẹn, ó sì ń mú kí ìrísí ilẹ̀ hàn kedere; ìmọ́lẹ̀ Oòrùn tó ń bọ̀ ní tààràtà sí i nígbà Oṣupa kíkún lè mú kí ojú rẹ̀ dà bí ẹni pé kò ní ìrísí púpọ̀. Oṣupa kíkún máa ń yanilẹ́nu sí ojú lasán, ṣùgbọ́n ojú rẹ̀ lè dà bí ẹni pé kò ní àwọ̀ àti ìrísí ilẹ̀ púpọ̀ nítorí pé ìmọ́lẹ̀ Oòrùn ń bọ̀ tààrà sí apá tí a lè rí.
Fún Oṣupa tín-ín-rín, wò ó kété lẹ́yìn ìwọ̀-oòrùn Oòrùn nígbà ìpele tó ń pọ̀ sí i, tàbí kí o wò ó ṣáájú ìlà-oòrùn Oòrùn nígbà ìpele tó ń dínkù. Oṣupa tín-ín-rín máa ń sún mọ́ ìtọ́sọ́nà Oòrùn, nítorí náà àkókò tí a lè fi wò ó kúrú, gíga rẹ̀ tó kéré lójú ọ̀run sì lè mú kí ìkùukùu tín-ín-rín, àwọn ilé tàbí àwọn òkè dí i lọ́wọ́. Ojú ọ̀run tó mọ́ tí kò sì ní ohun tó dí i lọ́wọ́ ṣe pàtàkì. Fún Oṣupa ọ̀sán, yan àkókò tí ó ga sí i lójú ọ̀run, níbi tí afẹ́fẹ́ tó wà láàárín rẹ àti Oṣupa ti kéré sí i.
Ojú ìsọfúnni agbègbè fún London, fún àpẹẹrẹ, fi ìpele àti ìwọ̀n ìmọ́lẹ̀ hàn, àkókò ìyọ àti ìwọ̀ Oṣupa, gíga àti azimuth rẹ̀, jíjìnnà rẹ̀, àti ojú ọ̀run pẹ̀lú ojú ọjọ́ agbègbè. Àwọn ìṣírò náà yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú ibi tí o wà, nítorí náà yan ìlú rẹ nípasẹ̀ àkójọ ojú ìsọfúnni Oṣupa dípò gbígbẹ́kẹ̀lé àkókò tí a kọ fún ibòmíràn.
Yí ìpele Oṣupa padà sí ètò ìwòran
Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìpele Oṣupa àti irú ìwòran tí o fẹ́. Fún wíwo ní alẹ́, Oṣupa tó ń pọ̀ sí i tàbí Oṣupa ìdámẹ́rin àkọ́kọ́ jẹ́ ohun tó dára láti wò. Fún rírìn kí òwúrọ̀ tó mọ́, Oṣupa tín-ín-rín tó ń dínkù tàbí Oṣupa ìdámẹ́rin ìkẹyìn lè wà ní ipò tó dára. Bí o bá fẹ́ rí disiki odindi rẹ̀, ṣètò ìwòran rẹ ní àyíká ọjọ́ Oṣupa kíkún, ṣùgbọ́n rántí pé àkókò pàtó tí Oṣupa fi kún kì í ṣe dandan pé ó jẹ́ àkókò tí ó ga jù lójú ọ̀run tàbí tí a lè rí i ní agbègbè rẹ.
Lẹ́yìn náà, ṣàyẹ̀wò àkókò ìyọ àti ìwọ̀ Oṣupa ní agbègbè rẹ, kí o sì wo gíga àti azimuth rẹ̀: gíga sọ bí ó ṣe ga tó lókè ojú ọ̀run, nígbà tí azimuth sọ ìtọ́sọ́nà kọmpasi tí ó wà. Ṣàyẹ̀wò ojú ọjọ́, kí o sì ronú nípa àwọn ohun tó lè dí ìwòran ní ibi tí o ti ń wò ó. Oṣupa tó ṣẹ̀ṣẹ̀ yọ lè lẹ́wà gan-an nítòsí ojú ọ̀run tó jìnnà, ṣùgbọ́n àwọn ilé, igi àti ìkùukùu tín-ín-rín lè dí i; Oṣupa tó ga sí i sábà máa ń rọrùn láti wò dáadáa.
Kàlẹ́ńdà tó pín sí oṣù kọ̀ọ̀kan máa ń ràn ọ́ lọ́wọ́ láti yan ọjọ́ ìpele kan, ojú ìsọfúnni ìlú sì ń ràn ọ́ lọ́wọ́ láti sọ ọjọ́ náà di àǹfààní ìwòran ní agbègbè rẹ. Bí o kò bá rí Oṣupa nígbà àkọ́kọ́ tó o bá wò ó, tún ṣàyẹ̀wò lẹ́yìn náà: ó lè máa yọ, ó lè máa wọ̀, tàbí àwọsánmà ló kàn fi pa mọ́ dípò kí ó má sí lójú ọ̀run ọ̀sán.