Ìdáhùn kúkúrú sinmi lórí ìgbà tí a ṣe ìṣírò náà àti ohun tí a kà sí òṣùpá tí a ti fìdí rẹ̀ múlẹ̀. Àwòrán àkókò kan tó wúlò ni àkójọ ọdún 2023: ó ka àwọn satẹlaiti àdáyébá 285 tí a mọ̀ pé wọ́n ń yí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì mẹ́jọ ká. Ọ̀pọ̀ wọn kì í ṣe àwọn àwòrán kéékèèké bíi Òṣùpá Ilẹ̀-ayé. Wọ́n bẹ̀rẹ̀ láti ara kékeré tí ìrísí rẹ̀ kò dọ́gba dé àwọn ayé tó tóbi ju Mẹkuri lọ, tí ilẹ̀ àti ìtàn wọn sì yàtọ̀ gidigidi. Nítorí àwọn awòràwọ̀ ṣì ń ṣàwárí tí wọ́n sì ń fìdí àwọn òṣùpá kéékèèké múlẹ̀, àpapọ̀ tí kò ní ọjọ́ pàtó lè tètè ṣi ènìyàn lọ́nà.
Ìṣírò ọdún 2023, pílánẹ́ẹ̀tì kọ̀ọ̀kan
Nínú àwòrán àkókò ọdún 2023 yẹn, Mẹkuri àti Fẹnusi kò ní òṣùpá tí a mọ̀. Ilẹ̀-ayé ní ọ̀kan, Maasi ní méjì, Júpítà ní 95, Sátọ́nì ní 146, Uránọ́sì ní 27, Neptuni sì ní 14. Bí a bá kó àwọn nọ́ńbà wọ̀nyí jọ, àpapọ̀ jẹ́ 285. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo wọn wà lọ́dọ̀ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńlá: Júpítà, Sátọ́nì, Uránọ́sì àti Neptuni ní àwọn òṣùpá tí a mọ̀ 282 lápapọ̀, nígbà tí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì inú mẹ́rin ní mẹ́ta.
Àwọn nọ́ńbà wọ̀nyí jẹ́ ti àkójọ ìṣírò, kì í ṣe ìsọ pé iye òṣùpá pílánẹ́ẹ̀tì kọ̀ọ̀kan dúró ṣinṣin, tàbí pé a ti mọ iye tó péye tán. Ìṣírò lè yí padà nígbà tí àkíyèsí bá ṣí àwọn ohun tí kò rọrùn láti rí payá, nígbà tí ìwádìí àfikún bá fìdí ipa-ọ̀nà yíyí wọn múlẹ̀, tàbí tí a tún bá ṣe àyẹ̀wò ipò ohun kan. Àwọn àkójọ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tún lè yàtọ̀ nítorí ọjọ́ ìparí tàbí àwọn ìlànà tí a lò láti ka òṣùpá sí èyí tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀. Nítorí náà, ó dára jù láti lóye àpapọ̀ náà gẹ́gẹ́ bí “èyí tí a mọ̀ tí a sì kà sínú àkójọ ìṣírò yìí ní ọjọ́ pàtó,” dípò iye gbogbo òṣùpá tó wà ní ti gidi.
Ìyàtọ̀ ńlá yìí ní àlàyé nípa bí àwọn ara ojú ọ̀run ṣe rí. Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ńlá ní ìwọ̀n púpọ̀ ju Ilẹ̀-ayé lọ, wọ́n sì lè di ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun mọ́ ní ipa-ọ̀nà yíyí wọn; àwọn ẹkùn òde wọn tún ní àwùjọ àwọn òṣùpá kéékèèké. Ọ̀pọ̀ wọn ní ìrísí àìdọ́gba, wọ́n sì ń rìn lórí ipa-ọ̀nà tó jìnnà tàbí tó tẹ̀. Iye òṣùpá tó pọ̀ kò túmọ̀ sí pé gbogbo òṣùpá jọ èyí tó mọ́lẹ̀, tó sì yípo, tí a lè rí láti Ilẹ̀-ayé.
Àwọn òṣùpá tó tóbi jù ń fi ìwọ̀n hàn ní ọ̀nà tuntun
Àwọn òṣùpá tó tóbi jù jẹ́ ayé lọ́tọ̀ọ̀tọ̀. Ganymede ti Júpítà ni òṣùpá tó tóbi jù lọ nínú ètò oòrùn, ó ní ìwọ̀n àárín tó tó 5,268 kìlómítà. Ó tóbi sí i ní ìwọ̀n àárín ju Mẹkuri lọ, tí ìwọ̀n àárín rẹ̀ tó 4,879 kìlómítà. Ìfiwéra yìí lè yàni lẹ́nu nítorí pé Mẹkuri jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì, Ganymede sì jẹ́ satẹlaiti; ohun tó ṣe pàtàkì fún ìwọ̀n ni ara náà fúnra rẹ̀, kì í ṣe orúkọ ìpín rẹ̀ tàbí ohun tí ó ń yí ká.
Titan ti Sátọ́nì wà lẹ́yìn rẹ̀ pẹ̀lú ìwọ̀n àárín tó tó 5,150 kìlómítà. Ó ní afẹ́fẹ́ tó nípọn, ó sì ní àwọn adágún àti òkun àwọn haírọ́kábọ́nì olómi lórí ojú rẹ̀. Ganymede àti Titan tóbi ju Òṣùpá Ilẹ̀-ayé lọ, tí ìwọ̀n àárín rẹ̀ tó 3,475 kìlómítà. Nítorí náà, alábàágbé Ilẹ̀-ayé kò sún mọ́ ipò òkè nínú ìṣètò ìwọ̀n, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ń jọba lójú ọ̀run òru wa, ó sì ti ní ipa lórí kàlẹ́ńdà, ìgbì omi àti ìwádìí ènìyàn.
Ìwọ̀n nìkan kò sọ gbogbo ìtàn náà. Io ti Júpítà kéré ju Òṣùpá Ilẹ̀-ayé lọ, ṣùgbọ́n ó ní ìgbòkègbodò òkè ayọnáyèéfín tó pọ̀ gan-an. Europa, tó tún kéré sí i, jẹ́ ayé yìnyín tí ojú ilẹ̀ àti inú rẹ̀ ti sọ ọ́ di kókó pàtàkì fún ìwádìí sáyẹ́ǹsì. Ganymede ní pápá agbára òòfà-mágínẹ́ẹ̀tì tirẹ̀. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí fi hàn ìdí tí “àwọn òṣùpá tó tóbi jù” fi jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ tó wúlò, kì í ṣe ìṣètò pàtàkì sáyẹ́ǹsì. Fún àwòrán ojú láti mọ bí àwọn òṣùpá àti pílánẹ́ẹ̀tì ṣe wà nínú ètò tó gbòòrò, àwòrán ètò oòrùn oníìbáṣepọ̀ ojú-òpó wẹ́ẹ̀bù yìí fi ipò àwọn pílánẹ́ẹ̀tì lọ́wọ́lọ́wọ́ hàn.
Júpítà àti Sátọ́nì: àwọn ètò tó kún fún òṣùpá
Àwọn òṣùpá mẹ́rin tó tóbi jù ti Júpítà—Io, Europa, Ganymede àti Callisto—ni a sábà máa ń pè ní àwọn òṣùpá Galili, lẹ́yìn àkíyèsí Galileo Galilei ní 1610. Wọ́n tóbi tó láti ní ìdánimọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀: ojú ilẹ̀ òkè ayọnáyèéfín Io, yìnyín Europa, ìwọ̀n Ganymede àti ilẹ̀ Callisto tí ihò ìkọlù pọ̀ sí lórí rẹ̀ jẹ́ àkọsílẹ̀ mẹ́rin tó yàtọ̀ gidigidi nípa ètò pílánẹ́ẹ̀tì kan náà. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ díẹ̀ lára àkójọ tó tóbi púpọ̀ ti àwọn satẹlaiti Júpítà tí a mọ̀.
Iye Sátọ́nì nínú àwòrán àkókò ọdún 2023 ga jù bẹ́ẹ̀ lọ, ṣùgbọ́n iwájú rẹ̀ ní iye kò túmọ̀ sí pé gbogbo òṣùpá rẹ̀ tóbi. Apá ńlá ti àpapọ̀ náà ní àwọn satẹlaiti kéékèèké, títí kan àwọn ohun tó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn òrùka àti àwùjọ òṣùpá. Sátọ́nì tún ní Titan, ayé olókìkí kan tó ní afẹ́fẹ́ tó nípọn, àti Enceladus, òṣùpá yìnyín kékeré kan tí a mọ̀ fún ohun èlò tó ń bú jáde láti agbègbè òpó gúúsù rẹ̀. Ìṣírò kan ka òṣùpá kọ̀ọ̀kan tí a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ sí àkọsílẹ̀ kan; kò sọ ìwọ̀n rẹ̀, ìgbòkègbodò rẹ̀ tàbí ìfẹ́ sáyẹ́ǹsì tó wà nínú rẹ̀.
Àwọn òṣùpá tó jìnnà àti alábàágbé Ilẹ̀-ayé tó sún mọ́ wa
Uránọ́sì àti Neptuni fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ òṣùpá kún àkójọ àwọn pílánẹ́ẹ̀tì, títí kan díẹ̀ tó tóbi àti ọ̀pọ̀ satẹlaiti kéékèèké. Triton ti Neptuni ṣe pàtàkì nítorí pé ó ń yí ká ní ọ̀nà tí ó lòdì sí ìdarí yíyí Neptuni. Ipa-ọ̀nà àjèjì yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìdí tí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì fi rò pé a ti mú Triton mọ́ nípasẹ̀ agbára òòfà, dípò kí ó dá sílẹ̀ ní ipa-ọ̀nà tó wà báyìí lẹ́gbẹ̀ẹ́ Neptuni. Àwọn òṣùpá pàtàkì Uránọ́sì kéré gan-an ju Ganymede àti Titan lọ, ṣùgbọ́n oríṣiríṣi ara yìnyín àti àpáta ni wọ́n ní.
Òṣùpá Ilẹ̀-ayé kéré nígbà tí a bá ka iye òṣùpá pílánẹ́ẹ̀tì kọ̀ọ̀kan, síbẹ̀ ìbáṣepọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú Ilẹ̀-ayé ṣe pàtàkì lọ́nà àrà ọ̀tọ̀. Ó tóbi ní ìfiwéra pẹ̀lú pílánẹ́ẹ̀tì tó ń yí ká, ó sì sún mọ́ wa tó bẹ́ẹ̀ tí ó fi dà bí ohun tó mọ́lẹ̀, tó sì ní àlàyé púpọ̀ sí ojú lásán. Àwọn ìpele rẹ̀ tó ń yí padà wá láti inú bí Oòrùn ṣe ń tan ìmọ́lẹ̀ sí àwọn apá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ti ìdajì òṣùpá tó kọjú sí Ilẹ̀-ayé. Ìtọ́sọ́nà nípa àwọn ìpele Òṣùpá ṣàlàyé bí ìṣètò yìí ṣe rí; kàlẹ́ńdà ìpele Òṣùpá sì fúnni ní àkókò ìpele pàtó fún oṣù kọ̀ọ̀kan.
Ohun tí ìṣírò òṣùpá lè—àti kò lè—sọ fún ọ
Àpapọ̀ òṣùpá pílánẹ́ẹ̀tì kan jẹ́ àwòrán ìgbà kan ti àkíyèsí àti ìpín sí ẹ̀ka, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe jẹ́ àpèjúwe ohun tó yí i ká. Ó ṣòro láti rí àwọn òṣùpá kéékèèké tó jìnnà ju àwọn tó tóbi lọ, ohun tuntun tí a ṣàwárí sì nílò àkíyèsí tó tó láti fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé ó ń tẹ̀lé ipa-ọ̀nà tó dúró ṣinṣin. Ìdí nìyẹn tí tábìlì ìṣírò tí a mọ̀ sí fi yẹ kí ó ní ọjọ́, àti tí àkójọ tuntun fi lè yàtọ̀ láìsí pé àwọn ètò pílánẹ́ẹ̀tì fúnra wọn ti yí padà lójijì.
Fún ètò ìṣàkíyèsí ojú ọ̀run, ìṣírò náà kò wúlò tó bí àwòrán Òṣùpá fún agbègbè rẹ. Ìpele rẹ̀, àkókò ìyọjáde rẹ̀ àti ipò rẹ̀ sinmi lórí ọjọ́ àti ibi; fún àpẹẹrẹ, pánẹ́lì ìwífún Òṣùpá fún New York City ń pèsè ìpele àti ìmọ́lẹ̀ rẹ̀ pẹ̀lú àkókò ìyọjáde àti ìwọ̀ oòrùn òṣùpá, gíga rẹ̀, igun rẹ̀ lójú ọ̀run, jíjìnnà rẹ̀ àti àwòrán ojú ọ̀run pẹ̀lú ojú ọjọ́ agbègbè. Àpapọ̀ ètò oòrùn ń dáhùn iye òṣùpá tí a ti kà sínú àkójọ kan ní àkókò pàtó. Bí o bá gbójú sókè, ìtàn mìíràn ló máa rí: èwo ló wà lókè ojú ọ̀run rẹ ní alẹ́ òní.